2024 жылғы маусым айынан бастап жұмыс істеп келе жатқан TazaQazBot чат-боты тұрғындарға қалалардың экологиялық жағдайын жақсартуға, абаттандыру деңгейін арттыруға және қоғамдық кеңістіктердің жай-күйіне қатысты мәселелерді жедел хабарлауға мүмкіндік береді.
Тұрғындар заңсыз қоқыс үйінділері, қоқыс контейнерлерінің толып кетуі, көше жарығының істен шығуы, жол жамылғысының бүлінуі және өзге де абаттандыру мәселелері туралы чат-бот арқылы хабарлай алады.
Өтініш жолдау үшін анықталған мәселенің фотосуретін тіркеп, орналасқан жерін көрсетіп, қысқаша сипаттама беру қажет. Келіп түскен өтініштер қарау және тиісті шаралар қабылдау үшін құзыретті мемлекеттік органдарға жолданады.
Чат-бот іске қосылғаннан бері барлығы 24 мыңнан астам өтініш келіп түсті. Оның ішінде 22 мыңнан көп өтініш орындалды, бұл жалпы өтініштердің 91,8%-ын құрайды.
TazaQazBot – тұрғындар мен мемлекеттік органдар арасындағы өзара байланысты нығайтуға, қалалық инфрақұрылымның жай-күйін жақсартуға және қоршаған ортаның тазалығын сақтауға бағытталған тиімді құрал.
Қалаларымыздың тазалығы мен жайлылығын қамтамасыз ету – ортақ міндет. Әрбір тұрғынның белсенділігі мен жауапкершілігі қолайлы әрі қауіпсіз қалалық ортаны қалыптастыруға ықпал етеді.
Елестетіп көріңіз: кәсіпорынның қызметі салдарынан топырақ ластанды, өзенге зиян келді немесе жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне залал тиді. Мұндай жағдайда оның салдарын кім жоюы керек және шығынды кім өтейді?
📌 Бұл мәселе Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексінде нақты бекітілген.
Кодекстің 136-бабына сәйкес, «ластаушы төлейді» қағидаты қолданылады. Яғни қоршаған ортаға залал келтірген әрекеті немесе қызметі үшін жауапты тұлға өз қаражаты есебінен келтірілген залалды толық көлемде жоюға міндетті.
⚖️ Нені білу маңызды?
🔹 Жауапкершілік айыппұл төлеумен шектелмейді. Әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке тарту кінәлі тұлғаны экологиялық залалды жою міндетінен босатпайды.
🔹 Табиғатты қалпына келтіру қажет. Мәселе тек ақша төлеуде емес, қоршаған ортаның бүлінген құрамдас бөліктерін қалпына келтіру үшін қажетті шараларды қабылдауда.
🔹 Дәлелдер маңызды. Экологиялық залалды жою міндетін жүктеу үшін зиян келтірген тұлғаны, оның әрекеті мен келтірілген залал арасындағы себеп-салдарлық байланысты, сондай-ақ залалдың өзін анықтау қажет. Залал нақты айқындалып, мөлшері өлшенетін болуы тиіс.
Негізгі қағида қарапайым: табиғатқа келтірілген залал назардан тыс қалмауы керек. Ал заңда көзделген жағдайларда оны жоюға жұмсалатын шығынды сол залалды келтірген тұлға көтереді.
📖 Құқықтық негіз: Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексінің 131 және 136-баптары.
Заңды білу — өз құқықтарыңды ғана емес, қоршаған ортаны сақтауға қатысты жауапкершілігіңді де түсіну.
Атырау облысының Экология департаменті «Магистралды су құбыры» ЖШС-не ластанған топырақ қалдықтарының жиналуына белгіленген лимиттерді бұзғаны үшін 334,1 миллион теңге әкімшілік айыппұл салды.
Анықталған фактілерге сүйене отырып, департамент Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне сәйкес әкімшілік іс қозғап, тиісті хаттама жасады.
