Новые правила санитарно-защитных зон: безопасность населения и цифровой контроль застройщиков

Новые правила санитарно-защитных зон: безопасность населения и цифровой контроль застройщиков

Санитарно-защитные зоны (СЗЗ) остаются одним из ключевых инструментов защиты граждан от вредного химического, биологического и физического воздействия промышленных и иных объектов. О том, какие важнейшие изменения внесены в нормативную базу, как ликвидируются правовые лазейки для хаотичной застройки и как цифровизация помогает защитить права жителей Алматинской области, рассказывает руководитель Департамента санитарно-эпидемиологического контроля (ДСЭК) Алматинской области Марат Исмаилов

— В 2026 году вступили в силу важные поправки в Санитарные правила. Что принципиально изменилось в понятиях и процедурах?

Ответ:
Приказом и.о. Министра здравоохранения РК от 15 мая 2026 года № 51 (вступившим в силу с 1 июля 2026 года) в правила внесены важные реформы.

Во-первых, исключен терминологический дуализм. Ранее в правилах использовались два раздельных понятия — «расчетная (предварительная) СЗЗ» и «установленная (окончательная) СЗЗ». Теперь законодатель отказался от разделения на «предварительную» и «окончательную» зоны в понятийном аппарате — используется единая категория размера СЗЗ, обосновываемая проектом и подтверждаемая годовым циклом исследований.

Во-вторых, установлена четкая процедура подтверждения СЗЗ для действующих объектов. С даты ввода объекта в эксплуатацию предприятие обязано провести годичный цикл натурных лабораторных исследований, чтобы на практике доказать соблюдение гигиенических нормативов на границе зоны.

— Как новые правила защищают территории вокруг предприятий от незаконной или хаотичной жилой застройки?

Ответ:
Это одно из самых ключевых нововведений — внедрение пункта 9-1 о цифровой интеграции границ СЗЗ в государственные кадастры.

Теперь процедура выглядит следующим образом:

После получения положительного заключения экспертизы на проект СЗЗ заказчик или разработчик обязаны передать географические координаты установленных границ СЗЗ по 8 румбам (север, северо-восток, восток, юго-восток, юг, юго-запад, запад, северо-запад) в местный исполнительный орган (акимат).
Местные исполнительные органы в течение 5 рабочих дней обязаны внести эти пространственные данные на Геопортал Национальной инфраструктуры пространственных данных (НИПД), публичную кадастровую карту и в Единый государственный кадастр недвижимости (ЕГКН).

Таким образом, границы СЗЗ становятся публичными и прозрачными. Застройщик или акимат при выделении земельных участков под жилье сразу видят на цифровой карте запретную зону, что исключает факты выдачи земель под строительство жилых домов вблизи опасных производств.

— Что категорически запрещено размещать внутри санитарно-защитной зоны, а что строить разрешено?

Ответ:
Режим территории СЗЗ строго регламентирован.

В границах СЗЗ категорически ЗАПРЕЩАЕТСЯ размещать:

Жилую застройку (включая индивидуальные жилые дома и коттеджные поселки);
Организации образования, детские сады, спортивные и детские площадки;
Больницы, санатории, дома отдыха и ландшафтно-рекреационные зоны;
Садоводческие товарищества и дачные участки;
Сельскохозяйственные культуры, используемые непосредственно в пищу человека.

При этом в СЗЗ ДОПУСКАЕТСЯ размещение объектов для обслуживания самого предприятия:

Нежилых помещений для дежурного и вахтового персонала;
Пожарных депо, гаражей, стоянок транспорта, АЗС;
Административных зданий, конструкторских бюро, научно-исследовательских лабораторий;
Инженерных коммуникаций, электроподстанций, артезианских скважин для технического водоснабжения.

Кроме того, по обновленному пункту 49, в СЗЗ допускается размещение фармацевтических и пищевых производств других отраслей только при условии полного отсутствия взаимного негативного воздействия на продукцию, среду обитания и здоровье человека.

— Какие рекомендации Департамент СЭК дает предпринимателям и жителям Алматинской области?

Ответ:
Предпринимателям и проектировщикам:
При планировании строительства или реконструкции любого производственного объекта вопрос разработки проекта СЗЗ должен стоять на первом месте. Заранее учитывайте фоновые концентрации, закладывайте современные очистные сооружения и наилучшие доступные технологии (НДТ). И помните: своевременная передача координат по 8 румбам в акимат для внесения на публичную кадастровую карту — это ваша законодательная обязанность, гарантирующая защиту от претензий в будущем.

Жителям области:
Перед покупкой земельного участка или жилья проверяйте его расположение на Публичной кадастровой карте. Убедитесь, что приобретаемый участок не находится в границах санитарно-защитной зоны или санитарных разрывов промышленных предприятий, автодорог или трубопроводов.

Санитарно-қорғау аймақтарының жаңа ережелері: халықтың қауіпсіздігі және құрылыс салушыларды цифрлық бақылау

Санитарно-қорғау аймақтары (СҚА) азаматтарды өнеркәсіптік және өзге де нысандардың зиянды химиялық, биологиялық және физикалық әсерінен қорғаудың маңызды құралдарының бірі болып қала береді. Нормативтік базаға қандай маңызды өзгерістер енгізілгені, ретсіз құрылыс салуға арналған құқықтық олқылықтардың қалай жойылып жатқаны және цифрландыру Алматы облысы тұрғындарының құқықтарын қорғауға қалай көмектесетіні туралы Алматы облысы Санитарно-эпидемиологиялық бақылау департаментінің (СЭБД) басшысы Марат Исмаилов айтып береді.

