Қант – қазіргі адамның күнделікті рационында жиі кездесетін өнімдердің бірі. Ол тағамға тәтті дәм беріп қана қоймай, ағзаға жылдам энергия көзі ретінде де әсер етеді. Дегенмен қантты шамадан тыс тұтыну артық салмақ, семіздік, қант диабеті, жүрек-қан тамырлары аурулары және тіс жегісі сияқты бірқатар денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымына сәйкес, ересектер мен балалар бос қантты тәуліктік жалпы энергия мөлшерінің 10%-ынан аз деңгейде тұтынуы қажет. Ал денсаулыққа қосымша пайдасы болуы үшін бұл көрсеткішті 5%-ға дейін, яғни күніне шамамен 25 грамм немесе 6 шай қасық деңгейінде шектеу ұсынылады.
Қанттың ағзаға пайдасы
Қанттың негізгі қызметі – ағзаны жылдам энергиямен қамтамасыз ету. Қант құрамындағы глюкоза жасушалар үшін, әсіресе ми мен бұлшықет жұмысы үшін маңызды энергия көзі болып саналады. Сондықтан қатты шаршағанда, ұзақ физикалық жүктемеден кейін немесе аурудан әлсіреген кезде қант ағзаға уақытша қуат беруі мүмкін.
Сонымен қатар тәтті тағамдар адамның көңіл күйіне қысқа мерзімді әсер етуі мүмкін. Қантты тағамдар дофамин секілді «рақат сезіміне» жауап беретін жүйелерді белсендіруі ықтимал. Сол себепті кей адамдар күйзеліс немесе шаршау кезінде тәттіге көбірек әуес болады. Алайда бұл әсер уақытша ғана, сондықтан көңіл күйді жақсартудың негізгі жолы ретінде тәттіге сүйену дұрыс әдет болып саналмайды.
Қарқынды дене еңбегімен немесе спортпен айналысатын адамдар үшін қант кей жағдайда энергия қорын тез толықтыруға көмектеседі. Бірақ күнделікті өмірде қантты шамадан тыс пайдалану ағзаға пайдасынан гөрі зиянын көбірек тигізуі мүмкін.
Қанттың зияны
Қантты көп тұтыну ең алдымен артық салмақ пен семіздік қаупін арттырады. 2022 жылғы деректерге сәйкес, әлемде 1 миллиардтан астам адам семіздікпен өмір сүріп отыр. Ересектер арасындағы семіздік деңгейі 1990 жылдан бері екі еседен астам, ал 5–19 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдер арасында төрт есеге өскен.
Артық салмақ пен семіздік өз кезегінде қант диабеті, жүрек-қан тамырлары аурулары және басқа да созылмалы аурулардың даму қаупін арттырады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, 2022 жылы әлемде қант диабетімен өмір сүретін адамдар саны 830 миллионға жеткен. Бұл көрсеткіш 1990 жылы 200 миллион болған.
Қазақстан үшін де бұл мәселе өзекті. Халықаралық диабет федерациясының дерегіне сәйкес, 2024 жылы Қазақстанда 20–79 жас аралығындағы шамамен 842,3 мың ересек адам қант диабетімен өмір сүрген, ал 2050 жылға қарай бұл көрсеткіш 1 миллионға жетуі мүмкін.
Қанттың тағы бір айқын зияны – тіс саулығына әсері. Қант ауыз қуысындағы бактериялар үшін қорек көзі болып, тіс жегісінің дамуына ықпал етеді. ДДҰ деректеріне сәйкес, әлемде шамамен 2 миллиард адамда тұрақты тістердің кариесі, ал 510 миллион балада сүт тістерінің кариесі кездеседі.
Қантты шамадан тыс тұтыну жүрек-қан тамырлары жүйесіне де теріс әсер етуі мүмкін. Әсіресе қант қосылған сусындар мен жоғары калориялы өңделген өнімдер артық энергия қабылдауға, салмақ қосуға және метаболизмнің бұзылуына әкеледі. ДДҰ қант қосылған сусындарды азайту балалар мен ересектер арасында артық салмақ пен семіздік қаупін төмендетуге ықпал ететінін атап өтеді.
Қазақстанда да қант қосылған сусындарды тұтыну артып келеді. Дүниежүзілік банктің дерегіне сәйкес, 2018–2023 жылдар аралығында Қазақстанда жан басына шаққандағы қант қосылған сусындар сатылымы 50%-ға өскен, ал мектеп жасындағы балалардың жартысы мұндай сусындарды аптасына кемінде бір рет тұтынады.
Қант тері саулығына да әсер етуі мүмкін. Қантты шамадан тыс тұтыну ағзадағы қабыну процестерін күшейтіп, кей адамдарда безеу шығуын ушықтыруы ықтимал. Сонымен қатар глюкоза коллаген талшықтарына әсер етіп, терінің серпімділігін төмендетуі мүмкін. Бұл терінің ерте қартаюына ықпал ететін факторлардың бірі ретінде қарастырылады.
Қантты тұтыну бойынша ұсыныстар
Ең алдымен, қантты толықтай «жау» деп қабылдаудың қажеті жоқ. Мәселе қанттың өзінде емес, оның мөлшерінде және күнделікті рациондағы үлесінде. Әсіресе шайға қосылатын қант, тәтті тоқаштар, газдалған сусындар, дайын шырындар, тәтті йогурттар, кондитерлік өнімдер мен жартылай фабрикаттар құрамындағы жасырын қантқа назар аудару қажет.
Тағам сатып аларда өнімнің заттаңбасын оқу маңызды. Қант өнім құрамында «сахароза», «глюкоза», «фруктоза», «глюкоза шәрбаты», «карамель шәрбаты», «мальтоза» деген атаулармен де кездесуі мүмкін.
Қанттың орнына бал, құрма шәрбаты немесе басқа табиғи тәтті өнімдерді қолдануға болады, бірақ олардың да құрамында қант бар екенін ұмытпау керек. Сондықтан кез келген тәттілендіргішті мөлшермен қолданған дұрыс. Стевия сияқты қант алмастырғыштарды да шамадан тыс пайдаланбай, жеке ерекшеліктерді ескере отырып тұтынған жөн.
Қант ағзаға энергия беретін өнім болғанымен, оны шамадан тыс тұтыну денсаулыққа елеулі қауіп төндіреді. Артық қант семіздік, қант диабеті, жүрек-қан тамырлары аурулары, тіс жегісі және тері мәселелерінің даму қаупін арттыруы мүмкін. Сондықтан денсаулықты сақтау үшін қант мөлшерін бақылау, жасырын қантқа назар аудару және теңгерімді тамақтану қағидаларын ұстану маңызды.
Дұрыс таңдау – қанттан толық бас тарту емес, оны саналы әрі мөлшермен тұтыну.