"Адамдарды табиғатқа деген көзқарасын өзгертуге мәжбүрлеу керек" - Шынар ІЗТЕЛЕУОВА.
Бүгін, біз белсенді өмірлік ұстанымдағы керемет адаммен – еліміздің қоршаған ортасын қорғауға айтарлықтай үлес қосқан әйелмен сөйлесеміз. Атап айтқанда, Орхус конвенциясын жүзеге асыру және халықаралық деңгейде Қазақстанның имиджін арттыру бойынша.
Ізтелеуова Шынар Орманбекқызы - "Жайық-Каспий Орхус орталығы" корпоративтік қорының және "ТАҢ" қоғамдық қолдау және даму қорының директоры. Айтпақшы, соңғысы дәл осы күні, 18 жыл бұрын құрылған.
Анықтама үшін: Шынар ІЗТЕЛЕУОВА Торғай облысы Арқалық қаласының маңындағы Қайыңды ауылында химик-биологтардың отбасында өскен. Анасы - мұғалім, әкесі - партия қызметкері. Отбасында бес баладан турады. Олар құмға қарамастан, ауылда көкөніс бақшасын бірінші болып отырғызды. Ауылда барлығы көкөністер мен жемістерден мол өнім алып риза болды. Әкесі өзің тұратын жерді жақсарту керек деп есептеді. Сонымен, көршілері көкөніс бақшасымен айналыса бастады. Бірінші су құбыры жүргізілді.... Құлпынай және тіпті, қарбыз да отырғызылды.
Шынар Ізтелеуованың табиғатқа және "жасылға" деген құштарлығы оның ерекше отбасынан бастау алуы мүмкін. Сондай-ақ, ген "химиясы" емес пе.
- Шынар Орманбекқызы, менің білуімше, сіздің мамандығыңыз – инженер, экологтың бағытына қалай тұрдыңыз?
1987 жылы "Металлургия процестерін физика-химиялық зерттеу" мамандығы бойынша Мәскеу болат және қорытпалар институтын аяқтады. Еңбек жолын Шығыс қазақстан облысы Шемонаиха ауданы Первомайка кентіндегі Ертіс химия-металлургия комбинатынан Орталық зауыт зертханасында аға зертханашы ретінде бастады, кейін Атырау Мұнай және газ институтында сабақ берді.
Үкіметтік емес секторға 1998 жылы келдім, ал 2002 жылдан бастап ҮЕҰ дамыту бойынша маманмын - тренер, коуч және ментор болып табыламын. Урбан Институты, Мемлекеттік қызметшілерді оқытудың өңірлік орталығы, Қазақстан Кауентерпраты, ОА, ЕҚЫҰ өңірлік экологиялық орталығы сияқты халықаралық ұйымдардың тапсырысы бойынша тренер ретінде тренингтер өткізді.
- "Таң" қоғамдық қорларындағы және Жайық-Каспий Орхус орталығындағы қызметіңіз туралы толығырақ айтып берсеңіз.
Бүгін "ТАҢ"қоғамдық қолдау және даму қорының құрылғанына 18 жыл толды. Біздің мақсатымыз – азаматтардың және қоғамдық ұйымдардың экология, қайырымдылық, білім және мәдениет саласындағы қоғамдық маңызы бар мәселелерді шешуге бағытталған бастамаларына жәрдемдесу болып табылады.
2009 жылы ҚР ҮЕҰ экологиялық форумының бастамасы бойынша Жайық-Каспий Орхус орталығы құрылды және 2009 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін Жайық-Каспий Орхус орталығының директоры болып табыламын. Жайық-Каспий Орхус орталығының қызметі өзекті экологиялық мәселелерді шешу үшін барлық мүдделі тараптардың қатысуымен диалогтік алаңдар құруға, сонымен қатар Орхус конвенциясы мен ҚР экологиялық заңнамасын жүзеге асыруға ықпал етуге бағытталған. Жұртшылыққа, мемлекеттік органдарға және бизнеске кеңес береміз, тараптар арасындағы дұрыс өзара қарым-қатынастарды құру үшін диалог алаңы бола отырып, тренингтер өткіземіз.
Жайық-Каспий Орхус орталығы, мен оны ашқан сәттен бастап диалогтық алаң болып табылады, яғни біз бизнестің, қоғамның және мемлекеттік органдардың барлық мүдделі тараптары арасында диалог ұйымдастырамыз. Өкінішке орай, жобалау институттары жергілікті ерекшеліктерді ескермей ҚОӘБ-ны сапасыз әзірлейтінін жиі байқаймыз –мысалы, Атырауда жазда температура өте жиі 40 С-тан жоғары көтеріледі, ал олар орташа температураны 25 градусқа алады, Атырауда су көздері өте шектеулі, жерасты көздері жоқ және жобаларда Қиғаш-Маңғышлақ су таратқышынан су алатындығын және т.б. көрсетеді.
