Жұмыскерлерді еңбек заңнамасының негіздеріне оқыту жөнінде ақпарат

 ЖҰМЫСҚА ҚАБЫЛДАУ және ЕҢБЕК ШАРТЫН жасасу

 ЖҰМЫСҚА ҚАБЫЛДАУ адам өміріндегі басты оқиғалардың бірі болып табылады.

Жұмыс берушінің жұмысқа қабылдау кезінде таңдау еркіндігіне құқығы бар.

Жұмыскер әңгімелесу кезінде жұмыс берушінің еңбек шартын ресми түрде ресімдей ме соны анықтап алуға тиіс.

Өз ҚҰҚЫҚТАРЫҢЫЗДЫ ОҚЫП, ЕСТЕ САҚТАҢЫЗ!!!

ЕҢБЕК ШАРТЫ – еңбек құқықтарын қорғау кепілдігі.

• Жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы еңбек қатынастарын реттеу үшін еңбек шартын жасасу керек.
• Еңбек шарты бойынша жұмыскер жұмысты (еңбек функциясын) жеке өзі орындауға, еңбек тәртіптемесі қағидаларын сақтауға міндеттенеді, ал жұмыс беруші жұмыскерге келісілген еңбек функциясы бойынша жұмыс беруге, осы Кодексте, Қазақстан Республикасының заңдарында және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде, ұжымдық шартта, жұмыс берушінің актілерінде көзделген еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге, жұмыскерге уақтылы және толық мөлшерде жалақы төлеуге міндеттенеді.
• Еңбек шарты:

1) белгіленбеген мерзімге;

2) бір жылдан кем емес белгілі бір мерзімге;

3) белгілі бір жұмыстың орындалу уақытына;

4) уақытша болмаған жұмыскерді алмастыру уақытына;

5) маусымдық жұмысты орындау уақытына жасалуы мүмкін.

• Бір жылдан кем емес белгілі бір мерзімге жасалған еңбек шартының мерзімін ұзартудың саны екі реттен аспайды.
• Он алты жасқа толған азаматтармен еңбек шартын жасасуға жол беріледі.
• Еңбек шарты кемінде екі данада жасалады, бір-бір данасы жұмыскер мен жұмыс берушіде сақталады.
• Еңбек шартының талаптарын өзгерту туралы хабарламаны еңбек шарты тараптарының бірі береді және екінші тарап оны берілген күнінен бастап бес жұмыс күні ішінде қарайды.
• Жұмысқа қабылдау жасалған еңбек шарты негізінде шығарылатын жұмыс берушінің актісімен ресімделеді.
• ауыр жұмыстарға, еңбек жағдайлары зиянды және қауіпті жұмыстарға он сегіз жасқа толмаған азаматтармен еңбек шартын жасасуына жол берілмейді.
• Жұмыскердің тапсырылатын жұмысқа біліктілігінің сәйкестігін тексеру мақсатында еңбек шартында 3 айдан аспайтын сынақ мерзімі белгіленуі мүмкін.
• Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен көзделген жағдайларды қоспағанда, жұмыс беруші жұмыскерден еңбек шартында келісілмеген жұмысты орындауды талап етуге құқылы емес.
• Еңбек жағдайлары өзгерген кезде еңбек шартына және ұжымдық шартқа тиісті толықтырулар мен өзгерістер енгізіледі.
• Еңбек шартының талаптары бір жақты тәртіппен өзгертілуі мүмкін емес.

ЖҰМЫСКЕР еңбек шартына қол қою алдында мұқият оқып және оның негізгі шарттарына назар аударыңыз.

Жұмыс орнындағы еңбек жағдайына, еңбек шартының мерзіміне, құқықтары мен міндеттеріне, жауапкершілігі мен еңбек шартын жасасу күніне.

Сонымен қатар, еңбек шартында төмендегі ереже бөлігінде мыналар көрсетілуі тиіс:

• жұмыскердің жұмыс уақыты мен тынығу режимі:

• мысалға: «жұмыс уақыты: басталуы сағ. 9-00, аяқталуы сағ. 18-00, демалыс күндері сенбі және жексенбі»;
• егер өндіріс үздіксіз (ауысым бойынша) жұмыс істесе, онда оның уақыт режимін;
•  «жыл сайынғы еңбек демалысы: 24 күнтізбелік күн»;
• егер өзге де құқықтық актілер негізінде қосымша демалыс күндері көзделсе, онда қосымша күндері көрсетіледі.

