Медициналық-әлеуметтік сараптама (бұдан әрі – МӘС) аумақтық бөлімдерінің қызметі, сондай-ақ «Мүгедектікті және/немесе еңбек ету қабілетінен айырылу дәрежесін белгілеу және/немесе қажетті әлеуметтік қорғау шараларын айқындау» мемлекеттік қызметін көрсету тәртібі Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 29 маусымдағы № 260 бұйрығымен бекітілген «Медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларымен» реттеледі.
Қазіргі уақытта Қағидаларға сәйкес, сырттай проактивті форматта куәландыру жүргізілетін нозологиялық нысандардың белгілі бір тізбесі бар.
2026 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша МӘС бөлімдері 11 451 мемлекеттік қызмет (бұдан әрі – МҚ) көрсетті. Оның ішінде 5 361 мемлекеттік қызмет сырттай проактивті форматта көрсетіліп, жалпы көрсетілген қызметтердің 46,8%-ын құрады.
Егер куәландырылатын адамның ауруы сырттай проактивті куәландыруға жататын нозологиялық нысандар тізбесіне енгізілген болса, емдеуші дәрігерлер сырттай проактивті куәландыру жүргізу үшін қажетті жолдамалық құжаттар топтамасын жібереді.
Емдеуші дәрігер пациентке оның сырттай проактивті куәландыруға жіберілгені туралы және мүгедектікті белгілеуге қажетті дербес деректер мен мәліметтерді жинауға және өңдеуге келісім беру үшін SMS-хабарламаға жауап жіберу қажеттігі туралы хабарлайды.
Дәрігерлік-консультациялық комиссия төрағасының электрондық цифрлық қолтаңбасымен (бұдан әрі – ЭЦҚ) бекітілген № 031/у нысаны ақпараттық жүйелер арқылы автоматтандырылған режимде беріледі.
Сырттай проактивті куәландыру (қайта куәландыру) пациенттің немесе оның өкілінің келісімі болған кезде электрондық № 031/у нысаны және электрондық құжаттар топтамасы негізінде жүргізіледі.
Электрондық медициналық құжаттар аурудың бейініне сәйкес, сондай-ақ денсаулық сақтау саласындағы стандарттар мен диагностика, емдеу және оңалту жөніндегі клиникалық хаттамаларға сай қоса беріледі.
Құжаттар «Мүгедектігі бар адамдардың орталықтандырылған деректер базасы» (бұдан әрі – МОДБ) автоматтандырылған ақпараттық жүйесіне (бұдан әрі – ААЖ) сырттай проактивті куәландыру үшін келіп түскен кезде МӘС маманы олардың толықтығын және қолданылу мерзімін тексереді.
МӘС актісі мамандардың қарауына бөлінген кезде куәландырылатын адам туралы деректер иесіздендіріледі.
Сырттай проактивті куәландыруға арналған МӘС актісінің жобасы келіп түскен күннен бастап 3 (үш) жұмыс күні ішінде сараптамалық қорытынды шығарылады.
Сараптамалық қорытындыға куәландырылатын адамның тұрақты тіркелген жері бойынша МӘС бөлімшесіне МӘС актісі келіп түскен күні бөлімше басшысы ЭЦҚ арқылы қол қояды. Осыдан кейін медициналық ұйымға хабарлама және қызмет алушыға немесе оның өкіліне SMS-хабарлама автоматтандырылған режимде жіберіледі.
Мемлекеттік қызмет көрсету нәтижелері бойынша қызмет алушы немесе оның заңды өкілі «электрондық үкімет» веб-порталының (www.egov.kz) «Жеке кабинеті» арқылы куәландыру құжаттарын алады.
Қызмет алушының немесе оның өкілінің талабы бойынша мемлекеттік қызмет көрсету нәтижелері тұрақты тіркелген жері бойынша аумақтық МӘС бөлімі арқылы қағаз түрінде беріледі - деп атап өтті Департамент басшысы Нуркен Блялов.
МӘС әдіснамасы және бақылау бөлімінің қызметі халықты әлеуметтік қорғау жүйесінде ерекше маңызға ие, өйткені ол азаматтардың құқықтарын сақтаумен, қабылданатын шешімдердің заңдылығымен және медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу ережелерінің біркелкі қолданылуын қамтамасыз етумен тікелей байланысты.
