Азаматтық қорғауды жетілдіру мәселелері бойынша Реттеуші саясаттың консультативтік құжаты

1. Реттеушілік саясаттың консультативтік құжатын әзірлеу негіздері:

Бірінші. 2020 жылғы 9 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігін құру Реттеушілік саясаттың консультативтік құжатын әзірлеуге негіз болып табылады.

Екінші. Қазіргі геосаяси, экономикалық, табиғи жағдайларда азаматтық қорғау проблемаларының өзектілігі айтарлықтай өсті. Бұл келесі факторларға байланысты: жер бетіндегі жаһандық климаттың өзгеруіне және экономикадағы дағдарысқа байланысты табиғи және техногендік апаттардың саны мен көлемінің өсуі. Сонымен қатар, 2020 жылы бүкіл әлем жаңа аурудың пандемиясына тап болды.

Азаматтық қорғау жүйесін дамыту жаңа білімді, іскерлікті және практикалық дағдыларды талап етеді, оның мақсаты мемлекеттік құрылымдағы, еліміздің экономикалық және әлеуметтік салаларындағы тұрақты өзгерістерге дайын болу және бейімделу болып табылады. Бұл жағдай Консультативтік құжатты әзірлеу қажеттілігіне негізделген нормативтік құқықтық және ұйымдастырушылық сипаттағы іс-шаралар кешеніне әкеп соғады.

Үшінші. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты» 2020 жылғы 11 тамызда жүргізген «Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының тиімділігін талдау.

Заңның тиімділігін талдауды қарау нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі (сол кезде құрылған Төтенше жағдайлар министрлігінің кейбір функцияларын жүзеге асыратын) кейбір түзетулерді қолдады.

Төртінші. Азаматтық қорғау саласындағы заңнаманы одан әрі жетілдіру, реттеудегі олқылықтардың орнын толтыру, коллизияларды жою және заң нормаларын редакциялық жақсарту.

2. Шешу үшін заңнамалық реттеу талап етілетін проблеманы сипаттау:

 

