Темір тапшылығы анемиясының алдын алу
Қазақстан Республикасында (ҚР) темір тапшылығы анемиясының (ТТА) алдын алу Мемлекеттік деңгейде үйлестіріледі және үш негізгі ұлттық стратегияны: бидай ұнын темірмен фортификациялау (байыту), халықтың осал топтары үшін саплементтеу (бұл ағзаға жетіспейтін қоректік витаминдерді, минералдарды және басқа заттарды қабылдау) және тамақтануды әртараптандыруды (диверсификация) қамтиды.
ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің бағдарламалары бірінші кезекте жас балаларға, жасөспірімдерге және репродуктивті жастағы әйелдерге (әсіресе жүкті әйелдерге) бағдарланған.
Темір тапшылығы анемиясына (ТТА) қарсы күресте санитариялық-эпидемиялық қызметтің (СЭҚ) негізгі құралы тамақ өнімдерін микроэлементтермен міндетті немесе ерікті байытуды қадағалау, яғни тамақ өнімдерін фортификациялауды (байытуды) бақылау болып табылады.
Темір тапшылығы анемиясымен күресу үшін байытуға (фортификациялауға) арналған негізгі және кең таралған өнімнің бірі - бидай ұны.
Ұнды бақылау - бұл оның пайдалануға және сақтауға жарамдылығын анықтау үшін белгіленген стандарттарға (ГОСТ) сәйкес келетін қасиеттердің органолептикалық, физика-химиялық және реологиялық (физикалық) көрсеткіштерінің жиынтығын кешенді бағалау және бір мезгілде талдау.
Ұн тартатын кәсіпорындар мен сауда нүктелері жоғары және бірінші сортты ұнды құрамында темір бар премикстермен және дәрумендермен байыту жөніндегі талаптарға сәйкестігі тексерулерге жатады. Темірдің нақты құрамын анықтау және салынатын премикстердің тұрақтылығын бағалау үшін тамақ өнімдерінің тұрақты сынамаларын алу жүргізіледі.
2026 жылы 20 ұн сынамасы (оның ішінде отандық өндірушілер - 2, ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер - 18) іріктеліп алынды, оның ішінде физика-химиялық көрсеткіштер (темір және мырыш құрамы) бойынша 10% (2 сынама) сәйкес келмеді.
Азық-түлікті әртараптандыру - бұл ҚР-ның негізгі стратегиясы (халықтың күнделікті рационының әртүрлілігін кеңейту, табиғи темірге бай және оның сіңуіне ықпал ететін тағамдарды тұтынуды ынталандыру).
Санэпидқызмет тамақ өнімдерінің сапасына, балалар мен білім беру мекемелеріндегі жағдайларға бақылау жүргізеді, сондай-ақ халықтың денсаулығына мониторинг жүргізеді. СЭС халықтың ең осал топтарына (балалар, жасөспірімдер және жүкті әйелдер) назар аудара отырып, қоғамдық денсаулықты қорғаудың маңызды функциясын орындайды.
Мектептер мен балабақшалар диетаның тепе-теңдігін бақылауға жатады. Диетада гем теміріне (сиыр еті, бауыр) және оның сіңуін жақсартатын С дәруменіне бай тағамдардың физиологиялық нормасы болуы керек.
Эпидемиологиялық мониторинг және скрининг шеңберінде санэпидқызмет проблеманың ауқымын бағалау үшін статистикалық деректерді жинауды (аурудың өршуінің алдын алу, қоршаған орта факторларын үздіксіз бақылау және халықтың денсаулығына жасырын қатерлерді ерте анықтау) үйлестіреді.
Сырқаттанушылықты талдау мақсатында нақты өңірлердегі әртүрлі жас топтары арасында темір тапшылығы анемиясының (ТТА) таралу динамикасына мониторинг жүргізіледі.
Бұл ең көп тапшылығы бар аумақтарды анықтауға және онда алдын алу шараларын күшейтуге мүмкіндік береді.