Қоғамдық тыңдаулар кезінде қоғам өткір экологиялық және әлеуметтік мәселелерді көтереді және мұндай жағдайда бәрі бір-бірін түсінуі қажет. Менен немен айналысатынымды сұрағанда, кейде "орыс тілінен орыс тіліне немесе қазақ тілінен қазақ тіліне аударамын" деп те жауап беремін. Тыңдауларда әр түрлі жағдай болады, кейде адамдар төбелесуі де мүмкін.
- Шынар Орманбекқызы, үкіметтік емес сектордағы өз қызметі барысында және ҚР ҮЕҰ экологиялық форумының мүшесі бола отырып, Сіз ҚР Экокодексінің нормативтік базасын әзірлеуге қатысушылардың бірі болдыңыз. Осы туралы айтып беріңізші.
- Жаңа экологиялық кодексті талқылаудың басынан бастап біздің орталық экологиялық белсенділермен талқылауды ұйымдастырды, сондай-ақ экокодексті талқылау жөніндегі жұмыс тобына ұсыныстар мен ұсынымдар енгізді, бірақ, өкінішке орай, олардан әрдайым кері байланыс болған жоқ. Иә, жұртшылық өз ұсыныстары мен ұсынымдарын енгізуге құқылы, бірақ, өкінішке орай, Мәжіліс депутаттары оларды әрдайым ескере бермейді.
Бірінші және жаңа экокодексті әзірлеу кезеңінде ҮЕҰ экофорум мүшелері үлкен жұмыс атқарды, біз Парламент депутаттарымен үнемі кездесу өткіздік, НҚА әзірлеуге қатыстық, жергілікті жерлерде тек қоғам өкілдерін ғана емес, мемлекеттік органдар мен бизнес өкілдерін де оқытып отырдық. Халықаралық конвенциялар мен экологиялық заңнаманы іске асыру тетіктерін әзірлеу мақсатында үлкен жұмыс жүргізілуде. Халықтың экологиялық құқықтарының іске асырылуына үнемі мониторинг және бағалау жүргіземіз.
- Қазақстанның экологиясы проблемаларын шешудің қандай жолдарын көре аласыз?
- Қазақстанда қоршаған ортаның ластануы әзірше жоғары деңгейде қалып отыр. Атмосфераға шығарындылар азаймайды – бұл жағынан Атырау, Павлодар, Алматы және Нұр-Сұлтан қалаларында жақсы мысал бола алады. Мысалы, Алматы мен Нұр-Сұлтандағы зауыттардан басқа, атмосфераның ластануы жылу беру кезеңінде жеке үйлерден байқалады.
Егер су ресурстарын алатын болсақ – біз өзендердің өнеркәсіптік ағындармен, ауыл шаруашылығымен ластануын, сондай-ақ олардың деградациясы мен таяздануын, мысалы, Жайық, Каспий өзендерінің қатты таяздануын байқаймыз. Су ресурстарын тиімсіз пайдалануға ірі бизнес те, шағын және орта бизнес те (мысалы, жуғыштар, мейрамхана бизнесі, фермерлер) және халықтың өзі де үлес қосады: олар шлангтан әдеттегі суаруды қолдануды жалғастыра отырып, тамшылатып суару мүмкіндіктерін аз пайдаланады.
Экотуризмнің дамуы, өкінішке орай, ерекше табиғи және тарихи ескерткіштерді сақтау тұрғысынан да үлкен зиян келтіреді. Мысалы, Бозжыра шатқалы маңындағы қонақ үй құрылысын алайық. Өлкеміздің ерекше табиғатын бұзу арқылы экотуризмді дамытуға болмайды, бұл жаңа ұрпақ алдындағы қылмыс.
- Мүмкін, себептердің бірі – азаматтардың сана-сезімінің төмендігінде ме? Қалай ойлайсыз?
- Біздің жұмысымыздың негізгі бағыттарының бірі, әрине, қоғамымыздың дүниетанымын өзгерту және табиғатқа ұқыпты қарауға тәрбиелеу болып табылады. Өйткені, барлығы жеке бір адамнан басталады, барлық өзгерістерді әркім өзінен бастауы қажет. Мен бірнеше рет шетелде болдым және халықтың өз өлкесіне, табиғатқа деген ұқыпты көзқарасын көрдім, өкінішке орай, біздің елде адамдар табиғаттан бет бұрғандай. Табиғатта демалғаннан кейін біздің азаматтарымыз өзінен кейін қоқыс қалдырады, бұл өте өкінішті. Біздің адамдарды табиғатқа деген көзқарасын өзгертуге мәжбүр ететін қатаң тетіктерді – елеулі айыппұлдарды енгізу қажет шығар.