№	Проблемалық сұрақ	Туындаған мәселенің негізгі себептері	Сипатталған мәселенің деңгейі мен маңыздылығын көрсететін аналитикалық мәліметтер
1.	Азаматтық қорғау органдарының кәсіби авариялық-құтқару қызметтері құтқарушыларының құтқару қызметінде болуының зейнеткерлік жасы («Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 11-бабының 1-тармағына сәйкес 63 жасқа толғанда)	Құтқарушылар жұмыс істейтін жағдайлар экстремалды болып табылады, олардың күнделікті жұмысы өмір мен денсаулық үшін тұрақты тәуекелмен, ауыр физикалық және психоэмоционалдық жүктемелермен ұштасады.	Азаматтық қорғау органдарының құтқарушылары табиғи және Техногендік ортада авариялық-құтқару жұмыстарын, химиялық, радиациялық зақымдану аймақтарында, биік таулы жерлерде және жету қиын аудандарда, күрделі объектілерде (тікұшақ техникасынан десант түсіруді арнайы жарақты қолданумен байланысты, өмір сүру қаупі жоғары) іздестіру-құтқару жұмыстарын, сондай-ақ су астындағы сүңгуірлік-іздестіру жұмыстарын (қаза тапқандардың денелерімен немесе денелердің фрагменттерімен жұмыс істеу) орындайды. Жоғарыда көрсетілгендерді негізге ала отырып, азаматтық қорғау органдарының құтқарушылары авариялық-құтқару жұмыстарының барлық спектрін жүзеге асыратын қызметкерлердің жалғыз санаты болып табылады. 60 жасында құтқарушылар ерекше жұмыс түрлерін орындай алмайды (биіктікте, су астында, химиялық және радиоактивті зақымдану аймақтарында және т.б.). Құтқарушылар авариялық-құтқару және кезек күттірмейтін жұмыстарды жүргізу барысында тікелей байланыста, қаза тапқандардың денелерін құтқару, көтеру және олардың фрагменттерін жинау кезінде жұмыс істейді, бұл егде жастағы құтқарушылардың денсаулығына теріс психоэмоционалдық әсер етеді.
2.	Тұрғын үй төлемдерін жүзеге асырудың, көтерме жәрдемақы төлеудің, жол жүру шығындарын өтеудің, азаматтық қорғау органдарының (бұдан әрі – АҚО) қызметкерлеріне жауынгерлік іс-қимылдарға жақындатылған жағдайларда жұмыс істегені үшін үстемеақылар төлеудің болмауы, сондай-ақ азаматтық қорғау органдары қызметкерлеріне біржолғы жәрдемақыны ұлғайту	Қазіргі уақытта азаматтық қорғау органдарының қызметкерлерінде Қазақстан Республикасының әскери қызметшілерімен және басқа да құқық қорғау органдарымен салыстырғанда бірқатар әлеуметтік жеңілдіктер жоқ, атап айтқанда: тұрғын үй төлемдері; көтерме жәрдемақыларды төлеу, Қызмет бабында ауыстыру және жоғарылату кезінде көлікте жол жүру және өз мүлкін тасымалдау шығындарын өтеу; арнаулы атақтар берілген азаматтық қорғау органдарының қызметкерлеріне қызметтен босатылған кезде ақшалай қаражаты екі айлықақыға біржолғы жәрдемақыны ұлғайту.	Қазіргі заман болмысында азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға ден қою жөніндегі жедел қызметті білдіреді. Уәкілетті органның күштері мен құралдары тұрақты талап етіледі және тәулік бойы әзір болады. Азаматтық қорғау органдары қызметкерлерінің қызметі өмір денсаулығы үшін қатермен ұштасатын жоғары психологиялық және дене жүктемесі жағдайларында жүзеге асырылады. Өрт сөндірумен қатар қызметкерлердің міндетіне елдегі өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылатын өрт қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру кіреді. Қазақстанның тәуелсіздік жылдарында қызметтік міндеттерін атқару кезінде 54 қызметкер қаза тапты, 140-тан астам адам өмірін құтқарғаны үшін мемлекеттік наградалармен марапатталды. Әлеуметтік қамсыздандырудың жеткіліксіздігіне байланысты қызметкерлер мен олардың отбасылары өз үйлерінің болмауына байланысты санитарлық нормаларға сәйкес келмейтін пәтерлерді, бөлмелерді жалға алуға мәжбүр, бұл қызметкерлердің психологиялық және моральдық жағдайына теріс әсер етеді. Қызметкерлерді әлеуметтік қамсыздандырудың жеткіліксіздігі кадрлардың тұрақтамауының негізгі себебі болып табылады. Тек соңғы үш жылдың ішінде 1700-ден астам қызметкер өз еркімен жұмыстан кетті.
3.	Өртке қарсы ерікті құралымдардың дамып келе жатқан инфрақұрылымының болмауы	Азаматтық қорғау саласындағы заңнамада өрт сөндіруші еріктілердің міндеттерін атқару кезінде мертіккен не қаза тапқан кезде өтемақы белгілеу бөлігінде оларды әлеуметтік қорғау мәселелері көзделген. Алайда өртке қарсы ерікті құралымдардың инфрақұрылымын дамыту үшін қолданыстағы заңнамалық тетіктер жеткіліксіз.	«Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 60-бабына сәйкес Қазақстан Республикасында өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ететін орталық және жергілікті атқарушы органдарды, мемлекеттік өртке қарсы қызмет органдарын, мемлекеттік емес өртке қарсы қызметтерді, өртке қарсы ерікті құралымдарды, өрт-техникалық ғылыми-зерттеу мекемелерін, ведомстволардың білім беру ұйымдарын, өрт-техникалық өнім шығаратын кәсіпорындарды қамтиды.
4.	Қазақстан Республикасы аумағының әртүрлі табиғи және техногендік төтенше жағдайлардың елеулі санына, атап айтқанда жер сілкіністеріне, су тасқындарына, селдерге, сырғымаға қар көшкіндеріне, дауылдарға, орман және дала өрттеріне, температураның күрт төмендеуіне және қарлы борандарға, эпидемиялар мен эпизоотияларға ұшырағыштығы.	Қазақстан Республикасының аумағы өзінің географиялық жағдайына байланысты әртүрлі табиғи және техногендік төтенше жағдайлардың елеулі санына, атап айтқанда жер сілкіністеріне, су тасқындарына, селдерге, сырғымаларға, қар көшкіндеріне, дауылдарға, орман және дала өрттеріне, температураның күрт төмендеуіне және қарлы борандарға, эпидемиялар мен эпизоотияларға ұшырағыш. Өткен жылдар ішінде климаттың өзгеруі нәтижесінде қар көшкіндері мен сырғымалардың жүргізуіне себеп болатын ұзақ нөсерлі жауын-шашын жиілеп кетті, сондай-ақ мұздықтардың қарқынды еруі, бұл кенеттен босаған кезде апатты сел тасқындарына әкеп соқтыруы мүмкін және нөсерден пайда болған селдерді туындатуы мүмкін.	Жыл сайын қауіпті учаскелер саны артып келеді. Бес жыл бойы еліміздің барлық өңірлерінде жолдардың дәл сол учаскелерінде су шайып кету және су тасу фактілері тіркелуде. Үйінді және мұздақ көлдердің сел, сырғыма көшкін қауіпі бар учаскелеріне ғылыми зерттеулер жүргізу, олардың бұзылу қауіптілік параметрлерін айқындау және селдер, сырғымалар мен көшкіндер қаупін азайту жөніндегі іс-шаралардың ғылыми-техникалық негіздемесін әзірлеу мәселесі өткір тұр.
5	Объектілерді жобалау және салу кезінде өрт қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бақылаудың болмауы.	Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасымен құрылыс саласындағы бақылауды жүзеге асыру бойынша функциялар азаматтық қорғау органдарының құзыретінен алынып тасталды, яғни азаматтық қорғау органдары құрылысқа жер учаскелерін бөлу жөніндегі комиссияларға, құрылысқа арналған жобалау құжаттамасын келісуге, салынып жатқан объектілердің өртке қарсы жай-күйін тексеруге қатыспайды, сондай-ақ құрылысы аяқталған объектілерді қабылдау жөніндегі комиссияның құрамына қатыспайды.	Өртке қарсы жай-күйді тексеру өрт қауіпсіздігі талаптарын өрескел бұза отырып пайдаланылатын бірқатар объектілердің бар екенін көрсетеді. Тәжірибе көрсеткендей, бұл бұзушылықтарға жобалау кезеңінде де, құрылыс кезеңінде де құрылыс ұйымдары жол берген. Тек 2020 жылдың қорытындысы бойынша елімізде жобалау кезінде немесе құрылыс барысында жіберілген өрескел бұзушылықтармен пайдаланылатын адамдар көп жиналатын 20-дан астам объект анықталды. Мысалы, Нұр-сұлтан қаласындағы «Baqyt Premium» көп пәтерлі тұрғын үй кешенінде Н1 типті түтінденбейтін саты торы көзделмеген, түтінге қарсы қорғау жүйесі жоқ, тұрғын үй ғимараттарының ауласына арнайы техниканың өту жолының ені көзделмеген (6 метрден кем), автоматты өрт дабылы жүйесі орнатылмаған, ал паркингте автоматты өрт сөндіру қондырғысы (жоба бойынша 9 қабатты тұрғын үй қарастырылған, 10 қабат салынған). Нұр-сұлтан қаласы Қосшығұлұлы көшесі, 20, 21 мекен-жайындағы көп пәтерлі тұрғын үй кешенінде түтінденбейтін саты торлары жоқ, өрт кезінде лифт шахталарына ауа тіреуі, дәліздерден түтін шығару, ішкі су құбыры жоқ (жоба бойынша 9 қабатты тұрғын үйлер көзделген, 11 және 12 қабаттар салынған). Осыған байланысты, азаматтық қорғау органдарына адамдар көп жиналатын объектілерді, тұрғын және биік ғимараттарды пайдалануға қабылдау бойынша құзырет беру қажет. Бұл норма адамдардың өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіретін және өрт болған жағдайда үлкен материалдық зиян келтіретін өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзған ғимараттарды пайдалануға жол бермейді.

