Бақылаудан – тәуекелдердің алдын алуға
Санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің сенімді жұмысы көбінесе көзге көрінбей қалады. Алайда адамдардың тыныш күнделікті өмірінің артында эпидемиологиялық жағдайды тұрақты талдау, зертханалық зерттеулер, су мен тамақ өнімдерінің сапасын бақылау және инфекциялардың алдын алу жұмыстары тұр. Кәсіби мереке қарсаңында біз Алматы облысының бас мемлекеттік санитариялық дәрігері, Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің басшысы Марат Исмаиловпен қызметтің заманауи міндеттері, цифрлық технологиялар, өзекті тәуекелдер және мамандардың халық денсаулығы үшін жауапкершілігі туралы әңгімелестік.
Марат Әділжанұлы, бүгінгі таңда санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің басты міндеті неде?
Бүгінгі санитариялық-эпидемиологиялық қызмет – бұл ең алдымен профилактика және тәуекелдерді басқару жүйесі. Біздің міндетіміз – тек бұзушылықты анықтау ғана емес, адамдардың денсаулығына төнген әлеуетті қауіпті уақытында көріп, оның өршуіне жол бермеу.
Жұмыс эпидемиологиялық қадағалауды, жұқпалы аурулардың профилактикасын, халықты иммундауды, зертханалық мониторингті, ауыз су мен тамақ өнімдерінің қауіпсіздігін бақылауды қамтиды. Сондай-ақ біздің назарымызда білім беру және денсаулық сақтау ұйымдарындағы, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарындағы және қызметі тікелей адам денсаулығымен байланысты басқа да объектілердегі санитариялық жағдайлар бар.
Қызметтің басты бағдары – алдын алу. Егер қауіпті фактор ауруға немесе жаппай улануға әкеп соқпас бұрын анықталса, бұл мамандардың өз жұмысын атқарғанын білдіреді.
Көпшілік санитариялық-эпидемиологиялық қызметті әлі де болса тек тексерулермен байланыстырады. Оның жұмысының қандай бөлігі әдетте тыс қалады?
Текерулер – бұл біздің қызметіміздің тек бір бағыты ғана. Оның артында адамдар әдетте көре бермейтін үлкен күнделікті жұмыс жатыр.
Мамандар эпидемиологиялық жағдайды үнемі талдап, жұқпалы аурулардың динамикасын қадағалайды, эпидемиологиялық зерттеулер жүргізеді және қажетті эпидемияға қарсы іс-шараларды ұйымдастырады. Олар қоршаған орта факторларын бақылап, зертханалық зерттеулердің нәтижелерін зерттейді, азаматтардың өтініштерін қарап, мемлекеттік органдармен және ұйымдармен өзара әрекеттеседі.
Бұл жұмыстың ең маңызды бөлігі көбінесе байқалмай қалады. Егер әлеуетті қауіп уақытында анықталып, жойылса, халық қандай қауіптің алды алынғанын білмеуі де мүмкін. Індеттер мен жаппай аурулардың болмауы – біздің қызметіміздің тиімділігінің басты көрсеткіштерінің бірі.
Бүгінде қандай санитариялық-эпидемиологиялық қауіптер ерекше назар аударуды талап етеді?
Жұқпалы аурулар, әсіресе таралуын вакцинация арқылы алдын алуға болатын аурулар өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қызылша, туберкулез, жедел ішек инфекциялары және халық арасында тез таралуға қабілетті басқа да аурулар назар орталығында тұр.
Ауыз су мен тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі, сондай-ақ халық көп жиналатын орындардың санитариялық жағдайы үлкен маңызға ие. Ең алдымен – бұл мектептер, балабақшалар, медициналық ұйымдар, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары және демалыс орындары.
Бұл ретте бүгінде жағдайға кеңірек қарау маңызды. Санитариялық-эпидемиологиялық тәуекелдер алғашқы науқастар пайда болғанға дейін әлдеқайда бұрын қалыптасуы мүмкін. Мысалы, мәселенің себебі өнімдерді сақтау шарттарының бұзылуы, жеткіліксіз дезинфекция, ақаулы желдету немесе температуралық режимді сақтамау болуы мүмкін. Сондықтан біздің міндетіміз – тек салдары ғана емес, соған әкеп соқтыратын себептерді де анықтау.
