БҰҰ Комитеттерінің пайымдаулары бойынша ақпарат
Қазіргі уақытта БҰҰ-ның 8 келісімшарттық органдары (комитеттері) жеке тұлғалардың жеке шағымдарын немесе хабарламаларын қабылдай және қарастыра алады (Адам құқықтары жөніндегі комитет, Нәсілдік кемсітуді жою жөніндегі комитет, Азаптауға қарсы комитет, Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитет, Мүгедектердің құқықтары жөніндегі комитет, Күштеп жоқ қылып жіберу жөніндегі комитет, Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет және Бала құқықтары жөніндегі комитет).
Комитеттердің құрамына тиісті шартқа қатысушы мемлекеттер таңдайтын тәуелсіз сарапшылар кіреді. Олардың функцияларына қатысушы мемлекеттерде шарттарда бекітілген құқықтардың орындалуын бақылау және осы мемлекеттерге қатысты ұсынымдық сипаттағы шағымдарға қатысты пайымдаулар енгізу кіреді.
Қазақстан БҰҰ-ның 8 комитетінің төртеуінің азаматтардан олардың құқықтарының бұзылғаны туралы жеке шағымдарды қабылдау құзыретін мойындады: Азаптауға қарсы комитет (АҚК), Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитет (ӘКЖК), Нәсілдік кемсітуді жою жөніндегі комитет (НКЖК) және Адам құқықтары жөніндегі комитет (АҚК).
Азаптауға қарсы комитет (АҚК) Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенцияның 22-бабына сәйкес қажетті мәлімдеме жасаған қатысушыларға қатысты Конвенцияда көрсетілген құқықтардың бұзылғандығына жеке шағымдарды қарауы мүмкін.
Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитет (ӘКЖК) Әйелдердi кемсiтушiлiктiң барлық нысандарын жою туралы конвенцияға Факультативтік хаттамаға қатысушы мемлекеттердің Әйелдердi кемсiтушiлiктiң барлық нысандарын жою туралы конвенцияны бұзғаны туралы жеке хабарламаларын қарастыруы мүмкін.
Нәсілдік кемсітуді жою жөніндегі комитет (НКЖК) Нәсiлдiк кемсiтушiлiктiң барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенцияның 14-бабына сәйкес қажетті мәлімдеме жасаған қатысушы мемлекеттердің Конвенцияны бұзғаны туралы жеке хабарламаларын қарауы мүмкін.
Адам құқықтары жөніндегі комитет (АҚК) Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге бірінші Факультативтік хаттамасына қатысушы мемлекеттерге қатысты Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде бекітілген құқықтардың бұзылғандығы туралы жеке хабарламаларды қарастыра алады.
Шағым тек екі шартқа жауап беретін мемлекетке қарсы ғана берілуі мүмкін:
Тиісті келісімдер бойынша құқықтардың бұзылуы туралы шағымдар ішкі құқықтық қорғау құралдары таусылған жағдайда қабылданады.
Әр істе «жарамдылықты қарау» және «мәні бойынша қарау» деп аталатын екі негізгі кезең бар.
Істің «жарамдылығы» тиісті комитет мәні бойынша қарауға дейін шағым беру кезінде орындалуы тиіс ресми талаптарға жатады.
Істің «мәні» - мазмұны, оның негізінде комитет келісім бойынша болжамды зардап шеккеннің құқықтары бұзылған-бұзылмағандығын шешеді.
Комитет іс бойынша пайымдау қабылдаған кезде, ол бір мезгілде өтініш берушіге және жауап беруші мемлекетке жіберіледі. Комитеттің бір немесе бірнеше мүшесі, егер олардың қорытындысы көпшіліктің пікірінен өзгеше болса, ерекше пікірді пайымдауға қоса ұсына алады.
Комитеттің пікірлеріне шағымдануға болмайды және әдеттегідей олар түпкілікті болып табылады.
БҰҰ комитеттері әр іс бойынша уақытты белгілейді, әдетте 180 күн, бұл мерзімде мемлекет ұсыныстарды орындау бойынша қабылданған шаралар туралы ақпарат беруі керек.
Қазақстандағы қолданыстағы тәжірибеге сәйкес, ҚР СІМ БҰҰ Комитеттерінен жеке шағымдар бойынша алынған материалдарды олар қарайтын құзыретіне кіретін мемлекеттік органдарға қарау үшін жібереді. Мемлекеттік органдар бұл құжаттарды зерделейді және жиынтық ақпаратты ҚР СІМне жібереді, оны сыртқы саясат бөлімі БҰҰ Комитеттеріне жібереді және мемлекет мүдделерін қорғау және білдіру бойынша одан әрі әрекеттерді үйлестіреді.