• Еңбекақы мөлшері мен өзге де шарттары:

• мысалға: «айлық жалақы мөлшері 60 мың теңге» немесе «еңбекке сағат бойынша ақы төлеу 400 теңге»;
• өндірістік көрсеткіштер үшін сыйлықақы төленуі мүмкін
• жалақы мөлшері орындалатын жұмыстардың күрделілігі бойынша, сапасы мен санына, сондай-ақ еңбек жағдайына қарай айқындалады;
• жалақы Қазақстан Республикасының ұлттық валютасындағы ақшалай нысанда айына кемінде бір рет, келесі айдың бірінші онкүндігінен кешіктірілмей төленеді.
• жалақы төленетін күн еңбек шартында көрсетілуі тиіс;
• жалақы төлеу кезінде жұмыс беруші жұмыскерге жалақының құрамдас бөліктері, ұстап қалынған және аударылған міндетті зейнетақы жарналары туралы мәліметтерді жазбаша түрде хабарлауға міндетті.
• Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін қосымша шарттар.

 

 

ЕҢБЕК ШАРТЫН БҰЗУ және ӨТЕМАҚЫ ТӨЛЕУ

 

Қазіргі уақытта еңбек шартын бұзудың 3 негізгі себебін атап өтуге болады:

- Еңбек шартын мерзiмi өткеннен кейін тоқтату;

- Еңбек шартын жұмыс берушінің бастамасы бойынша тоқтату;

- Еңбек шартын жұмыскердің бастамасы бойынша тоқтату.

Өз ҚҰҚЫҚТАРЫҢЫЗДЫ ОҚЫП, ЕСТЕ САҚТАҢЫЗ!!!

Еңбек шартын тоқтату негіздері

Әрбір жағдайды жан-жақты қарастырайық:

• Бірінші жағдай: Еңбек шартын оны қолдану мерзiмi өткеннен кейін тоқтату.

Бұл жағдайда, еңбек шартының мерзiмi өткен күн еңбек шартында көрсетілген күні болып табылады.

Егер еңбек шартын қолдану мерзiмi өткен күнге жұмыскер еңбек демалысында болса, онда мерзiмi өткен күн еңбек демалысының соңғы күні болып саналады;

Егер тараптардың ешқайсысы еңбек шартын бұзуға ниет білдірмесе, онда шарт бұрын жасалған мерзімге автоматты түрде ұзартылған болып есептеледі.

• Екінші жағдай: Еңбек шартын жұмыскердің бастамасы бойынша тоқтату.

Жұмыскер еңбек шартын өзінің бастамасы бойынша бұзуға құқылы, бірақ жұмыс берушіні бұл туралы кемінде бір ай бұрын жазбаша ескертуге (өтініш) тиіс.

Бұл ретте еңбек шартының жұмыскер мен жұмыс берушінің арасындағы келісім бойынша көрсетілген күн өткенге дейін бұзылуы мүмкін.

• Үшінші жағдай: Еңбек шартын жұмыс берушінің бастамасы бойынша бұзу. Оны толығырақ қарастырайық

• Жұмыс беруші таратылған кезде, не жұмыскерлер саны немесе штаты қысқартылған кезде. Жұмыс беруші таратылған кезде жұмыстан босатылғанға дейін 1 ай бұрын еңбек шартын бұзу туралы жұмыскерді жазбаша ескертуге міндетті;
• Жұмыс беруші кәсіпорынның экономикалық жай-күйінің нашарлауына әкеп соққан өндіріс, орындалатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер көлемі төмендеген негізі бойынша еңбек шартын бұзу кезінде еңбек шартын бұзуға негіз болған себептерді көрсете отырып, 15 жұмыс күні бұрын еңбек шартының бұзылғаны туралы жұмыскерлерге жазбаша ескертуге міндетті.
• Еңбек шарты біліктілігінің жеткіліксіздігі салдарынан жұмыскер атқаратын лауазымына немесе орындайтын жұмысына сәйкес келмеген кезде бұзылуы мүмкін. Атқаратын лауазымына сәйкес келмеуі туралы шешім арнайы құрылған аттестаттау комиссиясының шешіміне негізделуге тиіс.
•      Еңбек шартын бұзудың келесі себебі - денсаулық жағдайы бойынша. Бұл жағдайда тиісті денсаулық сақтау ұйымдарында медициналық тексеру жүргізілуі және медициналық қорытынды берілуі тиіс.