 

 

3. Сипатталған мәселені шешудің ұсынылған жолдары:

Әзірлеушінің пайымдаулары

 

1. Мұндай жағдайларды болдырмау үшін азаматтық қорғау органдары кәсіби авариялық-құтқару қызметтері құтқарушыларының құтқару қызметінде болу зейнеткерлік жасы қайта қаралу немесе оларды аттестаттау болады.

 

Ықтимал оң салдары:

Авариялық-құтқару қызметтері мен құралымдарының қызметі ерекше сипатқа ие, қызметкерлердің осы қызметтер басшыларының бұйрықтары мен өкімдерін мүлтіксіз орындауына әкеп соғады.

Осылайша зейнеткерлік жасты қайта қарау төтенше жағдайларды жою және авариялық-құтқару және кезек күттірмейтін жұмыстарды (адамдарды, материалдық және мәдени құндылықтарды іздестіру және құтқару, төтенше жағдай аймағындағы және әскери іс-қимылдарды жүргізу кезінде халыққа шұғыл медициналық және психологиялық көмек көрсету, төтенше жағдай аймағындағы қоршаған ортаны қорғау, оларға тән қауіпті факторлардың әсерін оқшаулау және басу немесе ықтимал ең төменгі деңгейге дейін жеткізу жөніндегі іс-қимылдар) жүргізу кезінде құтқарушылардың жеделдігін арттырады.

 

Ықтимал теріс салдары:

Зейнеткерлік жасты азайту жағына қарай қайта қарау азаматтық қорғау органдары кәсіби авариялық-құтқару қызметтерінің жұмыс істейтін құтқарушыларының санын қысқартуы мүмкін.

 

2. Қызметкерлерге тұрғын үй төлемдерін, көтерме жәрдемақыларды төлеуді, қызмет бабында ауыстыру және жоғарылату кезінде көлікте жол жүру және өз мүлкін тасымалдау шығындарын өтеуді жүзеге асыру, азаматтық қорғау органдары қызметкерлеріне қызметтен босатылған кезде ақшалай қаражаты екі айлықақыға біржолғы жәрдемақыны ұлғайту.

 

Ықтимал оң салдары:

Арнаулы атақтар берілген азаматтық қорғау органдары қызметкерлерінің әлеуметтік қамтамасыз етілуін жақсарту, сондай-ақ азаматтық қорғау органдарындағы қызметтің имиджі мен беделін арттыру.

 

Ықтимал теріс салдары:

Тиісті төлемдерді, шығындарды өтеуді, жәрдемақыларды ұлғайтуды қамтамасыз ету үшін мемлекеттік бюджеттен қосымша қаражат бөлу талап етіледі.

 

3. Халықаралық тәжірибені ескере отырып, ауылдық жерлерде және орманды дала алқаптарында өртпен күресу үшін ерікті өртке қарсы құралымдарды дамыту үшін мынадай әлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктер көздеу ұсынылады:

қаза болу, жарақаттану немесе мүгедектік алу жағдайына сақтандыру;

зейнетақыны тағайындау үшін ерікті өрт күзетіндегі қызметті жалпы еңбек өтіліне қосу;

жедел жұмыста өткізілген уақыт үшін және 10 апталық оқу кезеңі үшін негізгі жұмыс орны бойынша жалақы алу;

басшы буын мен негізгі техникалық персоналдың (жүргізушілер, моторшылар, механиктер) еңбегіне толық немесе ішінара ақы төлеу;

наградалар (25 жыл мінсіз қызметі үшін, ерекше еңбегі үшін, 40 жыл мінсіз қызметі үшін), ерекшелік белгілері, қоғамдық алғыс түріндегі моральдық ынталандыру;

еңбек сіңірген ерікті өрт сөндірушілердің зейнетақысына қосымша ақы;

киім-кешекті тегін беру, қызмет кезеңінде тамақтануды қамтамасыз ету.

 

Ықтимал оң салдары:

Ерікті өрт сөндірушілер үшін әлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктер бекітілген жағдайда тиісті іс-шараларға қатысуға ниет білдірген азаматтардың саны едәуір артады.

Осылайша дала өрттерінің, сондай-ақ ұйымдар мен елді мекендердегі өрттердің алдын алу және оларды сөндіру бойынша тиімділік деңгейі артады.

 

Ықтимал теріс салдары:

Қосымша бюджет қаражатын бөлуден басқа ықтимал теріс салдарлар көзделмейді.

 

4. Аналитикалық және болжамдық ақпарат жасай отырып, гидрометеорологиялық жағдайға, мұздақ көлдерге, селге, сырғыма-көшкін қаупі бар учаскелерге қашықтықтан бақылауды (нақты уақытта) қамтамасыз ету талап етіледі.

Сел қаупі бар көздердің мониторингін автоматтандыру процесі әзірге тек Алматы қаласы мен Алматы облысында басталды.