Осы Тәртіпті регламенттейтін негізгі нормативтік құжат "медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларын бекіту туралы"Қазақстан Республикасы Премьер — Министрінің орынбасары-Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 29 маусымдағы № 260 бұйрығы болып табылады.
Ең алдымен, МӘС жалпы жүйесіндегі әдіснама және бақылау бөлімінің орнын анықтау қажет.
Қағидалардың 3-тармағының 16) тармақшасына сәйкес МӘС әдіснамасы және бақылау бөлімі — бұл медициналық-әлеуметтік сараптама мәселелері бойынша әдіснаманы және бақылауды жүзеге асыратын, бақылау шеңберінде қайта куәландыруды жүргізетін, сондай-ақ МӘС бөлімдерінің сараптамалық қорытындыларына шағымдануды қарайтын аумақтық бөлімше бөлімі.
Өз кезегінде МӘС бөлімшесі медициналық-әлеуметтік сараптаманы тікелей жүргізеді және сараптамалық қорытындылар шығарады.
Осылайша, МӘС бөлімдері мен әдістеме және бақылау бөлімі өзара байланысты, бірақ әртүрлі функцияларды орындайды. Егер МӘС бөлімі азаматтарды куәландыруды тікелей жүргізсе, онда МӘС әдіснамасы және бақылау бөлімі әдіснамалық сүйемелдеуді, қабылданған шешімдердің негізділігін бақылауды және қосымша сараптамалық бағалауды талап ететін мәселелерді қарауды қамтамасыз етеді.
Бірінші бағыт-әдіснамалық жұмыс.
Әдістемелік функция медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу кезінде нормативтік талаптардың біркелкі қолданылуын қамтамасыз ету болып табылады.
Іс жүзінде бұл ережелердің ережелерін дұрыс түсіну және қолдану, куәландырудың белгіленген тәртібін, құжаттар мен сараптамалық шешімдер қабылдау рәсімдеріне қойылатын талаптарды сақтау қажеттілігін білдіреді.
Ұсынылған медициналық құжаттарды бағалауға, мүгедектіктің себептерін, еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесін және МӘС құзыретіне жататын басқа да мәселелерді анықтауға бірыңғай тәсілді қалыптастыру ерекше маңызға ие.
Тәсілдердің біркелкілігі сараптамалық қорытындылардағы негізсіз айырмашылықтар қаупін азайтуға, мамандардың жұмыс сапасын арттыруға және куәландырылатын адамдардың құқықтарының сақталуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Демек, әдіснамалық жұмыс тек нормативтік талаптарды түсіндіру ғана емес, сонымен қатар қателіктердің алдын алу, қызметкерлердің кәсіби құзыреттілігін арттыру және сараптамалық қызмет сапасын жақсарту болып табылады.
Екінші бағыт — сараптамалық қорытындылардың негізділігін бақылау.
МӘС ОӘК-нің ең жауапты функцияларының бірі Ережеде көзделген жағдайларда бақылау жүргізу болып табылады.
Қағидалардың 71-тармағына сәйкес қайта куәландыру Қағидалардың 9 — тармағында айқындалған құжаттар негізінде, ал МӘС бөлімінің сараптамалық қорытындысының негізділігін бақылау жағдайында-медициналық-әлеуметтік сараптама актілерінде қамтылған деректер негізінде жүргізілуі мүмкін.
Мұндай тәртіп, атап айтқанда, дәйексіз құжаттарды ұсыну немесе сараптамалық қорытындыны негізсіз шығару фактілері анықталған кезде қолданылады.
Қағидалардың 73-тармағы МӘС-ке дәйексіз құжаттарды ұсыну және (немесе) сараптамалық қорытындыны негізсіз шығару фактілері анықталған жағдайда, бөлімнің бетпе-бет қайта куәландырудың әдіснамасын және бақылау жүргізуін көздейді.
Бұл ретте мынаны атап өту маңызды: бақылау бұрын қабылданған шешімді ресми қайта қарауға емес, оның негізділігі мен белгіленген талаптарға сәйкестігін тексеруге бағытталған.
Үшінші бағыт — сараптамалық қорытындыларға шағымдарды қарау.
