Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі туралы
Қазақстан Республикасындағы (ҚР) Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі ұлттық заңнамамен (ҚР «Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі туралы» Заңы, Кәсіпкерлік кодексі), Денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық ережелерімен (СЕ) және Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) техникалық регламенттерімен (ТР) реттеледі.
Жүйенің басты мақсаты - «фермадан үстелге дейін» тізбегінің барлық кезеңдерінде азаматтардың денсаулығын қорғау. ҚР-да тамақ өнімдерінің қауіпсіздігін бақылау мемлекеттік бақылау және қадағалау, сондай-ақ өнімнің өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде өндірістік бақылау нысанында жүргізіледі.
Мемлекеттік бақылау мен қадағалауды халықтың санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылығы және ветеринария салаларындағы уәкілетті органдар жүргізеді, өнімді әзірлеу, өндіру, айналым, кәдеге жарату және жою процестерінің сәйкестігін тексеруді қамтиды. Профилактикалық бақылау (барумен немесе бармай-ақ), жоспардан тыс тексерулер және сараптама жүргізу үшін бақылау сатып алу түрінде іске асырылады.
Өндірістік бақылауды тікелей субъектілердің өздері (өндірушілер мен сатушылар) жүргізеді, кәсіпорын ЕАЭО ТР және ХАССП (HASSP) қағидаттары негізінде дербес әзірлеген тәртіппен жүзеге асырылады.
ҚР-дағы барлық өндірушілер мен қоғамдық тамақтандыру объектілері, ЕАЭО 021/2011 ТР-ға сәйкес, HACCP (тәуекелдерді талдау және сын бақылау нүктелері) қағидаттарына негізделген рәсімдерді әзірлеуге, енгізуге және қолдауға міндетті.
ХАССП сын бақылау нүктелерін (биологиялық, химиялық және физикалық қауіптер) анықтауға және оларды тауар тұтынушыға жеткенге дейін жоюға мүмкіндік береді. Зауыттар мен фабрикалар аккредиттелген зертханаларда өз өнімдеріне үнемі зертханалық зерттеулер жүргізуге міндетті.
Барлық тамақ өнімдері техникалық регламенттерге сәйкес келуі керек:
- КО 021/2011 «Тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі туралы» ТР: микробиологиялық, химиялық және радиациялық көрсеткіштерге қойылатын талаптарды белгілейтін ЕАЭО базалық құжаты;
- КО 022/2011 «Тамақ өнімдері оны таңбалау бөлігінде» ТР: өндірушілерді толық құрамын, жарамдылық мерзімдерін, сақтау шарттарын, тағамдық құндылығын және ГМО-ның болуы туралы ақпаратты қазақ және орыс тілдерінде көрсетуге міндеттейді;
- Тауарлардың жекелеген түрлеріне арналған мамандандырылған регламенттер (сүт және сүт өнімдері (КО ТР 033/2013), ет және ет өнімдері (КО ТР 034/2013), балық және балық өнімдері (ЕАЭО ТР 040/2016), май өнімдері, шырындар, ыдысқа құйылған су және т.б. өнімдерге жеке арналған ТР-лар).
Өнімнің қауіпсіздігін мониторингтеу үшін профилактикалық бақылау және тексерулер қолданылады: ҚР Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес жүргізіледі. Санитарлық-эпидемиологиялық қызмет мамандары сараптама жүргізу үшін бөлшек сауда желісінен тауарларды үнемі сатып алады.
Өнімдер бойынша сәйкессіздіктер (бактериялар, бұрмалаушылық, антибиотиктердің асып кетуі) анықталған кезде партия айналымнан қауіпті тауарды сатудан дереу алып тастау туралы нұсқама шығара отырып алынады; өнімнің барлық анықталған партиясын сатуға ресми тыйым салынады; кәдеге жарату немесе жою (егер өнім денсаулыққа қауіпті деп танылса, меншік иесі оны мемлекеттік органдардың бақылауымен жоюға міндетті) қабылданады.
Бұзушы және қауіпті тауар туралы деректер сәйкес келмейтін өнімнің арнайы жария тізіліміне енгізіледі.
Бақылау сатып алу барысында қауіпті немесе сапасыз өнім анықталған кезде СЭҚ органдары тыйым салу - шектеу сипатындағы шараларды қолданады. Тәртіп ҚР Денсаулық сақтау министрінің № 46 Бұйрығымен регламенттелген.
Сауда субъектілеріне сәйкес келмейтін өнімді сатудан дереу кері қайтарып алу үшін жедел ден қою шараларын қолдану туралы 30 қаулы (МОР) тапсырылды, олар бойынша өнім берушіге қайтару үшін 353,40 кг өнім кері қайтарып алынды. Сондай-ақ, бақылау сатып алуды бұзу туралы актілер негізінде 30 тергеу және жедел ден қою шараларын қолдану қауласын орындау бойынша жоспардан тыс 25 тексеру жүргізілді.
Астана қаласы бойынша 2026 жылдың ағымдағы кезеңінде бақылау сатып алу шеңберінде Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) техникалық регламенттерінің (ТР) және/немесе бірыңғай санитариялық-эпидемиологиялық және гигиеналық талаптарының (СЭГТ) сәйкестігіне 1906 өнімнің сынамасы, оның ішінде (отандық өнім - 332, ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің өнімі – 712, басқа мемлекеттердің өнімі - 862), оның ішінде азық-түлік өнімі, оның ішінде азық-түлік өнімі - 1386 (73%), азық-түлік емес - 520 (27%).
ЕАЭО ТР және БСЭГТ талаптарына өнімнің - 7,1% немесе 137 сынамасы (отандық өндіріс өнімі - 16, ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің өнімі-16, басқа елдер өнімі - 106) сәйкес келмеді, оның ішінде: тамақ өнімі бойынша сәйкессіздік - 3,6% немесе 50 сынамада және азық-түлік емес өнімінде сәйкессіздік - 16,7% немесе 87 сынамада.