«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде және «Смарт-сити» базасында Алматы облысындағы Кіші және Үлкен Алматы, Қарғалы және Ақсай өзендерінің бассейндерінде сел қаупіне автоматты мониторинг жүргізу жүйесі енгізілді, бұл нақты уақытта қашықтықтан гидрометеорологиялық жағдайды, мұздақ көлдерді бақылауды және сел тасқынының алдын алуды қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Осы іс-шараларды іске асыру нәтижесінде Қазақстан Республикасының халқы мен экономикасының қауіпті табиғи процестерден қауіпсіздігін, табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алуды және олардан келетін залалды азайтуды қамтамасыз ететін сел, сырғыма және көшкін туралы болжау және ерте ескерту әдістері әзірленетін болады.

Бағдарламаны орындау барысында алынған нәтижелер зілзалалар қаупін азайту жөніндегі халықаралық Сендай бағдарламасының және Сел, сырғыма мен көшкін қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі жол картасының негізгі басымдықтарына сәйкес келеді.

 

Ықтимал оң салдары:

Нәтижелер мынадай нысаналы міндеттерге қол жеткізу үшін пайдаланылатын болады:

- гидрометеорологиялық құбылыстардан қаза тапқандар мен зардап шеккендер санын қысқарту;

- зілзалалардан болатын экономикалық залалды азайту;

- ерте хабарлау жүйелерінің болуымен, зілзалалар қаупін бағалаумен және олар туралы ақпараттың қол жетімділігімен жағдайды жақсарту.

Көшкін және көшкін қауіптілігінің автоматтандырылған мониторингі қауіпті табиғи процестердің мониторингі жүйесін имплементациялау кезінде пайдаланылатын болады, ол қауіпті құбылыстардың болжамын және олардың туындауы туралы уақтылы ескертуді қамтамасыз етеді.

Қауіпті құбылыстарды болжаудың жаңа әдістері болжамдардың сенімділігін арттырады, бұл қауіп деңгейіне сәйкес қорғаныс шараларын уақтылы қолдануға мүмкіндік береді.

Автоматтандырылған мониторинг нәтижелерін пайдаланудың әлеуметтік әсері селдерден, сырғымалардан және көшкіндерден қаза тапқандар мен зардап шеккендердің санын азайту, инфрақұрылым объектілерінің үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету, өмір сүру деңгейі мен сапасының төмендеуіне жол бермеу болып табылады.

Экономикалық тиімділік селдерден, сырғымалардан және көшкіндерден тікелей және жанама залалды азайту, сондай-ақ климаттың өзгеруін ескере отырып, тәуекелдерді бағалау негізінде неғұрлым тиімді әдістерді таңдау есебінен қорғау іс-шараларына арналған шығыстарды азайту болып табылады.

 

Ықтимал теріс салдары: бұл енгізулер төтенше жағдайлардың алдын алудың сөз болған саласына қандай да бір түрде әсер етпейді.

 

5. Төтенше жағдайлар министрлігіне пайдалануға берілетін адамдар жаппай болатын объектілердің, тұрғын және биік ғимараттардың сәйкестік туралы Декларацияға қол қою сатысында өрт қауіпсіздігі талаптарына сәйкестігі немесе сәйкес еместігі туралы қорытынды беру бойынша өкілеттіктер беру. Белгіленген нормалар мен ережелер жоқ объектілерді өртке қарсы қорғау ерекшеліктерін көрсететін арнайы техникалық шарттарды қарау бойынша өкілеттіктер беру.

Елді мекендерді салу кезінде қала құрылысы нормаларын сақтамау, өрт қауіпсіздігі нормаларын сақтамай ғимараттар мен құрылыстарды (әсіресе тұрғын үйлерді) қайта жабдықтау, реконструкциялау, техникалық қайта жарақтандыру, ғимараттарды салу және әрлеу кезінде жанғыш және уытты материалдарды қолдану өрттің құрбандары мен материалдық залалын көбейтеді.

 

Ықтимал оң салдары:

Күрделілігі жоғары объектілерді жобалау кезінде өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Жобалау құжаттамасының ведомстводан тыс кешенді сараптамасы шеңберінде өрт қауіпсіздігі талаптарын күшейту ұсынылады.

Қалыптасқан жағдай тұрғын, биік ғимараттар мен адамдар көп жиналатын объектілерді пайдалануға қабылдау кезінде өрт бақылауын қайтаруды қарауды, сондай-ақ жобалау және құрылыс ұйымдарының өрт қауіпсіздігі талаптарын бұза отырып жұмыстарды орындағаны үшін жауапкершілік деңгейін арттыруды талап етеді.

 

Ықтимал теріс салдары:

Қосымша бюджет қаражаты, ықтимал теріс салдарлар көзделмейді.

 

4. Мәселені шешудің қарастырылған балама жолдары (егер ықтимал баламаларға талдау жүргізілсе):

Жоқ.

 

5. Жария талқылауға арналған нысаналы топтар:

• Ерікті өрт сөндірушілер тізілімінде тіркелген өрттердің алдын алу және (немесе) оларды сөндіру жөніндегі қызметке ерікті негізде тікелей қатысатын азаматтар;
• Авариялық-құтқару қызметтері мен құралымдарындағы құтқарушылар;
• Сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметінің субъектілері.

 

6. Нысаналы топтарды хабардар ету тәсілдері:

1) шақыруларды нақты нысаналы топ өкілдеріне – субъектілерге пошта байланысымен, қолма-қол және электрондық пошта арқылы адрестік тарату;

2) талқылауды ұйымдастырушы мемлекеттік органның интернет – ресурсында хабарландыруды жариялау;

3) БАҚ-та хабарландыруды жариялау;

4) көпшілік тыңдаулар өткізу;

5) телевизиялық арналарда жарнамалық роликтің іске қосылуы;

 

7. Жария талқылау тәсілі:

Консультациялық құжатты және оған қоса берілетін материалдарды жария талқылауды өткізу үшін «Ашық НҚА» порталында орналастыру жоспарлануда.