Цифрландыру қызметтің күнделікті жұмысын қаншалықты өзгертті?
Түбегейлі өзгертті! Бүгінде маман әлдеқайда көп ақпарат алып, оны жылдамырақ өңдей алады. Электрондық жүйелер, цифрлық тізілімдер, деректерді автоматты түрде жинау және заманауи зертханалық технологиялар ауытқуларды жедел анықтауға және қауіп жоғары аумақтарды немесе объектілерді анықтауға көмектеседі.
Бұрын уақыттың значительная бөлігі мәліметтерді жинау мен салыстыруға кететін. Енді көптеген процестер жылдамдай түсті, ал шешімдер дәлірек қабылданады. Біз динамиканы көре аламыз, әртүрлі кезеңдердің көрсеткіштерін салыстырып, алаңдатарлық өзгерістерге уақтылы ден қоя аламыз.
Осылайша, қызмет біртіндеп бұрынғы «тексеру және жазалау» моделінен қазіргі заманғы қағидатқа көшуде: тәуекелді талдау, оның дамуының алдын алу және мақсатты шаралар қабылдау. Бұл адамдардың денсаулығына шынайы қауіп төніп тұрған жерлерге назар аударуға мүмкіндік береді.
Бұл салаға жасанды интеллект қолданыс тауып жатыр ма?
Жасанды интеллект санитариялық-эпидемиологиялық қызметті дамытудың перспективалы бағыттарының бірі болып табылады. Оның мүмкіндіктері үлкен деректер массивтерін: эпидемиологиялық көрсеткіштерді, зертханалық зерттеулердің нәтижелерін, азаматтардың өтініштерін және басқа да мәліметтерді өңдеуде әсіресе пайдалы.
Мұндай технологиялар кәдімгі талдау кезінде байқау қиын заңдылықтарды таба алады, жекелеген тәуекелдердің дамуын болжай алады және мамандардың назарын әдеттен тыс өзгерістерге аудара алады. Мысалы, белгілі бір көрсеткіштердің күрт өсуі жағдайды егжей-тегжейлі зерттеу үшін сигнал бола алады.
Алайда мынаны түсіну маңызды: жасанды интеллект – маманның орнын басушы емес, оның көмекшісі. Ол талдауды жылдамдатып, неге назар аудару керектігін айта алады, бірақ түпкілікті шешімді білімі, тәжірибесі және кәсіби жауапкершілігі бар адам қабылдауы тиіс.
Санитариялық-эпидемиологиялық қызмет жұмысында зертханалық зерттеулер қандай рөл атқарады?
Зертхана – бұл біздің қызметіміздің бейнелеп айтқанда көздері. Ол объективті деректерді алып, нақты қауіптің бар-жоғын түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеулер ауыз судың, тамақ өнімдерінің және қоршаған орта объектілерінің қауіпсіздігін бағалауға, санитариялық жағдайлардың сақталуын тексеруге, сондай-ақ жұқпалы аурулар қоздырғыштарының болуын растауға немесе жоққа шығаруға көмектеседі. Сырттай қарау жеткіліксіз болған жерде нақты жауапты дәл осы зертхана береді.
Заманауи зертханалық базасыз тиімді санитариялық қадағалауды қамтамасыз ету мүмкін емес. Сондықтан зертханаларды дамыту, жаңа зерттеу әдістерін енгізу және диагностика дәлдігін арттыру қызмет жұмысын әрі қарай жетілдірудің маңызды шарттары болып қала береді.
Қандай объектілер ең жіті санитариялық бақылауда тұр?
Ең алдымен бұл ықтимал бұзушылық бірден көп адамға әсер етуі мүмкін объектілер. Оларға мектептер мен балабақшалар, медициналық ұйымдар, тамақ өнеркәсібі және қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары, сумен жабдықтау жүйелері, сауықтыру мекемелері және халық көп жиналатын орындар жатады.
Балалар, қариялар және денсаулығы әлсіз азаматтар баратын объектілерге ерекше назар аударылады. Олар үшін санитариялық бұзушылықтардың салдары әсіресе ауыр болуы мүмкін.