Шағымдарды қарау азаматтардың құқықтарын қорғаудың және сараптамалық шешімдердің объективтілігін қамтамасыз етудің маңызды тетігі болып табылады.
Қағидалардың 54-тармағына сәйкес куәландырылатын адам немесе оның заңды өкілі сараптамалық қорытындымен келіспеген кезде қорытынды алынған күннен бастап үш айдан кешіктірмей шағым беруге құқылы.
Шағымдану Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің талаптарына сәйкес жүзеге асырылады.
Шағымдарды қарау кезінде істің мән-жайларын, құжаттарды және бұрын шығарылған сараптамалық қорытындыны жан-жақты және объективті зерделеуді, сондай-ақ заңнаманың белгіленген мерзімдері мен талаптарын сақтауды қамтамасыз ету маңызды.
Бұл ретте басты міндет — бұрын қабылданған шешімді ресми растау емес, оның нормативтік талаптарға сәйкестігін белгілеу және заңдылықты қамтамасыз ету.
Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарды жұмыспен қамтуға қолдау көрсету жалғасуда. Жыл басынан бері мемлекет ұсынған жұмыспен қамту шараларының көмегімен 10,8 мың адам жұмысқа орналасқан.
2026 жылдың 1 қазандағы мәлімет бойынша, жұмысқа орналасуға көмек сұрап, мансап орталықтарына 29,5 мың мүгедектігі бар азамат жүгінген. Олардың 18,2 мыңы жұмыспен қамтуға бағытталған белсенді шараларға қатысқан.
Нәтижесінде 10,8 мың адам жұмысқа орналасты. Оның 5,1 мыңы тұрақты жұмыс тапса, 5,4 мыңы мемлекет субсидиялайтын жұмыс орындарына орналасқан. Атап айтқанда, 4 264 адам қоғамдық жұмыстарға, 367 адам әлеуметтік жұмыс орындарына, 495 адам «Жастар практикасы» бағдарламасына, ал 499 адам «Күміс жас» жобасына қатысу арқылы жұмысқа орналасқан.
Мүгедектігі бар азаматтарды жұмыспен қамтуды қолдаудың негізгі тетіктерінің бірі жұмыс орындарына квота белгілеу. Әлеуметтік кодекске сәйкес, 50 және одан да көп адам жұмыс істейтін ұйымдарға қызметкерлердің жалпы санының 2-4 пайызы көлемінде квота белгіленеді. Бұл ретте ауыр, зиянды және қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмыс орындары есепке алынбайды.
2026 жылы мүгедектігі бар 16 706 адамды жұмысқа орналастыруға арналған квота белгіленді. Биылғы екінші тоқсанның қорытындысы бойынша осы квота аясында елімізде шамамен 6,2 мың адам жұмысқа орналасқан.
Салыстыру үшін айтсақ, 2025 жылы белгіленген 16 719 жұмыс орнының 8,1 мыңы қамтылып, квота бойынша жұмысқа орналастыру көрсеткіші 48 пайызды құрады.
Сонымен қатар әр адамның жеке қажеттілігіне сай арнайы жұмыс орындарын ашуға көңіл бөлініп отыр. 2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша осындай 47 жұмыс орны ашылған. Оның 25-і есту қабілеті бұзылған адамдарға, 12-сі көру қабілеті бұзылған азаматтарға, тағы 10-ы тірек-қимыл аппараты бұзылған адамдарға арналған.
Арнайы жұмыс орындарын ашқан жұмыс берушілерге де мемлекет қолдау көрсетеді. Атап айтқанда, жұмысқа орналасқан мүгедектігі бар азаматтардың жалақысын субсидиялау қарастырылған. 2026 жылғы 1 қазандағы мәлімет бойынша, мұндай субсидия 235 қызметкерге төленген. Оның 19-ы 2026 жылы, 105-і 2025 жылы, 111-і 2024 жылы жұмысқа орналасқан.
Бұдан бөлек, мемлекет мүгедектігі бар азаматтарға жаңа мамандық меңгеруге және өз кәсібін ашуға да көмектеседі.
Жыл басынан бері 243 адам қысқа мерзімді кәсіптік оқудан өтті.