 

8. Ағымдағы жағдайды, халықаралық тәжірибені және реттеудің ұсынылатын тетіктерін талдау:
9. ТМД елдерінің заңнамасында (Ресей, Беларусь ТЖМ) құтқарушыларға еңбек зейнетақысын мерзімінен бұрын тағайындау көзделген.

Ресей Федерациясында Ресей ТЖМ кәсіби авариялық-құтқару қызметтерінің құтқарушылары ретінде кемінде 15 жыл жұмыс істеген адамдарға 40 жасқа толғанда немесе жасына қарамастан еңбек зейнетақысын мерзімінен бұрын тағайындау қарастырылған.

Беларусь ТЖМ-де барлық құтқарушылар атестатталған (арнайы атағы бар) және еңбек сіңірген жылдары бойынша зейнетке шығады.

2. Өрттен қорғау проблемасын шешудің халықаралық тәжірибесін зерттеу нәтижелері (Германия, Франция, АҚШ, Ресей, Беларусь) мемлекеттік өртке қарсы қызмет бөлімшелерінің негізінен қалалар мен ірі елді мекендерде құрылатындығын көрсетеді. Ауылдық жерлерде өрттен қорғауды қамтамасыз ету проблемасын шешу шағын өрт сөндіру бекеттерін және өрт еріктілігін дамыту есебінен жүзеге асырылады, бұл ретте олардың техникалық жарақтандырылуы кәсіби өрт сөндіру бөлімшелерімен бір деңгейде болады.

Мысалы, Германия мен Францияда кәсіби өрт сөндіру командалары 90 мыңнан астам тұрғыны бар қалаларда ғана ұйымдастырылады, сонымен бірге ерікті өрт сөндіру жасақтарын ұйымдастыру да қолданылады.

АҚШ пен Еуропаның көптеген елдерінде еріктілер елдің өрт сөндіру күштерінің негізі болып табылады.

Ел	Өрт сөндірушілердің жалпы саны (кәсіби және ерікті), адам	Өрт сөндірушілердің жалпы санына пайыздық қатынаста еріктілер саны
АҚШ	1 148 850	72%
Германия	1 060 000	95%
Франция	250 000	80%
Чехия	360 000	97%
Қазақстан	44 000	60%

Көптеген дамыған елдерде өртке қарсы ерікті құралымдар басшы буын мен негізгі техникалық персоналды (жүргізушілер, мотористер, механиктер) материалдық ынталандыру (толық немесе ішінара еңбекақы төлеу) қағидаттарында ұйымдастырылған. ӨҚЕҚ-ның қалған мүшелерінің қызметі жеңілдіктермен, өрт сөндіру жөніндегі жұмысты орындағаны үшін немесе өрт депосындағы кезекшілік уақыты үшін еңбекке уақытына қарай ақы төлеумен ынталандырылады. Айта кету керек, Еуропаның барлық дерлік мемлекеттерінде және АҚШ-та ерікті өрт сөндірушілерді марапаттау, ерекшелік белгілер, қоғамдық ризашылық, сондай-ақ тартымды әлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктер түрінде моральдық ынталандыру өте кең қолданылады. Еуропа елдерінің ӨҚЕҚ-ның ерекшелігі ерікті өрт сөндірушілердің өрт техникасы мен өрт-техникалық қару-жарақты әзірлеу және өндіру саласында мамандандырылған кәсіби өрт сөндірушілермен және ғылыми-техникалық ұйымдармен қатар қоғамдық бірлестіктер (одақтар, қауымдастықтар және т.б.) құруы болып табылады.

Мысалы, ауылдық жерлерде және орманды дала алқаптарында өртпен күресу үшін өртке қарсы ерікті құралымдарды дамыту үшін мынадай әлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктер көзделеді:

Германия.

ӨҚЕҚ-да 6 жылдық қызмет өтілі болған жағдайда әскерде қызметтен босату;

қаза болу, жарақаттану немесе мүгедектік алу жағдайына сақтандыру;

зейнетақыны тағайындау үшін қызметті ерікті өрт күзетіне жалпы еңбек өтіліне қосу;

жедел жұмыста өткізілген уақыт үшін және 10 апталық оқу кезеңі үшін негізгі жұмыс орны бойынша жалақы алу;

басшы буын мен негізгі техникалық персоналдың (жүргізушілер, моторшылар, механиктер) еңбегіне толық немесе ішінара ақы төлеу;

наградалар (25 жыл мінсіз қызметі үшін, ерекше еңбегі үшін, 40 жыл мінсіз қызметі үшін), ерекшелік белгілері, қоғамдық алғыс түріндегі моральдық ынталандыру;

еңбек сіңірген ерікті өрт сөндірушілердің зейнетақысына қосымша ақы;

киім-кешекті тегін беру, қызмет кезеңінде тамақтануды қамтамасыз ету.

Франция.

Өрт еріктілігін мемлекеттік және муниципалды деңгейлерде мемлекеттік қолдау жүйесі назар аударуға тұрарлық. Еріктілердің ақшалай өтемақысы мен әлеуметтік жеңілдіктері қағидаты заң жүзінде бекітілген. Мысалы, Ивелин префектурасында өрт сөндіру бөліміндегі кезекшілік кезекшіліктің бір сағаты үшін 5 евро, күндізгі уақытта өрт сөндіруге қатысу кезінде 7 евро және түнгі уақытта өрт сөндіруге қатысу кезінде 15 евро есебінен өтеледі.