— 2026 жылы Санитарлық ережелерге маңызды түзетулер күшіне енді. Түсініктер мен рәсімдерде не принципті түрде өзгерді?

Жауап:

ҚР Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2026 жылғы 15 мамырдағы № 51 бұйрығымен (2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген) ережелерге маңызды реформалар енгізілді.

Біріншіден, терминологиялық дуализм алынып тасталды. Бұрын ережелерде «есептік (алдын ала) СҚА» және «белгіленген (түпкілікті) СҚА» деген екі бөлек ұғым қолданылған. Енді заң шығарушы ұғымдық аппаратта «алдын ала» және «түпкілікті» аймақтарға бөлуден бас тартты — жобамен негізделетін және бір жылдық зерттеу циклімен расталатын СҚА өлшемінің бірыңғай санат қолданылады.

Екіншіден, жұмыс істеп тұрған объектілер үшін СҚА растаудың нақты рәсімі белгіленді. Объектіні пайдалануға берген сәттен бастап кәсіпорын аймақ шекарасында гигиенитивтік нормативтердің сақталуын тәжірибеде дәлелдеу үшін бір жылдық нақты зертханалық зерттеулер циклін жүргізуге міндетті.

— Жаңа ережелер кәсіпорындардың айналасындағы аумақтарды заңсыз немесе ретсіз тұрғын үй құрылысынан қалай қорғайды?

Жауап:

Бұл ең маңызды жаңалықтардың бірі — СҚА шекараларын мемлекеттік кадастрларға цифрлық интеграциялау туралы 9-1 тармақты енгізу.

Енді рәсім келесідей көрінеді:

СҚА жобасына сараптаманың оң қорытындысын алғаннан кейін тапсырыс беруші немесе әзірлеуші белгіленген СҚА шекараларының географиялық координаттарын 8 румб бойынша (солтүстік, солтүстік-шығыс, шығыс, оңтүстік-шығыс, оңтүстік, оңтүстік-батыс, батыс, солтүстік-батыс) жергілікті атқарушы органға (әкімдікке) беруге міндетті.

Жергілікті атқарушы органдар 5 жұмыс күні ішінде осы кеңістіктік деректерді Кеңістіктік деректердің ұлттық инфраструктурасының геопорталына (КДҰИ), жария кадастрлық картаға және Жылжымайтын мүлік бірыңғай мемлекеттік кадастрына (ЖМБМК) енгізуге міндетті.

Осылайша, СҚА шекаралары жария әрі ашық болады. Құрылыс салушы немесе әкімдік тұрғын үй үшін жер учаскелерін бөлу кезінде цифрлық картадан қауіпті өндірістердің жанында тұрғын үйлерді салу үшін жер учаскелерін беру фактілерін болдырмайтын тыйым салынған аймақты бірден көреді.

— Санитарно-қорғау аймағының ішінде не орналастыруға қатаң тыйым салынады және нені салуға рұқсат етіледі?

Жауап:

СҚА аумағының режимі қатаң регламенттелген.

СҚА шекараларында келесілерді орналастыруға қатаң ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ:

Тұрғын үй құрылысы (соның ішінде жеке тұрғын үйлер мен коттедж қалашықтары);
Білім беру ұйымдары, балабақшалар, спорт және балалар алаңдары;
Ауруханалар, санаторийлер, демалыс үйлері және ландшафтық-рекреациялық аймақтар;
Бағбандық серіктестіктер мен саяжай учаскелері;
Тікелей адамның тағамында қолданылатын ауыл шаруашылығы дақылдары.
Бұл ретте СҚА-да тек кәсіпорынның өзіне қызмет көрсету объектілерін орналастыруға РҰҚСАТ ЕТІЛЕДІ:
Кезекші және вахталық персоналға арналған тұрғын емес үй-жайлар;
Өрт сөндіру деполары, гараждар, көлік тұрақтары, ЖЖС (АЗС);
Әкімшілік ғимараттар, конструкторлық бюролар, ғылыми-зерттеу зертханалары;
Инженерлік коммуникациялар, электр қосалқы станциялары, техникалық сумен жабдықтауға арналған артезиан ұңғымалары.

Сонымен қатар, жаңартылған 49-тармақ бойынша СҚА-да өнімге, тіршілік ортасына және адам денсаулығына өзара жағымсыз әсердің толық болмауы шартымен ғана басқа салалардың фармацевтикалық және тамақ өндірістерін орналастыруға рұқсат етіледі.

— Департамент Алматы облысының кәсіпкерлері мен тұрғындарына қандай ұсыныстар береді?

Жауап:

Кәсіпкерлер мен жобалаушыларға:

Кез келген өндірістік объектіні салуды немесе қайта құруды жоспарлау кезінде СҚА жобасын әзірлеу мәселесі бірінші орында тұруы тиіс. Фондық концентрацияларды алдын ала ескеріңіз, заманауи тазарту құрылыстарын және ең жақсы қолжетімді технологияларды (ЕЖҚТ) салыңыз. Және есте сақтаңыз: жария кадастрлық картаға енгізу үшін әкімдікке 8 румб бойынша координаттарды уақтылы беру — бұл болашақтағы шағымдардан қорғауға кепілдік беретін сіздің заңнамалық міндетіңіз.

Облыс тұрғындарына:

Жер учаскесін немесе баспананы сатып алмас бұрын оның орналасқан жерін Жария кадастрлық картадан тексеріңіз. Сатып алынатын учаскенің өнеркәсіптік кәсіпорындардың, автожолдардың немесе құбырлардың санитарно-қорғау аймақтарының немесе санитарлық алшақтықтардың шекарасында емес екеніне көз жеткізіңіз.