Еңбек шартын тоқтату негіздері

• Еңбек шартын бұзудың себебі сынақ мерзімі кезеңіндегі жұмыстың теріс нәтижелері болуы мүмкін. Сынақ мерзімі кезеңіндегі жұмыскер жұмысының теріс нәтижесінде жұмыс беруші еңбек шартын бұзу үшін негіз болған себептерді көрсете отырып, оны жазбаша нысанда хабардар етіп еңбек шартын онымен бұзуға құқылы.
•  Жұмыскер бір жұмыс күні немесе жұмыс ауысымы ішінде дәлелді себепсіз үш және одан да көп сағат бойы жұмыста болмаған да еңбек шартын бұзу үшін себеп болып табылады. Бұл жағдайда, жұмыс беруші себебін нақтылауға тиіс, ал жұмыскер өзінің болмағаны себебі туралы жазбаша түсініктеме беруге міндетті. Жұмыскердің жұмыста болмаған фактісі арнайы актімен тіркеуі тиіс.
• Сондай-ақ еңбек шарты, жұмыскер жұмыста алкогольдік не есірткілік масаңдық жағдайында болған не жұмыс күні ішінде соларға ұқсас заттарды пайдаланған жағдайда бұзылуы мүмкін. Еңбек шартын осы негіз бойынша бұзу медициналық қорытындымен расталуы тиіс.
• Егер тәртіптік жазасы бар жұмыскер еңбек міндеттерін дәлелді себепсіз қайталап орындамаған факті де еңбек шартын бұзу себебі бола алады.
• Сондай-ақ, егер соттың ереуілді заңсыз деп тану туралы шешімі жұмыскердің назарына жеткізілгеннен кейін ол ереуілге қатысуды жалғастырған болса, онда ол еңбек шартын бұзу себебі бола алады.
• Сот ереуілді заңсыз деп танығанда, жұмыс беруші ереуілді ұйымдастыруға немесе өткізуге қатысқан жұмыскерлерді тәртіптік жауапкершілікке тартуы мүмкін.

ӨТЕМАҚЫ ТӨЛЕУ

Жұмыс беруші мынадай жағдайларда:

- жұмыс беруші таратылған жағдайда жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде;

- жұмыскерлердің саны қысқарған жағдайда жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде;

- жұмыс беруші еңбек шартының шарттарын орындамаған жағдайда жұмыскердің бастамасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде жұмыскерге жұмысынан айрылуына байланысты айына айлық орташа жалақысы мөлшерінде өтемақы төлемін жүргізеді;

жұмыс беруші жұмыс берушінің экономикалық жай-күйінің нашарлауына әкеп соққан өндіріс, орындалатын жұмыстар және көрсетілетін қызметтер көлемі азайған жағдайда жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шарты бұзылған кезде екі айдағы орташа жалақы мөлшерінде жұмысынан айырылуына байланысты өтемақы төлемдерін жүргізеді.

 

«Шығындарды белгілеген кезде икемділік» және «Еңбекке ақы төлеу және өніміділік»

 

ҚР Еңбек кодексі (бұдан әрі - Кодекс) ұйымдарға өз бетінше (тараптардың келісімі бойынша) жұмыскерлердің жалақы мөлшерін айқындауға құқық береді.

Кодекстің 107-бабына сәйкес жұмыскерге жалақы жұмыс берушідегі қолданыстағы еңбекке ақы төлеу жүйелеріне сәйкес еңбек шартында белгіленеді.