Сонымен қатар өрт сөндіруші еріктінің зейнетке 55 жаста (кәсіби 57 жаста) шығуға, зейнетке шыққан кезде – 20 жыл бойы ерікті ретінде еңбек сіңірген жағдайда жылына 1000 евро мөлшерінде жыл сайынғы төлемге құқығы бар. Мұның бәрі азаматтарды ӨҚЕҚ-ға тартуға айтарлықтай ықпал етеді.

Жеңілдіктер мен әлеуметтік кепілдіктер:

ӨҚЕҚ бөлімшелерінде 20 жылдық еңбек өтілі кезінде жылына 450-ден 1000 еуроға дейін, 35 жыл және одан жоғары кезде жылына 1800 евродан астам зейнетақыға үстемеақы;

еріктілердің арнайы операцияларға (оның ішінде өрт сөндіруге) қатысуына ақы төлеу бөлімше басшылары-сағатына 10,5 евро, бөлімше командирлері-сағатына 7,5 евро, өрт сөндірушілер – сағатына 6,7 евро;

ӨҚЕҚ -да жедел жұмыста өткізілген уақыт үшін негізгі жұмыс орны бойынша жалақы алу;

ӨҚЕҚ бөлімшелерінде қызмет ету кезеңінде киім-кешекті, тамақтануды тегін беру;

кез келген уақытта демалыс беру;

ерікті өрт сөндіру командаларының қатысушыларын сақтандыру ұйымында сақтандыру;

жыл сайынғы медициналық тексерулерге арналған шығыстар.

Ұлыбритания.

Ірі қалаларда өрт сөндіру бөлімдері толық (ішінара) жұмыспен қамту жағдайында жұмыс істейтін және ақшалай қаражат алатын қызметкерлермен жасақталған. Жұмыспен қамтудың мынадай схемалары бар: төрт ауысымды, күндізгі жұмыспен қамту және қоса атқару (соның ішінде сағаттық төлем шарттарында).

Төрт ауысымдық схема кезінде әрбір ауысым аптасына 42 сағаттан артық жұмыс істемейді (2 күндізгі және 2 түнгі кезекшілік). Өрт сөндіру бөлімі аптасына барлық 168 сағат жеке құраммен толық жасақталған. Әдетте, мұндай бөлімшелердің шығу уақыты сигнал түскен сәттен бастап бір минуттан аспайды. Кәсіби өрт сөндірушілердің жалақысы жылына 30 000 фунт стерлингті құрайды.

Күндізгі жұмыспен қамту схемасы қызметкерлердің мекемелердің стандартты жұмыс сағаттарында қызмет атқаратындығына, ал жеке құрам халықты, өрт-құтқару қызметінің персоналын оқытуға немесе өрт қауіпсіздігін қамтамасыз етуге негізделген. Күндізгі жұмыс кезінде бөлім екі ауысыммен жабдықталған. Қызметкерлер күні бойы өрт сөндіру бөлімінде болады, онда жаттығады, жабдыққа техникалық қызмет көрсетуді, өрт қауіпсіздігін оқыту және қамтамасыз ету жөніндегі қызметті жүзеге асырады, ал кешкі және түнгі уақытта тұратын орындарында, бөлімге тікелей жақын жерде болады және оқиғаға ұялы байланыс арқылы шақырылуы мүмкін. Шығу уақыты күндізгі уақытта бір минутты, кешкі және түнгі уақытта бірнеше минутты құрайды.

3. Көшкін мәселесін жүйелі түрде шешу Швейцарияда 1945 жылы SLF қар мен көшкінді зерттеу институты (бұдан әрі - Институт) жетекшілік ететін Ұлттық Көшкін қаупі туралы ескерту қызметінің пайда болуымен басталды. Осы қызметтің мәліметінше, Институт күніне екі рет бюллетеньдер шығарады, бүкіл ел бойынша көшкін қаупінің дәрежесін бағалайды, Швейцария Альпісінде орналасқан 170 автоматты өлшеу станцияларынан алынған ақпаратты пайдаланады, олар екі жүзге жуық ерекше мамандарға қызмет көрсетеді.

Бүгінгі таңда институт 3D форматындағы көшкінді модельдеуден бастап, зертханада қарды «өсіруге» дейін және таулардағы қар жамылғысының жағдайын бағалау және талдау үшін ұшқышсыз ұшу аппараттарын қолдануға дейін, іздеу иттерін оқытудың арнайы әдістемесімен әлемдік деңгейдегі көптеген сәтті іске асырылған ғылыми жобалар мен ең озық жабдықтармен мақтана алады.

Сонымен қатар Швейцария әртүрлі инженерлік құрылыстар мен ағаш отырғызуларды пайдалану саласында көшбасшы болып табылады (Швейцарияда шамамен 500 км көмекші құрылыстар бар).

Сонымен қатар Швейцарияда болаттан жасалған қар көпірлері немесе сым арқаннан жасалған икемді қар желілері, көшкін бөгеттері, галереялар (туннельдер), сыналар қолданылады

Институтта қорғаныш құрылыстарының ондаған түрлері әзірленді. Олардың тәжірибесі бүкіл әлемде қолданылады.

Анықтама ретінде: Швейцариядағы алғашқы жүк көтергіш құрылымдар 19 ғасырда 1950-1951 жылдардағы апатты қыстан кейін кірпіш қабырғалары ретінде салынды.

Көшкін қаупі бар карталар Швейцарияның кеңістіктік жоспарлауындағы маңызды құрал болып табылады (алғашқы карта 1954 жылы жасалған). Олар елді мекендерге қай жерде көшкін қаупі төнетінін, көшкіндердің қаншалықты жиі және қарқынды жүретінін, сондай-ақ жерді пайдалануды жоспарлау кезінде қауіпті аймақтарды құруға негіз болатындығын және төтенше жағдайларды жоспарлау кезінде маңызды екенін көрсетеді.