Компания қабылданған шараларға сотта шағымданды. Алайда, Атырау қаласының әкімшілік құқық бұзушылық жөніндегі мамандандырылған соты шағымды қанағаттандырмады. Кейіннен Атырау облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі алқасы да компанияның шағымын қанағаттандырмады.
Осылайша, сот шешімдерімен «Магистралды су құбыры» ЖШС-нің әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны расталды. Компанияға 334,1 миллион теңге айыппұл салынды.
Бүгінгі күнге дейін айыппұл толығымен өндіріліп, мемлекеттік бюджетке аударылды.
«Қалдықтарды сұрыптаудың не қажеті бар, егер полигонда бәрібір араластырып тастайтын болса?» деген пікір жиі кездеседі.
Бұл — миф. Қалдықтарды сұрыптау — қалдықтардың бір бөлігін қайтадан шаруашылық айналымға енгізуге және оларды көму көлемін азайтуға мүмкіндік беретін маңызды кезеңдердің бірі.
Қалай жүзеге асырылады?
Жиналған қалдықтар сұрыптау желісіне жіберілуі мүмкін. Онда қалдықтардың жалпы массасынан қолмен немесе арнайы жабдықтардың көмегімен қайта өңдеуге жарамды материалдар іріктеліп алынады. Оларға қағаз және картон, пластик, шыны, металл және басқа да қайталама шикізат түрлері жатады.
Сұрыпталған материалдар кейін қайта өңдеу кәсіпорындарына жіберіледі. Онда олардан жаңа тауарлар мен материалдар өндіруге арналған қайталама шикізат алынады.
Бұл ретте қалдықтарды пайда болған жерінен бастап бөлек жинау аса маңызды. Қағаз, пластик, шыны және металл бастапқыда бөлек жиналса, оларды қайта өңдеуге жіберу оңайырақ болады, ал алынатын қайталама шикізаттың сапасы жоғары болады.
Неліктен қалдықтарды сұрыптау маңызды?
♻️ полигондарға көмуге жіберілетін қалдықтардың көлемі азаяды;
🌱 көптеген материалдар қайтадан шаруашылық айналымға енгізіледі;
💧 бастапқы табиғи ресурстарды тұтыну көлемі төмендейді;
🌍 қоршаған ортаға түсетін салмақ азаяды;
🏙️ қалдықтарды басқаруға жауапкершілікпен қарау мәдениеті қалыптасады.
Мынаны түсіну маңызды: егер қалдықтар аралас күйінде келіп түссе, бұл олардың барлығы міндетті түрде полигонға көміледі дегенді білдірмейді. Тиісті инфрақұрылым болған жағдайда аралас қалдықтардың құрамынан да пайдалы компоненттерді бөліп алуға болады. Алайда қалдықтарды бөлек жинау кейінгі сұрыптау мен қайта өңдеудің тиімділігін айтарлықтай арттырады.
Сондықтан қағазды, пластикті, шыныны және металды бөлек жинау сияқты қарапайым әдеттің маңызы зор.
🌿 Сұрыптау әрқайсымыздан басталады. Қайта өңдеуге жіберілетін қалдықтардың көлемі неғұрлым көп болса, полигондарда қалатын қалдықтардың көлемі соғұрлым аз болады.
Атырау облысының экология департаменті Атырау мұнай өңдеу зауытында жоспардан тыс тексеру жүргізді. Тексеріс тұрғындардың ауа сапасына қатысты көптеген шағымдарынан туындады.
Тексеру барысында бірқатар экологиялық бұзушылықтар анықталды.
Нақтырақ айтқанда, шығарындыларды есептеу жүргізілмеген және ЭЛОУ-АТ-2 (№2 атмосфералық түтік пеші бар электрлік тұзсыздандыру қондырғысы) және ЭЛОУ-АВТ-3 (№3 атмосфералық-вакуумдық түтік пеші бар электрлік тұзсыздандыру қондырғысы) кейбір технологиялық пештері, сондай-ақ кешіктірілген кокстау қондырғысының резервуарлары үшін рұқсат етілген шығарындылар стандарттары анықталмаған.