Ал коммерциялық ұйымдарда еңбекке ақы төлеу жүйесі еңбек, ұжымдық шарттардың талаптарында және (немесе) жұмыс берушінің актілерінде айқындалады.

Кодекс еңбек саласындағы құқықтар мен бостандықтардың ең төмен кепілдіктерін шарттайды, олар төмендетуге жатпайды. Еңбек, ұжымдық шарттардың тараптары ең төмен кепілдіктерді жақсарту жағына өзгерте алады.

Жұмыскерлердің еңбекке ақы төлеу жүйелері ұйымның, оның құрылымдық бөлімшелерінің ерекшелігі мен қызмет түрлерін, еңбек және өндірістік процестердің ерекшеліктерін ескере отырып әзірленеді және нақты жұмыскердің және жұмыскерлер ұжымының ұйым қызметінің түпкілікті нәтижесіне, оның ішінде пайда алуға, өндірістік Жұмыс жоспарының орындалуына және олардың өзгерістеріне икемді ден қоюға ықыласын күшейтуге септігін тигізуге тиіс.

Сондай-ақ, қызметшілердің лауазымдық жалақыларын белгілеу кезінде жұмыскердің біліктілігін, жұмыс тәжірибесін, орындалатын жұмыстың күрделілігін, ұйымның құрылымын есепке ала отырып жүктелген міндеттердің көлемін, сондай-ақ лауазымы қандай санатқа жататынын: басшылар, мамандар немесе басқа қызметшілер (техникалық орындаушылар) санатына жататынын ескеру қажет.

Тарифтік мөлшерлемелерден (жалақыдан) басқа, жұмысшылардың күш-жігерін ажырату және олардың еңбегінің сапасын бағалау, материалдық қызығушылықтарын, еңбек өнімділігін арттыру мақсатында жұмысшыларға еңбек жағдайлары үшін қосымша ақылар мен үстеме ақылар белгіленеді.

Кодекстің 105-бабы барлық жұмыс берушілерді ауыр жұмыстарда, еңбек жағдайлары зиянды және (немесе) қауіпті жұмыстарда істейтін жұмыскерлердің еңбегіне ақы төлеу еңбек жағдайлары қалыпты жұмыстарда істейтін жұмыскерлердің еңбегіне ақы төлеумен салыстырғанда жоғарылатылған мөлшерде, жоғарылатылған лауазымдық айлықақылар (мөлшерлемелер) немесе қосымша ақылар белгілеу арқылы жүргізуге міндеттейді.

Бұл ретте, осы еңбекке ақы төлеу шарттары еңбегі ауыр, зиянды (ерекше зиянды), қауіпті жағдайларында істейтін, жұмыс орындарын аттестаттау нәтижелерімен расталған, жұмыскерлерге қолданылады.

Кодекстің 107-бабымен жұмыс беруші жұмыскерлердің өндіріс тиімділігі мен орындалатын жұмыстардың сапасын жоғарылатуға мүдделілігін арттыруды күшейту үшін ұжымдық шарт талаптарында және (немесе) жұмыс берушінің актілерінде айқындалған сыйлықақы беру жүйелерін және еңбекті ынталандырудың басқа да нысандарын енгізе алатыны айқындалды.

Бұл нормамен заңнама жұмыс берушілерге өзінің қызметінен түскен пайдасын ескере отырып, сыйлықақылардың әр түрлерін белгілеу арқылы өз жұмыскерлерінің еңбегін ынталандыруға құқық береді.

Жалақыны арттыру, мерзімділігі, тәртібі және т.б. мәселелері ұжымдық, еңбек шарттарымен және (немесе) жұмыс берушінің актісімен реттеледі.

 

ҰЖЫМДЫҚ ШАРТТАРДЫ ЖАСАСУ

 

Ұжымдық шарт – кәсіпорын тұрақтылығы мен жетістігінің кепілі.

Жұмыскерлер мен жұмыс берушінің өзара міндеттемелерін ҚАМТИДЫ.

Жұмыс берушi мен жұмыскерлер ұжымының мүдделерiн келiсуге МҮМКIНДIК БЕРЕДI, еңбек даулары мен жанжалдарының алдын алады.