«Бастау Бизнес» жобасы аясында 3 639 адам кәсіпкерлік негіздерін үйренді. Олардың 2 375-і тиісті сертификат алды. Сонымен қатар 2 951 адам онлайн оқуға қатысып, оның 2 265-і оқуын сәтті аяқтап, сертификатқа ие болды.
Ал 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша 578 мүгедектігі бар азамат жаңа бизнес-идеяларын жүзеге асыру үшін мемлекеттік грант алды. Бұл қолдау азаматтарға өз ісін ашып, кәсіпкерлік қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.
Жалпы, Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарды жұмыспен қамту үшін бірнеше қолдау тетігі қарастырылған. Олардың қатарында мансап орталықтары арқылы жұмыс іздеу, квота бойынша жұмысқа орналасу, арнайы жұмыс орындарын ашу, кәсіптік оқыту, жалақыны субсидиялау, қайтарымсыз гранттар беру және жастарға микрокредит ұсыну бар. Сонымен бірге азаматтар жұмыс іздеп, өз бетінше де жұмысқа орналаса алады.
ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мүгедектігі бар азаматтардың жұмысқа орналасу мүмкіндігін кеңейту, кәсіби дағдыларын дамыту және әр адамның еңбек етуіне жағдай жасау бағытындағы жұмыстарды жалғастыруда.
Арнаулы әлеуметтік қызметтерді алу тәртібі және осы қызметтерді көрсететін ұйымдарды лицензиялау .
Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету мәселелері Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексімен және тиісті нормативтік құқықтық актілермен реттеледі. Бұл қызметтердің негізгі мақсаты – өмірлік қиындықтарды өз бетінше еңсере алмайтын адамдарға қолдау көрсету, олардың күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етуге және қоғам өміріне толыққанды қатысуына жағдай жасау.
Әлеуметтік кодекстің жүз отыз үшінші бабында адамды немесе отбасын арнаулы әлеуметтік қызметтерге мұқтаж деп танудың негіздері белгіленген. Оларға ата-анасының қамқорлығынсыз қалу, кәмелетке толмағандардың қадағалаусыз қалуы, балалардың ерте жастағы даму мүмкіндіктерінің шектелуі, мүгедектік, егде жасына байланысты өзіне-өзі күтім жасай алмау, қатыгездікке ұшырау, баспанасыздық және заңнамада көзделген өзге де жағдайлар жатады. Алайда азаматтың жасы үлкен болуы немесе мүгедектігінің болуы барлық қызметтердің автоматты түрде тағайындалатынын білдірмейді. Қажетті көмектің түрі мен көлемі адамның нақты жағдайын бағалау нәтижесінде айқындалады.
Арнаулы әлеуметтік қызметтер бірнеше бағытты қамтиды. Әлеуметтік-тұрмыстық қызметтер күнделікті тұрмыстық қажеттіліктерді қамтамасыз етуге және өзіне-өзі қызмет көрсетуге көмектеседі.
Әлеуметтік-медициналық қызметтер денсаулықты сақтауға және медициналық көмек алуға жәрдемдеседі.
Әлеуметтік-психологиялық қызметтер психологиялық қолдау көрсетуге және өмірлік қиындықтарды еңсеруге бағытталған.
Әлеуметтік-педагогикалық қызметтер оқыту, тәрбиелеу және қажетті дағдыларды дамыту жұмыстарын қамтиды. Әлеуметтік-еңбек қызметтері еңбек дағдыларын қалыптастыруға, ал әлеуметтік-құқықтық қызметтер құқықтар мен заңды мүдделерді қорғауға жәрдемдеседі. Сонымен қатар, әлеуметтік-мәдени және әлеуметтік-экономикалық қызметтер де көрсетіледі. Қызметтер адамның қажеттілігіне қарай үйде, жартылай стационарлық, стационарлық және уақытша болу жағдайларында ұсынылады. Үйде қызмет көрсету кезінде көмек азаматтың тұрғылықты жерінде көрсетіледі.