Сонымен қатар, 2026 жылдың 25 тамызында және 2-7 қыркүйегі аралығында күкіртті қалпына келтіру қондырғысында (ҚКҚ) және каталитикалық крекинг қондырғысында (ККҚ) болған төтенше жағдайлар нәтижесінде алау қондырғысына апаттық газ шығарындылары болғаны анықталды. Осы кезеңдерде жағылған газдың жалпы массасы 100 тоннадан асты. Жоспардан тыс тоқтап қалулар мен жөндеу жұмыстары да тіркелді.
Тексеру барысында автоматтандырылған шығарындыларды бақылау жүйесін пайдалану және қолайсыз метеорологиялық жағдайлар кезеңінде стационарлық көздерден шығарындыларды азайту шараларын жүзеге асыру талаптарының бұзылуы анықталды.
ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 759-бабына сәйкес, инвесторлар тізіліміне енгізілген инвесторларға қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қозғау туралы шешімдер прокурордың келісіміне жатады.
2026 жылдың 1 қазанында прокурор әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қозғау туралы шешімдерді келісілді. Іс материалдары қарау және шешім қабылдау үшін сотқа жолданды.
Сонымен қатар, қылмыстық құқық бұзушылық белгілерінің бар-жоғын анықтау және тиісті процессуалдық шешім қабылдау үшін тексеру материалдары құқық қорғау органдарына жолданды.
2026 жыл бойы автокөліктерден шығатын ластаушы заттардың шығарындыларын бақылау үшін еліміздің аймақтарында «Таза ауа» рейдтері өткізілді.
Рейдтерді аймақтық экология департаменттері полиция департаменттерімен бірлесіп жүргізді. Арнайы өлшеу құралдарын пайдаланып, көліктердің шығатын газдарының ластаушы құрамы және олардың белгіленген стандарттарға сәйкестігі тексерілді.
Рейдтер негізінде:
1068 көлік тексерілді;
86 көліктен шығарындылар белгіленген стандарттардан асып кеткені анықталды;
63 көлік иесіне айыппұл салынды.
«Таза ауа» рейдтері шығарындылары жоғары көліктерді анықтауға, қоршаған ортаны қорғау саласындағы бұзушылықтардың алдын алуға және автокөліктердің ауа сапасына теріс әсерін азайтуға бағытталған.
Егер бұзушылықтар анықталса, қолданыстағы заңнамаға сәйкес тиісті шаралар қабылданды.
🌿 Таза ауа - ортақ жауапкершілік.
Атмосфералық ауаның сапасын бақылау — қоршаған ортаның жай-күйін бағалаудың маңызды бөлігі. 🌍
Арнайы бақылау құралдарының көмегімен ауа құрамындағы ластаушы заттар мен ұсақ бөлшектердің мөлшері анықталады. Сынамалар белгіленген тәртіппен алынып, зертханада талдаудан өтеді.
🔹 ГАНК-4 – атмосфералық ауадан газдар мен аэрозольдерді жинауға арналған аспап;
🔹 Газоанализатор – ауа құрамындағы белгілі бір газдардың концентрациясын анықтайды;
🔹 Аспиратор – ауаны арнайы сорбенттер арқылы өткізіп, ластаушы заттарды жинауға мүмкіндік береді;
🔹 PM₂.₅/PM₁₀ өлшегіштері – ауадағы ұсақ қатты бөлшектердің мөлшерін анықтайды.
📌 Алынған нәтижелер қоршаған орта жағдайын бағалауға және ауа сапасына мониторинг жүргізуге негіз болады.
Қарағанды облысы бойынша Экология департаменті рұқсат етілмеген қоқыс орындарын анықтау және жою жұмыстарын жалғастыруда.
📍 Кезекті қоқыс орны сорғы станциясының артындағы дала аумағында, әуежайдан шамамен 1 км қашықтықта анықталды.
✔️ Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде аумақ тазартылып, шамамен 100 тонна қалдық шығарылды.
📊 Геопортал мәліметіне сәйкес, облыста барлығы 500 рұқсат етілмеген қоқыс орны анықталған. Бүгінде оның 482-сі жойылды. Бұл — 96%.