Бұл ретте біздің мақсатымыз тек бақылау жүргізу ғана емес. Бұзушылықтардың алдын алу, санитариялық талаптарды түсіндіру, кәсіпкерлер мен ұйымдардың басшыларына кеңес беру де сондай-ақ маңызды. Қажетті жағдайлар басынан дұрыс ұйымдастырылған кезде, мәселенің туындау қаупі едәуір төмендейді.
Қандай санитариялық бұзушылықтар жиі анықталады?
Көбінесе олар үй-жайларды тиісті деңгейде ұстамаумен, тамақ өнімдерін сақтау және дайындау ережелерін сақтамаумен, температуралық режимдерді бұзумен байланысты. Сумен жабдықтау, желдету, тазалау және дезинфекциялауды ұйымдастыруда кемшіліктер кездеседі.
Жекелей алғанда, олардың кейбіреулері маңызды еріп көрінбеуі мүмкін. Алайда санитариялық салада бір мезгілде туындаған бірнеше шағын бұзушылықтар инфекцияның таралуы үшін қолайлы жағдай жасауға немесе тамақтан улануға әкеп соқтыруы мүмкін.
Сондықтан біздің жұмыста ұсақ-түйек болмайды! Жабдықтардың тазалығы, өнімдерді дұрыс сақтау, ақаулы желдету және тұрақты дезинфекция – бұл формальды талаптар емес, адамдардың денсаулығын қорғаудың қажетті шаралары. Профилактика әрқашан салдарымен күрескеннен гөрі оңай әрі тиімдірек.
Заманауи санитариялық-эпидемиологиялық қызмет қызметкері қандай білім мен қасиеттерге ие болуы керек?
Бүгінде тек санитариялық нормаларды жақсы білудің өзі жеткіліксіз. Заманауи маман деректерді талдай білуі, цифрлық құралдарды пайдалана білуі, зертханалық әдістерді түсінуі және үлкен көлемдегі ақпаратпен жұмыс істей алуы тиіс. Оған жағдайды тез бағалап, дәйекті фактілерге негізделген шешімдер қабылдау қажет.
Сонымен қатар кәсіби ұстаным, жауапкершілік пен мұқияттылық өзгеріссіз қалады. Маманның әрбір қорытындысы мен әрбір шешімінің артында нақты адамдардың денсаулығы мен қауіпсіздігі тұр.
Біз үшін санитариялық-эпидемиологиялық қызметті жас кадрлар үшін тартымды ету маңызды. Бұл күрделі, бірақ қоғамға қажетті мамандық, ол дамуға, заманауи технологияларды меңгеруге және адамдарға нақты пайда әкелуге мүмкіндік береді.
Кәсіби мереке қарсаңында әріптестеріңізге не тілегіңіз келеді?
Ең алдымен әріптестеріме күнделікті еңбегі, кәсібилігі және іске жауапкершілікпен қарағаны үшін алғыс айтқым келеді! Санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің жұмысы көбінесе қоғамға байқалмай қалады. Бірақ оның ерекшелігі де сонда: жақсы нәтиже – бұл аурудың таралмағаны, індеттің алдын алу сәтті болғаны және қауіпті фактордың уақытында анықталып, жойылғаны.
Бүгін алдымызда үлкен міндеттер тұр. Бұл әрі қарай цифрландыру, тәуекел-бағдарланған тәсілді жетілдіру, зертханалық диагностиканы күшейту, заманауи талдау технологияларын енгізу және жұқпалы аурулардың профилактикасының тиімділігін арттыру.
Әріптестеріме мықты денсаулық, амандық, төзімділік және жұмыста табыс тілеймін! Олардың білімі, тәжірибесі мен мамандыққа деген адалдығы бұдан әрі де адамдарға қызмет ете берсін.
Технологиялар өзгереді, зерттеу әдістері мен деректерді талдаудың жаңа тәсілдері пайда болады, бірақ қызметтің басты міндеттері бұрынғысынша қалады – қауіптердің алдын алу және халық денсаулығын қорғау. Күшті санитариялық-эпидемиологиялық қызмет мемлекет қауіпсіздігінің маңызды кепілдіктерінің бірі болып табылатынына сенімдімін.