Жартылай стационарлық жағдайда азамат ұйымға белгілі бір уақытқа келіп, қажетті қызметтерді алады. Стационарлық жағдайда қызметтер ұйымда тұру арқылы ұсынылады. Ал уақытша болу жағдайында көмек белгіленген мерзімге көрсетіледі. Мысалы, күнделікті тұрмыстық жұмыстарды орындауда қиналатын егде жастағы адамға үйде қызмет көрсету қажет болуы мүмкін. Ал тұрақты күтімге мұқтаж азаматқа тиісті ұйымда қызмет көрсету қарастырылады. Арнаулы әлеуметтік қызметтерді алу үшін тұрғылықты жеріңіз бойынша жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөліміне немесе осы саладағы уәкілетті жергілікті органға жүгінуге болады. Өтініште азаматтың өмірлік жағдайы мен қандай көмекке мұқтаж екені көрсетіледі. Одан кейін әлеуметтік жұмыскер қажеттілікті бағалайды. Бағалау нәтижесінде қажетті қызметтердің түрі, көлемі мен көрсетілу шарттары айқындалып, белгіленген тәртіппен шешім қабылданады. Қажетті құжаттар тізбесін өтініш беретін органнан нақтылауға болады. Әлеуметтік кодекстің жүз отыз екінші бабына сәйкес, арнаулы әлеуметтік қызметтер кепілдік берілген және кепілдік берілген көлемнен тыс болып бөлінеді. Кепілдік берілген көлемдегі қызметтер осы қызметтерге мұқтаж деп танылған адамдарға немесе отбасыларға бюджет қаражаты есебінен көрсетіледі. Ал кепілдік берілген көлемнен тыс қызметтер белгіленген тәртіппен қызмет алушының қаражаты есебінен ұсынылады.
Сондықтан қызмет алу алдында оның көрсетілу шарттары мен ақы төлеу тәртібін нақтылап алған жөн. Енді арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымдарды лицензиялау мәселесіне тоқталайын.
Қазақстанда екі мың жиырма бесінші жылғы бірінші қаңтардан бастап арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету жөніндегі қызметті міндетті лицензиялау енгізілді. Лицензия беру тәртібі Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің екі мың жиырма төртінші жылғы жиырма сегізінші маусымдағы екі жүз отызыншы нөмірлі бұйрығымен бекітілген қағидалармен реттеледі.
Лицензиялауды аталған министрліктің Халықты әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитеті жүзеге асырады. Лицензия ұйымның тиісті қызметті жүзеге асыру құқығын растайды және оны басқа тұлғаға беруге жол берілмейді. Лицензиялаудың негізгі мақсаты – көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Қызмет көрсететін ұйымдар белгіленген біліктілік талаптарына сәйкес келуге тиіс. Оларда қажетті материалдық-техникалық база, тиісті жағдайлар және білікті мамандар болуы қажет.
Лицензия алғаннан кейін де ұйым қызмет көрсету стандарттары мен заңнама талаптарын тұрақты сақтауға міндетті. Қызмет алушылардың қауіпсіздігі, құқықтары мен қадір-қасиетінің қорғалуы қамтамасыз етілуі тиіс. Егер сізге немесе жақындарыңызға арнаулы әлеуметтік қызметтер қажет болса, тұрғылықты жеріңіз бойынша тиісті уәкілетті органға жүгінуіңізге болады. Осы тақырып бойынша қосымша сұрақтарыңыз болса, қырық үш – он жеті – қырық сегіз телефон нөміріне хабарласа аласыз.
Толқынбаев Ердаулет Манатұлы, халықты әлеуметтік қорғау саласындағы бақылау бөлімінің бас маманы
Заң мен тәртіп — әділетті әрі тұрақты қоғамның негізі. Әлеуметтік қорғау саласында бұл қағидаттар азаматтардың құқықтарын қорғауға, әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз етуге және өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарға қолдау көрсетуге бағытталған.
Әлеуметтік қорғау саласындағы «Заң мен тәртіп» қағидаты нені білдіреді?
🔹 Зейнетақымен қамсыздандыру. Зейнетақы тағайындау, қайта есептеу және төлеу кезінде заңнама талаптарының сақталуы. Азаматтардың өтініштерін уақтылы қарау және зейнетақы құқықтарын қорғау.
🔹 Әлеуметтік қолдау. Мемлекеттік жәрдемақылар мен өзге де қолдау шараларын Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес көрсету. Әлеуметтік көмектің атаулылығын және қабылданатын шешімдердің негізділігін қамтамасыз ету.