Ұйымдағы әлеуметтiк-еңбек қатынастарын реттейтiн, жұмыскерлердiң уәкiлеттiк берiлген өкiлдерi арқылы олардың ұжымы мен жұмыс берушiнiң арасындағы жазбаша келiсiм нысанындағы құқықтық акт.

Өз ҚҰҚЫҚТАРЫҢЫЗДЫ ОҚЫП, ЕСТЕ САҚТАҢЫЗ!!!

Негізгі ұғымдар

• Жұмыс беруші – жұмыскер еңбек қатынастарында болатын жеке немесе заңды тұлға;
• Жұмыскер – жұмыс берушімен еңбек қатынастарында тұратын және еңбек шарты бойынша жұмысты тікелей орындайтын жеке тұлға;
• жұмыскерлердiң өкiлдерi – кәсiптiк одақтардың, олардың бiрлестiктерiнiң органдары, ал олар болмаған кезде жұмыскерлердiң жалпы жиналысында (конференциясында) жұмыскерлердiң (конференция делегаттарының) кемінде үштен екісі қатысқан кезде қатысушылардың көпшілік дауысымен сайланған және уәкiлеттiк берілген сайланбалы өкiлдер.

Ұжымдық келіссөздер жүргізу тәртібі:

Ұжымдық шарт жобасын дайындау және жасасудың бастамашысы кез келген тарап болуы мүмкін.

Жұмыс беруші және жұмыскерлер атынан белгіленген тәртіппен уәкілеттік берілген олардың өкілдері ұжымдық шарттың тараптары болып табылады.

Ұжымдық келiссөздерге қатысушылар келiссөздер жүргізiлген уақытқа жалақысы сақтала отырып, еңбек мiндеттерін орындаудан босатылады.

Екінші тараптың ұжымдық шарт жасасу жөніндегі келіссөздерді бастау туралы ұсынысы бар хабарламасын алған тарап оны 10 күн мерзімде қарауға және келіссөздерге кірісуге міндетті.

Тараптар ұжымдық келіссөздер жүргізу және ұжымдық шарттың жобасын әзірлеу үшін тепе-теңдік негізде комиссия құрады.

Комиссия дайындаған ұжымдық шарттың жобасы ұйым жұмыскерлерінің міндетті түрде талқылауына жатады.

Тараптардың келісіміне қол жеткізілген кезде, ұжымдық шарт кемінде екі данада жасалады және оған тараптардың өкілдері қол қояды.

Ұжымдық шарт Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасымен, бас, салалық, өңірлік келісімдермен салыстырғанда қызметкерлер жағдайын нашарлатпауға тиіс. Мұндай ережелер жарамсыз деп танылады және қолданылмауға тиіс.

Ұжымдық шарттың талаптары біржақты тәртіппен өзгертілмейді.

Ұжымдық шарттың күші жұмыс берушіге және солардың атынан ұжымдық шарт жасалған ұйым жұмыскерлеріне және оған қосылған жұмыскерлерге қолданылады. 

Міндеттемелерді орындамағаны үшін тараптар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапты болады.

Ұжымдық шарттың мазмұны мен құрылымы

• Ұжымдық шартқа:

- еңбекті нормалау, еңбекке ақы төлеу жүйелері, жұмыскерлерге, оның ішінде ауыр жұмыстарда, еңбек жағдайлары зиянды және (немесе) қауіпті жұмыстарда істейтін жұмыскерлерге арналған тарифтік мөлшерлемелер мен айлықақылар, үстемеақылар мен қосымша ақылар мөлшерлері туралы;

- разрядаралық коэффициенттерді белгілеу туралы;

- жұмыс уақыты мен тынығу уақытының ұзақтығы, еңбек демалыстары туралы;

- саламатты және қауіпсіз еңбек пен тұрмыс жағдайларын жасау туралы, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі іс-шараларды қаржыландыру көлемі туралы, денсаулық сақтауды жақсарту туралы;

- кәсіптік одақтың қызметі үшін жағдай жасау туралы;

- ұжымдық шартқа өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібі туралы;

- тараптардың ұжымдық шарттың орындалуын бақылауы және ол үшін жауаптылығы туралы;

- жұмыс берушінің жұмыскерлер өкілдерінің пікірлерін есепке алуды талап ететін актілері туралы;

- зейнеткерлік жасқа толған адамдарды ауыр жұмыстарға, еңбек жағдайлары зиянды және (немесе) қауіпті жұмыстарға жіберу тәртібі туралы ережелер енгізіледі.

