Қазақстанда құрамында қант бар сусындарды тұтынудың өсу үрдісі байқалады

Құрамында қант бар сусындар (бұдан әрі-ССН) тамақта қосылған қанттың көзі ретінде ерекше маңызды рөл атқарады, өйткені олардың құрамында сіңіруге дайын бос қанттардың мөлшері жоғары, ал олар калорияны есептемегенде аз қоректік құндылық береді немесе мүлдем жоқ. Қазақстанда ССН тұтынудың өсу үрдісі байқалады және дұрыс емес тамақтанумен байланысты, қант диабеті, жүрек – қантамыр жүйесі аурулары, онкология сияқты инфекциялық емес аурулар қауіпті деңгейге жетеді.

Дұрыс емес тамақтану (тұз, қант, май мөлшері жоғары, жемістер мен көкөністерді аз тұтыну) семіздік пен тамақтануға байланысты төмен, соның ішінде қант диабеті қаупінің жоғарылауына ықпал етеді. Қазақстанда 6 жастан 9 жасқа дейінгі балалардың шамамен 20% - ы артық салмақпен немесе семіздікпен ауырады. Оқушылар тұрақты түрде ССН тұтынады, оның 50% апта сайын. Ересектер арасында ерлердің 19% - ы және әйелдердің 23% - ы семіздікке шалдыққан.

Қазақстанда семіздік жылдан жылға жасарып келе жатқанын айта кету керек, қазіргі уақытта кіші жастағы балалар арасында семіздіктің таралуы 40 жыл бұрынғы статистикадан 10 есе артық. Республика балаларының артық салмағы мәселесі әлеуметтік сипатқа ие болды.

Бүгінгі таңда Қазақстанда жыл сайын аяқтың әртүрлі бөліктерінен 16 мыңнан астам ампутация жүргізіледі. Себебі, қант диабетімен, біздің 400 000-нан астам отандастарымыз ауырады. Қант диабеті-бұл гемодиализге мұқтаж барлық пациенттердің 48% - ы.

Қант диабетімен ауыру ересектер арасында семіздіктің дамуының тікелей салдары болып табылады - ерлердің 19% - ы, әйелдердің 23% - ы және 6 жастан 9 жасқа дейінгі балалардың 20% - ы.

Балаларға бағытталған азық – түлік маркетингінің талдауы көрсеткендей, жарнамаланған өнімдердің 79%-ы құрамында қант бар сусындар, кондитерлік өнімдер, фаст-фуд және дайын таңғы ас, бұл зиянды тамақтану әдеттерін енгізуге тікелей әсер етеді. Қазақстан ең дұрыс тамақтанбайтын 10 елдің қатарына кіргені таңқаларлық емес.

Нәтижесінде, денсаулық сақтау саласына мемлекеттік шығындардан 6,5 есе жоғары төмен және онымен байланысты жанама шығындар өсуде. ДДҰ-ның консервативтік бағалауы бойынша 2017 жылы ИЕА негізгі төрт тобын (жүрек-қан тамырлары аурулары, қант диабеті, созылмалы респираторлық аурулар, қатерлі ісік) емдеуге 0,3 триллион теңге жұмсалды және бұл айсбергтің ұшы ғана. Мәселен, қазақстандық қант диабетін зерттеу қоғамы тек қант диабеті ауыртпалығынан болатын тікелей және тікелей емес шығындар жыл сайын кемінде 436,4 млрд теңгені немесе шамамен 1 млрд АҚШ долларын құрайтынын анықтады. ДДҰ жүрек-қан тамырлары аурулары мен қант диабетін емдеуге бағытталған саясат пакеттерін жүзеге асыру шығындары ең жоғары болып шықты.140,7 млрд.теңге.

Құрамында қант бар сусындарды шамадан тыс тұтынудың алдын алу үшін қазіргі уақытта 77 ел тәтті сусындарға салық салады (импорттық баж, акциз, адвалорлық салық), олардың ішінде ең бай елдер (БАӘ, Сауд Арабиясы, Катар, Оман, Бахрейн), Еуропаның 10 елі (Англия, Ирландия, Франция, Бельгия, Норвегия, Финляндия, Испан Каталония, Португалия, Венгрия, Латвия) және АҚШ-тың 8 штаты бар.
Енгізілген CH салықтарын бағалау зерттеулерінің дәлелі CH салықтары бөлшек сауда бағаларын жоғарылататындығын, сату мен сатып алуды төмендететінін, сонымен қатар салық салынатын сусындарды тұтынуды төмендететінін нақты көрсетеді. Олардың бағалық әсерінен басқа, ССН-ға салынатын салықтар, тіпті мұндай салық күшіне енгенге дейін, қанттың артық тұтынылуы мен ССН-нің денсаулыққа тигізетін кері әсері туралы хабардарлықты арттыру арқылы тамақтану сапасы мен халықтың денсаулығын жақсарта алады.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ССН салығын енгізген елдерде СН тұтынуды азайту алмастырушы сусындарды, атап айтқанда қарапайым бөтелкедегі суды сатып алудың өсуімен қатар жүрді. Қазіргі уақытта енгізілген салықтардың кез-келгені жұмыс орындарының айтарлықтай жоғалуына әкелгені туралы сенімді, тәуелсіз мәліметтер жоқ.

"Дені сау ұлт" ұлттық жобасында салауатты өмір салтын енгізу бойынша бірқатар жүйелі іс-шаралар ұсынылған (құрамында тұз, қант, май, транс майлары көп тамақ өнімдерін саралау үшін қоректік заттардың Ұлттық бейінін әзірлеу, дұрыс тамақтану жөніндегі кәсіпорындар желісін дамыту, темекі өнімдері мен алкогольді тұтынуды қысқарту жөніндегі шаралар кешенін іске асыру және басқалар), оның ішінде ССН-ге акциздік салықтар. Бұл шаралар кешенді түрде салауатты өмір салтын ұстанатын адамдардың санын арттыруға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде қазақстандықтардың өмір сүру ұзақтығының артуына, төмен аурушаңдықтың төмендеуіне, еңбек өнімділігінің артуына, азаматтардың еңбекке қабілеттілігінің артуына және мүгедектіктің төмендеуіне ықпал етеді.