Тәуекелдерді басқару жүйесі басқарушылық шешімдерді қабылдау құралы ретінде мемлекеттік аудит органдары қызметінің нәтижелерінің сапасын анықтайтын маңызды фактор болып табылады.
Мемлекеттік секторда қолданылатын бұл жүйе нәтижелі емес аудиторлық іс-шараларды басқару және төмендету процестерінде өзінің құндылығын көрсетті.
Алдағы жылға арналған аудиторлық іс-шаралардың тиісті Тізбесін қалыптастыру кезінде мемлекеттік аудит органдары тәуекелдерді басқару жүйесінің негізінде болжанатын мемлекеттік аудит объектілерін айқындайды.
Біріншіден, тәуекелдер болуы мүмкін, бірақ кепілдік берілмейтін оқиғалар. Көпшілікті түсінуде «тәуекел» терминінің өзі теріс мағынаға ие, яғни негативті күту. Мемлекеттік аудит мәселелері тұрғысынан тәуекел деп аудит объектісі тарапынан ықтимал бұзушылықты түсіну қажет. Танымал пікірге қарамастан, тәуекел жаман нәрсе емес. Тәуекел-бұл болашақта біздің шешімдеріміз бен мақсаттарымызға әсер етуі мүмкін оқиға.
Шындығында, біз мүмкіндікті анықтаған кезде, ол туынды тәуекелді тудыруы мүмкін, ал қолда бар ресурстарды дұрыс пайдалану үшін онымен байланысты теріс тәуекелдерді басқаруымыз керек.
Мемлекеттік аудит туралы заңнамаға сәйкес Тізбені қалыптастыру кезінде сыртқы стейкхолдерлер деп аталатын тұлғалардың, мемлекеттік аудит нәтижелеріне мүдделі адамдардың пікірі ескеріледі, оларға мәслихаттар, құқық қорғау органдары, мемлекеттік аудит органдарына өтініштер жіберген жеке және заңды тұлғалар жатады.
Қолданыстағы нормаларды ескере отырып, сыртқы стейкхолдерлердің осы немесе өзге объектіні аудит жүргізу үшін Тізбеге енгізу туралы шешім қабылдау кезіндегі пікірлері мемлекеттік аудитте қолданылып жүрген тәуекелдерді басқару жүйесінде тәуекелдер өлшемшарттарын есептеу нәтижелерінің басым болуына байланысты жанама болып табылады.
Сыртқы стейкхолдерлердің ұсыныстары мен тәуекелдерді басқару жүйесінің арифметикалық негізделген іріктеу нәтижелерінің сәйкессіздігі алдағы аудиторлық іс-шаралардың болашағына тікелей әсер етеді.
Сыртқы тұлғалардың, әлеуетті аудит объектісімен өзара іс-қимыл жасайтындардың ұсыныстары және олармен кері байланыс аудиторлық іс-шаралар Тізбесін іріктеу және қалыптастыру жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады, бұл пікірлер мен ұсыныстарды ескеруге, оның ішінде қоғамның және бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігін арттырудағы өзге де мүдделі тараптардың мүдделерін ескеруге мүмкіндік береді.
Шешім қабылдау процесіне тарту арқылы мемлекеттік аудит объектілерін іріктеу сапасын арттыру үшін сыртқы тұлғаларды, қоғамдық ұйымдарды қоса тарту және мемлекеттік аудит органдарының санын кеңейту мүмкін болатын ресурстардың «шығуы» процесін қысқартуға оң әсер етеді.
Мемлекеттік сектор объектілерінің бухгалтерлік есебін жеткілікті автоматтандырудың болмауы деректерді тәуекелдерді басқару жүйесімен толыққанды өңдеуге кедергі келтіреді және мемлекеттік ұйымдардың лауазымды адамдарының тиісті ақпараттық жүйелерде есеп жүргізбегені үшін жауапкершілігін күшейту қажеттігі туралы айтады, шын мәнінде бұл шарттың өзі тәуекелдерді көтеретін фактор болып табылады.
Оң және теріс шешімдерге қарамастан, енгізілген ұсыныстарды қабылдау және қабылдамау бөлігінде, атап айтқанда жергілікті өкілді органдармен диалог сындарлы, нәтижелі және өзара тиімді қатынастарды дамытуды көздейді.