🔹 Медициналық-әлеуметтік сараптама. Мүгедектікті белгілеу кезінде белгіленген рәсімдерді сақтау, денсаулық жағдайын объективті бағалау және жалған медициналық құжаттарды пайдалануға жол бермеу.
🔹 Қолжетімді орта. Мүгедектігі бар адамдардың қоғамдық өмірге толыққанды қатысуына жағдай жасау және объектілер мен қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету.
🔹 Техникалық оңалту құралдары. Техникалық оңалту құралдарының сапасы мен белгіленген талаптарға сәйкестігін қамтамасыз ету, алушылардың заңды мүдделерін қорғау.
🔹 Ашықтық пен жауапкершілік. Халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру, шынайы ақпарат ұсыну, азаматтардың өтініштерін қарау және мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету.
Заң талаптарын сақтау — мемлекеттік органдардың ғана емес, қоғамның да маңызды міндеті. Бұл мемлекет пен азаматтар арасындағы сенімді нығайтып, әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Департамент әлеуметтік қорғау саласындағы заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтарын қорғау және мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру бағытындағы жұмысын жалғастыруда.
Заң мен тәртіп — әділеттілік, жауапкершілік және әрбір адамға құрмет!
#ЗаңМенТәртіп #ӘлеуметтікҚорғау #АзаматтардыңҚұқықтары #ҚарағандыОблысы #ӘлеуметтікСала
eGov Mobile мобильді қосымшасында отбасының әл-ауқатын бағалауға арналған жаңа сервис пайда болды. Ол 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап кейбір мемлекеттік көмектерді отбасының нақты жағдайы мен мұқтаждығына қарай көрсету тәртібіне көшу аясында іске қосылды. Калькулятор арқылы азаматтар отбасының әл-ауқатын бағалау талаптарымен танысып, отбасының саламаттылық деңгейін анықтай алады. Бұл ретте отбасының табысы мен мүлкі ғана емес, отбасы құрамы, балалардың, қарт адамдардың және мүгедектігі бар адамдардың болуы сияқты әлеуметтік жағдайлар да ескеріледі. Бағалау алты бағыт бойынша 59-дан астам көрсеткішке сүйенеді. Айта кетерлігі, есеп адамның өзі енгізген мәліметтер негізінде жүргізіледі және тек ақпараттық сипатқа ие. Яғни калькулятордың нәтижесі әлеуметтік төлем тағайындау немесе оны тоқтату туралы шешім болып саналмайды.
ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап енгізілетін мемлекеттік әлеуметтік қолдау жүйесіндегі өзгерістерді түсіндіруді жалғастыруда. Жаңа тәртіп бойынша кейбір мемлекеттік жәрдемақыларды тағайындау кезінде отбасының әлеуметтік жағдайы да ескеріледі. Яғни азаматтың қай санатқа жататынымен қатар, оның нақты өмірлік жағдайына да назар аударылады.
Қазір бірқатар мемлекеттік жәрдемақы әлеуметтік санатқа қарай тағайындалады. Мұндай жағдайда әлеуметтік мәртебесі бірдей отбасылардың табысы мен тұрмыс жағдайы әртүрлі болса да, бірдей көмек алуы мүмкін.
Мысалы, төрт баладан тәрбиелеп отырған екі отбасын алайық.
Дидардың отбасының тұрмысы жақсы делік. Өз баспанасы, қымбат көлігі, тұрақты жұмысы және жеке кәсібі бар. Осы көрсеткіштерді ескере отырып, отбасы әлеуметтік жағдайы жоғары «А» санатына жатқызылған.
Ал Ерланның да төрт баласы бар. Бірақ оның отбасының жағдайы басқаша. Олар шағын пәтерде тұрады, ата-анасы жалдамалы жұмыста істейді. Қымбат мүлкі мен қосымша табыс көздері жоқ. Жалпы жағдайына қарай бұл отбасы әлеуметтік саламаттылық деңгейінің қанағаттанарлық «С» санатына жатады.
Көріп отырғанымыздай, екі отбасының бала саны бірдей болғанымен, тұрмыс жағдайы мен өз қажеттіліктерін өз бетінше өтеу мүмкіндігі әртүрлі. «А» санатындағы отбасы мемлекеттік көмекке аса мұқтаж болмауы мүмкін. Ал «С» санатындағы отбасы үшін жәрдемақы күнделікті шығындарын өтеуге едәуір көмектеседі.
Әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдірудегі негізгі мақсаттың бірі осындай айырмашылықтарды ескеріп, көмекті нақты мұқтаж отбасыларға бағыттау.
2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап кейбір мемлекеттік жәрдемақыларды тағайындау кезінде мұқтаждық деңгейі ескерілмек. Ол үшін Отбасының цифрлық картасы пайдаланылады. Бұл жүйе мемлекеттік ақпараттық базалардағы мәліметтер негізінде отбасының жағдайын бағалауға мүмкіндік береді.
Бағалау кезінде отбасының табысы, жұмыспен қамтылуы, баспана жағдайы, мүлкі, кәсіпкерлік қызметі, несие міндеттемелері және жалпы тұрмыс деңгейі ескеріледі.
Осы мәліметтер негізінде отбасылар бес санатқа бөлінеді:
* «А» – саламаттылықтың жоғары деңгейі;
* «В» – саламаттылықтың ауқатты деңгейі;
* «С» – саламаттылықтың қанағаттанарлық деңгейі;
* «D» – саламаттылықтың экономикалық жағдайы осал деңгейі;
* «Е» – саламаттылықтың экономикалық және әлеуметтік жағдайы осал деңгейі.
Бұл ретте отбасының пәтері, көлігі немесе басқа да мүлкінің болуы оны автоматты түрде әл-ауқаты жоғары санатқа жатқызбайды. Санат отбасының жағдайын сипаттайтын барлық көрсеткішті бірге бағалау арқылы анықталады.
Келер жылдың 1 қаңтарынан бастап мұқтаждық деңгейіне қарай тағайындау тәртібі мемлекеттік жәрдемақының 14 түріне қолданылады. Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, «А» және «В» санатындағы отбасыларға бұл төлемдер тағайындалмайды. Ал белгіленген талаптарға сай келетін «С», «D» және «Е» санатындағы отбасылар аталған қолдау түрлерін алу құқығын сақтайды.
Сонымен қатар республикалық бюджеттен төленетін қалған 22 түрлі мемлекеттік жәрдемақыны тағайындау тәртібі өзгермейді.
Жаңа тәсілдің басты мақсаты мемлекеттік көмекті әділ әрі нақты бағыттау. Яғни әр отбасының шынайы жағдайын ескеріп, қолдауды шын мұқтаж азаматтарға бірінші кезекте жеткізу.
Қазақстанда 200 азамат кейбір мемлекеттік жәрдемақыларды алуды өз еркімен тоқтату туралы шешім қабылдады. Бұл бағыттағы жұмыс жалғасып жатыр, ал мұндай шешім қабылдағандардың саны біртіндеп артып келеді. Қазіргі тұрмыстық жағдайын бағалай келе, отбасын өз бетінше қамтамасыз ете алатынына көз жеткізген азаматтар осындай шешім қабылдаған. Олар мемлекеттік көмектен мүлде бас тартып жатқан жоқ. Тек өздеріне тиесілі төлемді алуды тоқтатып, бұл көмектің бүгінгі күні шын мұқтаж отбасыларға бағытталғанын қалайды. Мұндай шешім қабылдаған азаматтар туралы ақпараттар еліміздің әр өңірінен түсіп жатыр. Олардың арасында кәсіпкерлер, көпбалалы ата-аналар және тұрмыстық жағдайын жақсартып, бүгінде отбасын өз бетінше қамтамасыз ете алатындар да бар. Бұрын аталған жәрдемақылар азаматтың белгілі бір әлеуметтік санатқа жатуына қарай тағайындалатын. Кейбір жәрдемақылар азамат өтініш бермей-ақ, автоматты түрде рәсімделетін. Ал SMS арқылы жәрдемақыдан өз еркімен бас тартудың жеңілдетілген тәртібі бұрын болмаған. Енді азаматтарға осындай мүмкіндік беріліп отыр. Бұған дейін Отбасының цифрлық картасындағы мәліметтер бойынша әлеуметтік жағдайы жоғары А санатына жататын отбасылардың кейбір жәрдемақы алушыларына SMS-хабарлама жіберілген. Онда азаматтарға тиісті төлемнен өз еркімен бас тарту мүмкіндігі түсіндірілген. Азамат жәрдемақыдан бас тарту туралы шешімін SMS-хабарламаға жауап беру арқылы білдіре алады. Өз еркімен бас тартқан азаматтардың тиісті