• Ұжымдық шартқа:

- еңбекті ұйымдастыруды жақсарту және өндіріс тиімділігін арттыру туралы;

- жалақыны индекстеу тәртібі туралы;

- босатылатын жұмыскерлердің жұмыспен қамтылуын, оларды даярлауды, біліктілігін арттыруды, қайта даярлауды және жұмысқа орналастыруды қамтамасыз ету туралы;

- даярлаудан, қайта даярлаудан және біліктілігін арттырудан өтетін жұмыскерлерге, сондай-ақ жұмысты оқумен қоса атқаратын жұмыскерлерге берілетін кепілдіктер мен жеңілдіктер туралы;

            - жұмыскерлердің тұрғын үй және тұрмыстық жағдайларын жақсарту туралы;

            - жұмыскерлерді сауықтыру, санаторий-курорттық емдеу және олардың демалысы туралы;

            - кәсіптік одақ органдарына сайланған жұмыскерлерге, сондай-ақ сайланбалы өкілдерге кепілдіктер және олардың қызметін жүзеге асыру үшін жасалатын жағдайлар туралы;

            - кәсіптік одақ мүшелері болып табылатын жұмыскерлермен еңбек шарты бұзылған кезде кәсіптік одақ органының уәжді пікірін ескерудің тәртібі туралы;

• - жұмыскер зейнеткерлік жасқа толған кезде жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек шартын бұзған жағдайдағы өтемақы төлемі туралы басқа да мәселелер бойынша жұмыскерлер мен жұмыс берушінің өзара міндеттемелері енгізілуі мүмкін.

 

ЖҰМЫСКЕРЛЕРДІҢ ЖӘНЕ ЖҰМЫС БЕРУШІЛЕРДІҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ

 

Әркімнің еңбекті еркін таңдауға немесе еңбекке қандай да бір кемсітушіліксіз және мәжбүрлеусіз еркін келісуге құқығы, өзінің еңбекке қабілеттілігіне билік етуге, кәсіп және қызмет түрін таңдауға құқығы бар.

Ешкімді де еңбек құқықтарын іске асыру жынысына, жасына, дене кемістіктеріне, нәсіліне, ұлтына, тіліне, мүліктік, әлеуметтік және лауазымдық жағдайына байланысты ешқандай кемсітуге болмайды.

Еңбектің осы түріне тән талаптармен айқындалатын не әлеуметтік қорғалуға мұқтаж адамдар жөнінде мемлекеттің ерекше қамқорлығынан туындаған өзгешеліктер, ерекшеліктер, артықшылықтар мен шектеулер кемсітушілік болып табылмайды.

Еңбек саласында кемсітушілікке ұшырадым деп есептейтін адамдар Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен сотқа немесе өзге де орындарға жүгінуге құқылы.

Өз құқықтарыңызды оқып, есте сақтаңыз!!!

Жұмыскердің негізгі құқықтары мен міндеттері

• Жұмыскердің:
• еңбек шартын жасасуға, өзгертуге, толықтыруға, тоқтатуға;
• еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау талаптарына сәйкес жабдықталған жұмыс орнына, сондай-ақ еңбек жағдайлары мен еңбекті қорғаудың жай-күйі туралы толық және анық ақпарат алуға;
• бірдей еңбегі үшін қандай да бір кемсітусіз бірдей ақы алуға, уақтылы және толық көлемде жалақы төленуіне;
• тынығуға, оның ішінде жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысына;
• еңбек міндеттерін орындауға байланысты денсаулығына келтірілген зиянды өтетуге;
• міндетті әлеуметтік сақтандырылуға, сондай-ақ еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде жазатайым оқиғалардан сақтандырылуға;
• Қазақстан Республикасының заңнамасында, сондай-ақ еңбек, ұжымдық шарттарда көзделген талаптарға сәйкес жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен, арнайы киіммен қамтамасыз етілуге;