Сонымен қатар, шешім қабылдау процесіне мемлекеттік аудит туралы заңнамамен енгізілген мүдделі тараптардың ұсыныстары алдағы кезеңге арналған аудит объектілері Тізбесінің сапасын арттыру үшін пайдалануға болатын құнды ақпарат көзі болып табылады.
Тәуекелдерді басқару құралдары, тікелей мемлекеттік аудит органдарының деректерін өңдеуді жеткілікті дәрежеде автоматтандыру, мемлекеттік ақпараттық жүйелердің кең ауқымынан контент алу кезінде қолданыстағы заңнаманың нормаларын бұзған ықтимал ұйымдарды іріктеу кезінде дұрыс басқару шешімдерін қабылдауға мүмкіндік беретіні маңызды. Бұл ретте кері реттілігі бар тікелей заңдылықты атап өтуге болады, атап айтқанда тәуекелдерді басқару жүйесінде іріктеу неғұрлым сапалы болса, соғұрлым біз аудит объектілері тарапынан және кері тарапынан ықтимал бұзушылықтардың тәуекелдерін ашамыз.
Тәуекелдерді басқару жүйесінің нәтижелілігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік аудиттегі құрал ретінде қолайлы соңғы критерийлер мен көрсеткіштерді анықтау қажет. Бұл, өз кезегінде, аудит объектілерінің Тізімін неғұрлым сенімді қалыптастыру мүмкіндігін арттырады, демек, қаржылық бұзушылықтарды және бюджет қаражатын тиімсіз жоспарлау мен пайдалануды анықтауға және алдын алуға мүмкіндік береді.
Сыртқы стейкхолдерлердің пікірі мен тәуекелдерді басқару жүйесін іріктеу қорытындыларының нәтижелері мемлекеттік аудит органдарының ресурстарын тиімді бөлу, аудиторлық іс-шаралардың нәтижелілігі үшін маңызды мәнге ие және ұзақ мерзімді перспективада мемлекеттік мекемелер мен квазимемлекеттік сектор субъектілерінің бұзушылықтарының алдын алуға және қаржылық тәртібін арттыруға әсер етеді.
Академиялық тұрғыдан алғанда, бюджеттік жоспарлау болашақ шығындар туралы болжамдарды қамтиды, жақсы бастапқы болжам болжау кезінде вариация мен икемділік маңызды болған кезде динамикада өзгерістер болуы мүмкіндігін жоққа шығармайды. Мемлекеттік аудиттегі басқарудың екінші маңызды бөлігі тәуекелдерді модельдеу болып табылады, бұл аудиторлық іс-шараның басында тікелей алдын-ала зерттеу сатысында болатын өз тәуекелдерді болжаудағы ықтимал өзгерістерді өңдеу болып табылады. Бұл Тексеру комиссиясына белгісіздікпен дұрыс күресуге және жұмыстың икемділігін қамтамасыз етуге, яғни стандартталған жоспарлау схемаларына түсіп қалмауға көмектеседі.
Тәуекел мен икемділіктің құндылығы туралы жан-жақты және келісілген түсінік аудиторларды аудит процесінің көрінетін және күтпеген факторларына бейімдейді, әрі аудит барысында уақтылы салмақты шешімдер қабылдау үшін белгісіздікке жедел және ең бастысы дұрыс жауап беруді қамтамасыз етудің кілті болып табылады.
Тәуекелдерді бақылаудың маңызды құндылығы олардың дәрежесін есепке алу, экономикалық процестер мен олардың салдары туралы тұтастай алғанда, оларды азайту мүмкіндігін арттыруға бағытталған әрекеттерді қабылдау болып табылады.
Осылайша, тәуекел дәрежесі жоғары болған жағдайда, мақсат оның әсерін азайту және жағымсыз оқиғаларды болдырмау және мемлекет пен жалпы қоғамға зиянды азайту стратегияларын әзірлеу үшін мемлекеттік аудит пен атқарушы билік ресурстарын барынша пайдалану болып табылады деген қорытындыға келеді.
Арман Испудинов