төлемдері 2027 жылғы 1 қаңтарға дейін, яғни әлеуметтік қолдаудың жекелеген түрлерін тағайындаудың жаңа тәртібі күшіне енгенге дейін тоқтатылады. Бұл ретте тек азамат бас тартқан төлем ғана тоқтатылады. Отбасының цифрлық картасы мемлекетке әр отбасының әлеуметтік-экономикалық жағдайын нақтырақ бағалауға көмектеседі. Соның негізінде мемлекеттік қолдау отбасының шынайы жағдайына қарай көрсетіледі. Әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдірудегі басты мақсат та осы, көмекті уақытында көрсетіп, оны ең алдымен шын мұқтаж адамдарға бағыттау. Осы ретте SMS-хабарламаның келуі жәрдемақының автоматты түрде тоқтатылатынын немесе төленбей қалатынын білдірмейді. Бұл шешімді азаматтың өзі қабылдайды. Ал заңда көзделген жәрдемақыны алуды жалғастырған азаматтар мемлекеттік қолдауға деген заңды құқығын пайдалана береді. Кейбір отбасылар үшін мемлекеттік көмек өмірінің белгілі бір кезеңінде үлкен қолдау болған. Ал бүгінде тұрмысы түзеліп, табысы артқан соң, олар жәрдемақыдан өз еркімен бас тартуды жөн көріп отыр. Мұны әлеуметтік көмектің нақты мұқтаж адамдарға бағытталуын қолдау деп түсінуге болады.
Мемлекет мұқтаждықты бағалаудың жаңа жүйесін енгізу кезінде кейбір азаматтарға берілетін жәрдемақыларға қатысты нақты ерекшеліктерді заңмен бекіткен. Мысалы, отбасының әл-ауқаты қандай санатқа жататынына қарамастан, мүгедектігі бар балаларға, сондай-ақ I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға тиісті мемлекеттік жәрдемақылар тағайындала береді. Осындай ерекшеліктер ата-анасынан айырылған жетім балаларға асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша жәрдемақы тағайындауға, сондай-ақ мемлекеттік наградалармен марапатталған және жасына байланысты зейнетақы алып отырған көпбалалы аналарға да қатысты. Яғни отбасы әл-ауқаты жоғары А немесе ауқатты В санатына жатқызылса да, бұл қолдау түрлері сақталады. Ал басқа да кейбір жәрдемақыларды тағайындау тәртібі өзгереді. Олардың қатарында еңбекке қабілетсіз адамдарға күтім жасайтын азаматтарға берілетін төлемдер де бар. Сондықтан әр жәрдемақының шарттарын жеке қарастырған жөн. Мүгедектікке немесе отбасын қолдауға байланысты төлемдердің барлығы бірдей еш өзгеріссіз сақталады деп айту дұрыс емес.
Қазақстанда азаматтарға зейнетақы жинақтарының 100%-ына дейінгі бөлігін жеке басқарушы компаниялардың басқаруына беру мүмкіндігін қарастыру көзделіп отыр. Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте түсіндіргендей, әрбір салымшы басқарушы компанияны да, өзіне қолайлы инвестициялық стратегияны да дербес таңдай алады. Бұл ретте мемлекет кепілдігі мен инвестициялық тәуекелдердің аражігін нақты ажырату көзделеді. Министрліктің ресми материалдарына сәйкес, зейнетақы жинақтарын толық көлемде жеке басқаруға берген жағдайда, нақты енгізілген міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына берілетін мемлекеттік кепілдік сақталады. Ал салымшының өзі таңдаған инвестициялық стратегияға байланысты тәуекелдер үшін жауапкершілік оның өзіне жүктеледі. Зейнетақы жинақтарын басқаруға беру талаптары мен мемлекеттік кепілдіктің қолданылу шегі қолданыстағы зейнетақы заңнамасына сәйкес айқындалады. Сондықтан басқарушы компанияны таңдап, шешім қабылдамас бұрын азаматтарға оның инвестициялық стратегиясымен және ықтимал тәуекелдерімен мұқият танысу ұсынылады.