Мәселен, институттың және Швейцария федералды орман, қар және ландшафтты WSL зерттеу институтының сарапшылар тобы альпілік аймақтың 3D форматындағы «RAMMS» жылдам жаппай қозғалыс динамикасын екі өлшемді модельдеуді жасады (бұл соғылу қашықтығын, ағынның биіктігін, ағынның жылдамдығын және қар көшкінінің соққы қысымын анықтауға мүмкіндік береді).

Сондай-ақ «RAMMS::DEBRISFLOW» бағдарламалық жасақтамасы сел мен сырғыма процестерін есептеуге және сел мен көшкіннен қорғау шараларының әсерін бағалауға мүмкіндік береді. Модельдеу жауын-шашын көлемі мен жергілікті жерге, оның ішінде көлбеу градиентіне байланысты сел ағынының ықтимал ағымы мен бұзылу жолдарын есептейді.

Швейцарияда институт мамандарына көмек көрсететін көшкін тәрізді сынақ полигоны (VdlS) бар екенін атап өту қажет.

Француз Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығы (фр.: Centre national de la recherche scientifique) (бұдан әрі - CNRS) қолданбалы және іргелі зерттеулер саласында маманданған ірі француз ғылыми-зерттеу мекемесі болып табылады.

CNRS Экология және қоршаған орта институты сел процестерін тек далалық жағдайда ғана емес, сонымен қатар компьютерлік модельдеу арқылы зертханада зерттейді, нәтижесінде сел ағынының жылдамдығы мен көлемі, соққы қысымы және олардың әсер ету ауқымы анықталады.

Белоруссияда «Internet-технология» негізінде табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларды мониторингілеу және болжау жүйесінің жұмыс істеуі шеңберінде «Ақпаратты жинаудың, өңдеудің және талдаудың автоматтандырылған жүйесі» құрылды, оны 2012 жылы Беларусь мемлекеттік университеті әзірледі (қалыптасқан және болжанатын жағдайға жедел ден қою үшін болжамды, аналитикалық және мониторингтік ақпаратты орналастыруға арналған).

4. Ресей Федерациясында арнайы техникалық шарттар (бұдан әрі – АТШ) екі кезеңде қаралады (бірінші кезең – ТЖМ – де келісу, екінші кезең-құрылыс министрлігіне келісу).

РФ ТЖМ келісімі Ресей ТЖМ-нің 2011 жылдың 28 қазандағы № 710 «Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық актілерінде және өрт қауіпсіздігі жөніндегі нормативтік құжаттарда белгіленген, олардың өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету ерекшелігін көрсететін және олардың өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі қажетті инженерлік-техникалық және ұйымдастырушылық іс-шаралар кешенін қамтитын өрт қауіпсіздігі жөніндегі нормативтік құжаттарда белгіленген объектілер үшін ТЖҚ-ны келісу бойынша Мемлекеттік қызмет көрсетудің әкімшілік регламентін бекіту туралы» бұйрығы негізінде жүзеге асырылады.

РФ ТЖМ келісілген тізбесі мемлекеттік органның сайтында орналастырылады.

 

9. Проблеманы өлшеу индикаторлары және күтілетін нәтижелер:

 

1) Ағымдағы көрсеткіштер: «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (2013 жылғы 21 маусымдағы № 105-V) сәйкес құтқарушылардың зейнетке шығу жасы ведомстволық бағыныстылығына қарамастан ерлер мен әйелдер үшін – 63 жасты құрайды.

Бүгінгі күні құтқарушылардың штаттық саны 1293 бірлікті құрайды, оның ішінде 51 – ден 55 жасқа дейін – 102 құтқарушы, 55 жастан жоғары-72 құтқарушы.

Құтқарушылар жұмыс істейтін жағдайларды ескере отырып, құтқарушының кемінде 20 жыл жұмыс өтілі бар азаматтық қорғау органдары құтқарушыларының құтқару қызметінде болу шекті жасын 55 жылға дейін төмендету мәселесін қарау қажет.

Осылайша, зейнеткерлік жасты қайта қарау төтенше жағдайларды жою және авариялық-құтқару және кезек күттірмейтін жұмыстарды жүргізу кезінде құтқарушылардың жеделдігін арттырады.

1 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін):

72 құтқарушы 55 жылдан астам уақыт еңбек сіңірген демалысқа (зейнеткерлікке) шығады және бос орындардың орнына белгіленген тәртіппен жас құтқарушыларды іріктеу жүргізіледі;

2 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін):

25 құтқарушы зейнеткерлік демалысқа шығады;

3 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін):

19 құтқарушы зейнеткерлік демалысқа шығады;

4 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін):

22 құтқарушы зейнеткерлік демалысқа шығады;

5 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін):

36 құтқарушы лайықты демалысқа (зейнетке) шығады.

 

2) Ағымдағы көрсеткіштер: қызметкерлерге тұрғын үй төлемдерін жүзеге асыру, көтерме жәрдемақыларды төлеу, қызмет бабында ауыстыру және жоғарылату кезінде көлікте жол жүру және өз мүлкін тасымалдау шығындарын өтеу, қызметкерлерге жауынгерлік іс-қимылдарға жақындатылған жағдайларда жұмыс істегені үшін үстемеақылар төлеу, АҚО қызметкерлерінің көбеюі, ақшалай қамтылымның екі айлықақысына жұмыстан босатылған кезде біржолғы жәрдемақы бөлігінде тиісті заңнамаға түзетулер қабылдау нәтижесінде арнаулы атақтар берілген АҚО қызметкерлерінің әлеуметтік қамтамасыз етілуін жақсартуға мүмкіндік береді.