«Таза Қазақстан» аясында аумақтарды тазарту жұмыстары жалғасуда.
Таза аумақ — ортақ жауапкершіліктің нәтижесі.
Үздік қолжетімді технологиялар (ҮҚТ) - кәсіпорындарға өз бизнесінің теріс қоршаған ортаға әсерін азайтуға мүмкіндік беретін заманауи технологиялар мен басқару әдістері.
Неліктен компаниялар ҮҚТ-ны енгізуі керек?
🔹 Ауаны ластайтын заттардың шығарындыларын азайту;
🔹 Шығарындыларды және қалдықтардың пайда болуын азайту;
🔹 Суды, энергияны және шикізатты пайдалану тиімділігін арттыру;
🔹 Заманауи экологиялық технологияларды енгізу;
🔹 Өндірістің экологиялық көрсеткіштерін жақсарту.
ҮҚТ қағидаттарына көшу өнеркәсіптік дамуды қолайлы қоршаған ортаны сақтаумен біріктіруге бағытталған.
📌 ҮҚТ-ны енгізу - өнеркәсіптік кәсіпорындарды экологиялық жаңғыртудың негізгі құралдарының бірі.
Бүгінгі күні республикадағы 36 өнеркәсіптік кәсіпорын ҮҚТ-ны енгізуді бастады.
Қоршаған ортаны жаңғырту - бұл бизнестің жауапкершілігі және өңірдің таза болашағына қосқан үлесі.
19 қыркүйекте Қазақстанның барлық аймақтарында World CleanUp Day ауқымды экологиялық акциясы өтті. «Таза Қазақстан» ұлттық экологиялық бастамасының бөлігі болып табылатын бұл іс-шара ел тұрғындарын ортақ мақсатпен біріктірді: қалаларды, елді мекендерді және табиғи аумақтарды таза ету.
Биыл Дүниежүзілік тазалау күніне 513 мыңнан астам адам қосылды. Олардың қатарында 140 мыңнан астам мемлекеттік қызметкер және 82 мың ерікті болды. Мектеп оқушылары мен студенттер, жастар ұйымдары, кәсіпорындар, қоғамдық бірлестіктер және аймақ тұрғындары да белсенді қатысты.
Ел бойынша қатысушылар саябақтар мен қоғамдық орындарды, орман алқаптарын, өзен жағалаулары мен су қоймаларын, қалалар мен ауылдардың шеткі аймақтарын тазалады. Нәтижесінде шамамен 6 мың гектар жер тазартылып, 12 мың тоннадан астам қалдық жиналды.
Тазалау жұмыстарымен қатар, аймақтарда көгалдандыру және көгалдандыру жұмыстары жүргізілді. Қатысушылардың бірлескен күш-жігерінің арқасында 38 мыңнан астам ағаш пен бұта отырғызылды.
Қазақстан жыл сайын World CleanUp Day-ді қолдайды және бұл бастама жыл сайын көбірек адамдарды біріктіреді. Бұл іс-шаралар тек жиналған қалдықтар немесе тазартылған аумақтар үшін ғана маңызды емес. Олардың басты мақсаты - қоршаған ортаға қамқорлық жасау және күн сайын тазалықты сақтау әдетін қалыптастыру.
World CleanUp Day «Таза Қазақстан» аясында жүргізілетін жүйелі жұмыстың бір бөлігі болып табылады. Бастама елді мекендердің әл-ауқатын жақсартуға, санитарлық жағдайды жақсартуға және халықтың экологиялық сауаттылығын арттыруға бағытталған.
ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі World CleanUp Day-ге қатысқан барлық тұрғындарға, еріктілерге, қоғамдық ұйымдардың, кәсіпорындардың және мемлекеттік органдардың өкілдеріне алғыс білдіреді.
Әрбір қатысушының үлесі - нақты нәтиже және тазалық пен табиғатқа қамқорлық жасауды күнделікті өмір нормасына айналдыру жолындағы тағы бір қадам.