• өзінің денсаулығына немесе өміріне қауіп төндіретін ахуал туындаған кезде, бұл туралы тікелей басшының немесе жұмыс берушінің өкілін хабардар ете отырып, жұмысты орындаудан бас тартуға құқығы бар.
• Жұмыскер:

• еңбек міндеттерін еңбек шартына, ұжымдық шартқа, жұмыс берушінің актілеріне сәйкес орындауға;
• еңбек тәртібін сақтауға;
• жұмыс орнында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі мен өндірістік санитария жөніндегі талаптарды сақтауға;
• жұмыс берушінің және қызметкерлердің мүлкіне ұқыпты қарауға;
• адамдардың өмірі мен денсаулығына, жұмыс беруші мен қызметкерлер мүлкінің сақталуына қауіп төндіретін ахуал туындағаны, сондай-ақ бос тұрып қалу туындағаны туралы жұмыс берушіге хабарлауға;
• өзіне мәлім болған мемлекеттік құпияны, қызметтік, коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге де құпияларды құрайтын мәліметтерді жария етпеуге;
• жұмыс берушіге келтірілген зиянды еңбек заңнамасымен белгіленген шектерде өтеуге міндетті.

Жұмыскердің заңнамамен көзделген өзге де құқықтары болады және ол өзге де міндеттерді атқарады.

 

Жұмыс берушінің негізгі құқықтары мен міндеттері

Жұмыс берушінің:

• жұмысқа қабылдау кезінде таңдау еркіндігіне;
• жұмыскерлермен еңбек шартын Еңбек кодексте көзделген тәртіппен және негіздер бойынша өзгертуге, толықтыруға және бұзуға;
• өз өкілеттігі шегінде жұмыс берушінің актілерін шығаруға;
• жұмыскерлерден еңбек шарты, ұжымдық шарт талаптарының, еңбек тәртіптемесі ережелерінің және жұмыс берушінің басқа да актілерінің орындалуын талап етуге;
• Еңбек кодексте көзделген жағдайларда және тәртіппен қызметкерлерді көтермелеуге, оларға тәртіптік жаза қолдануға, қызметкерлерді материалдық жауапкершілікке тартуға;
• еңбек міндеттерін атқару кезінде қызметкердің келтірген зиянын өтетуге;
• Еңбек кодексіне сәйкес жұмыскерді оқытуға байланысты өз шығындарын өтетуге;

•  жеке еңбек дауын шешу үшін Еңбек кодексімен көзделген тәртіппен рет-ретімен келісім комиссиясына, сотқа жүгінуге құқығы бар.
• Жұмыс беруші:

                  еңбек заңнамасының, келісімдердің, ұжымдық, еңбек шарттарының, өзі шығарған актілердің талаптарын сақтауға;

                 жұмыскерге нормативтік құқықтық актілерінде, еңбек, ұжымдық шарттарда, жұмыс берушінің актілерінде көзделген жалақы мен өзге де төлемдерді уақтылы және толық мөлшерде төлеуге;

                  жұмыскерді еңбек тәртіптемесі қағидаларымен, жұмыс берушінің жұмыскердің жұмысына тікелей қатысы бар өзге де актілерімен және ұжымдық шартпен таныстыруға;

                 жұмыскерлер өкілдерінің ұсыныстарын қарауға және жұмыскерлердің өкілдеріне ұжымдық келіссөздер жүргізу, ұжымдық шарттар жасасу, сондай-ақ олардың орындалуын бақылау үшін қажетті толық және анық ақпарат беруге;

                 ұжымдық келіссөздер жүргізуге, ұжымдық шарт жасасуға;

                 жұмыскерлерге еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге, жұмыскерлерді жабдықпен, аспаптармен, техникалық құжаттамамен және еңбек міндеттерін атқару үшін қажетті өзге де құралдармен өз қаражаты есебінен қамтамасыз етуге міндетті.

                 Жұмыс берушінің еңбек заңнамасымен көзделген өзге де құқықтары болады және ол өзге де міндеттерді атқарады.