1 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелерінің әлеуметтік қамтамасыз етілуі жақсарады.

2 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): азаматтық қорғау органдарынан кәсіби кадрлардың кетуі қысқарады.

3 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): үш жыл ішінде мемлекеттік орган азаматтық қорғау органдары қызметкерлерінің арнайы шоттарына аударған ағымдағы тұрғын үй төлемдері есебінен кейіннен пәтерлерді сатып алуға ипотекалық қарыздарды ресімдеу үшін бастапқы жарнаға белгілі бір пайыз жинақталатын болады.

4 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): әлеуметтік пакеттің жақсаруына және тұрғын үй проблемаларын шешуге байланысты азаматтық қорғау органдары қызметкерлерінің отбасыларындағы моральдық-психологиялық ахуал жақсарады.

5 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): азаматтық қорғау органдарындағы қызметтің имиджі мен беделі артады.

 

3) Ағымдағы көрсеткіштер: қаза тапқан, жарақаттанған немесе мүгедектік алған жағдайда сақтандыру, қызметті ерікті өрт күзетіне жалпы еңбек өтіліне қосу, жедел жұмыста өткізілген уақыт үшін негізгі жұмыс орны бойынша жалақы алу, басшы буын мен негізгі Техникалық персоналдың (жүргізушілер, мотористер, механиктер) еңбегіне толық және ішінара ақы төлеу, киім-кешекті тегін беру, қызмет кезеңінде тамақпен қамтамасыз ету ерікті өрт сөндірушілердің әлеуметтік қамтамасыз етілуін жақсартуға мүмкіндік береді;, сондай-ақ түріндегі марапаттар (25 жыл мінсіз қызметі үшін, ерекше еңбегі үшін, 40 жыл мінсіз қызметі үшін) ерікті өрт сөндірушілерді моральдық жағынан ынталандырады.

1 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): ерікті өрт сөндірушілердің әлеуметтік қамтамасыз етілуі жақсарады.

2 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): ерікті өрт сөндіру құрылымдарының (өрт сөндіру бекеттерінің) өрт сөндіру бөлігіндегі жұмыс сапасы артады, сондай-ақ тілек білдірген адамдардың саны артады.

3 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): елді мекендерді қорғау үшін қабылданған шаралар есебінен қосымша 9000 ерікті өрт сөндіруші жұмыс істейтін 360 өрт сөндіру бекеті құрылады.

4 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): өрт сөндіру бекеттерінің (ерікті өрт сөндірушілердің) санын арттыру және ерікті өрт сөндірушілердің жұмыс сапасын жақсарту есебінен өрттерге ден қою уақыты қысқарады.

5 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): ерікті өрт сөндірушілердің имиджі мен беделі артады, сондай-ақ елді мекендердің өртке қарсы қорғалу деңгейі артады.

 

4) Ағымдағы көрсеткіштер: гидрометеорологиялық жағдайға, мореналық көлдерге, селге-, көшкінге-, көшкін қаупі бар учаскелерге қашықтықтан бақылауды (нақты уақытта) енгізу кезінде олардың қорғалу деңгейі артады. Бұл адами факторды болдырмауға мүмкіндік береді (бұрын бақылаушылар саны ТЖМ «Қазселденқорғау» ММ штат санының лимитімен шектелген тұрақты және уақытша бақылау бекеттерінің мониторинг практикасы пайдаланылған), бақылау бекеттерін қоймастан қауіпті учаскелердің үздіксіз және қашықтықтан мониторингі қамтамасыз етілетін болады. Сондай-ақ әлеуетті ауыл-көшкін, көшкін қаупі бар учаскелердің көбірек санын қамтуға, жедел ақпарат беру мерзімдерін қысқартуға және ағымдағы жағдайды үздіксіз бақылауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

5 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер заңнамалық түзетулерде көзделген іс-шараларды қаржыландыру көлеміне байланысты болады.

 

5) Ағымдағы көрсеткіштер: тиісті заңнамаға адамдар жаппай болатын құрылысы аяқталған объектілерді, тұрғын және биік ғимараттарды пайдалануға қабылдау, сондай-ақ белгіленген нормалар мен қағидалар жоқ объектілерді өртке қарсы қорғау ерекшелігін көрсететін арнайы техникалық шарттарды қарау бойынша құзырет беру бөлігінде түзетулер қабылдау нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына нақты қатер төндіретін өрт қауіпсіздігі талаптарын бұза отырып (жобалау және құрылыс кезеңдерінде) ғимараттарды пайдалануға жол бермеуге мүмкіндік береді, олар өрт болған жағдайда үлкен материалдық шығынға әкеледі.

1 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): жобалау кезінде немесе құрылыс барысында жіберілген өрескел бұзушылықтармен пайдаланылатын объектілерді қысқарту.

2 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): жобалау кезінде немесе құрылыс барысында жобалау құжаттамасының сапасын қамтамасыз ету.

3 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): адамдар көп жиналатын объектілердің, тұрғын және биік ғимараттардың құрылысын өрт қауіпсіздігі талаптарына сәйкес қамтамасыз ету.

4 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): жобалау кезінде немесе адамдар көп жиналатын объектілерді, тұрғын және биік ғимараттарды салу және салу барысында өрт қауіпсіздігі талаптарына жобалық құжаттаманың сапасын қамтамасыз ету.

5 жыл ішінде қол жеткізілетін нәтижелер (заң қабылданғаннан кейін): адамдар жаппай жиналатын салынып жатқан объектілер, тұрғын және биік ғимараттар сапасының өрт қауіпсіздігі талаптарына сәйкес деңгейіне қол жеткізу.