Шетелде бәрі үлкен айыппұлдардан басталды. Ал, қазір Еуропа елдерінде шоколад немесе балмұздақ қабығын лақтырып көріңізші – айыппұл көлемі 500 еуроға жетеді. Адамдардың қоршаған ортаға ұқыпты қарауы үшін заңнамалық деңгейде үлкен айыппұлдар салу қажет. Бизнеске ғана емес, адамдарға да айыппұл салу. Тек айыппұлдар арқылы ғана қоршаған ортаға қамқорлық жасауға болады.
Біз әлі бұған жету жолындамыз. Экологиялық кодексте адамдардың табиғатты сақтау және табиғатқа ұқыпты қарау жөніндегі міндеттері де жазылған. Өкінішке орай, әзірге біздің адамдар тек өз құқықтары туралы біледі, бірақ міндеттері бойынша білмейді. Экологиялық белсенділер жұмысының бір бағыты – адамдарды өз міндеттерін орындауға үйрету.
Біздің қоғам әзірге негізінен тұтынушылар қоғамы. Мысалы, бір мақта футболкасын өндіруге 2,7 мың литр су жұмсалады, ал fashion-индустрияның үлесіне жалпы әлемде пайдаланылатын барлық судың 20%-ы, атмосфераға СО2 шығарындыларының 10%-ы, инсектицидтердің 24%-ы және барлық пестицидтердің 11%-ы тиесілі, өйткені фабрикалар біздің қажеттіліктерімізді қанағаттандыру үшін электр энергиясы мен басқа да табиғи ресурстардың көп мөлшерін жұмсайды. Адамдар келесі жаңа нәрсе сатып алғанда, бұл туралы мүлдем ойламайды. Тұтынуды азайту – табиғат қысымын төмендету және атмосфераға шығарылатын өнеркәсіптік шығарындыларды азайту жолдарының бірі. "Біздің таза ауаға, таза суға, жерге құқығымыз бар!", деп айтып қана қоймай, сонымен қатар " Мен, жеке өзім табиғатты сақтау үшін не істей аламын?» деген сұрақты да қою қажет.
- Шынар Орманбекқызы, қоршаған ортаны қорғаудан басқа, бос уақытыңызда немен айналысасыз?
- Менің төрт балам, үш немерем бар. Бірақ, мен классикалық әже емеспін, ата-аналар балаларды тәрбиелеумен көбірек айналысуы керек деп санаймын, ал аталар мен әжелер жақсы көріп және еркелетуі қажет.
Мені әрдайым өзін-өзі дамыту қызықтырды. Мен коучинг, адам дизайны, тәлімгерлік, медиация бойынша оқытудан өттім. Қазір мен білікті жаттықтырушымын, коуч, тәлімгер, фасилитатормын. Мен тоқуды, табиғи маталардан ыңғайлы киім тігуді жақсы көремін.
Жастарды оқытуға көп көңіл бөлуге тырысамын, жастарды барлық бастамаларында қолдауға тырысамын. 2020 жылы "Атырау эко" қозғалысын ұйымдастырған қыздар стартаптар байқауына қатысып, сәнді экосумкалар тігу грантын жеңіп алды. Мен оларға тәлімгер-сарапшы болдым. Бұған дейін, осыдан үш жыл бұрын Атыраудан келген Zhasyl Energy инновациялық стартапының негізін қалаушы Ержан Нұриденов күн батареялары мен жел генераторларын пайдалану бойынша технологияларды енгізуге алғашқы грантты жеңіп алған болатын.
- Қазақстандықтардың жас ұрпағына қандай кеңес бере аласыз?
– Қазақстандықтардың жас ұрпағы – ілгері дамыған. Қазіргі таңда экоактивистер көп. Жастар экологиялық әлеуметтік бизнес жасайды, қоршаған ортаға ұқыпты қарайды. Мен аға буынға кеңес берер едім (күледі). Жастарға жол беріп, жол ашатын кез келді. Тіпті бизнесте. Жастар бүгінде бірнеше тілді біледі, IT-технологияларды меңгерген.
Компаниялар мен мемлекеттік құрылымдарда жоғары лауазымға ие болған жастарға "ағашка", "апашка" деген шындықтан алыстау керек және өз орнын жоғалтудан қорықпай, Қазақстандағы өмірді жақсарту бойынша халықаралық оң тәжірибені батыл қолдану қажет.
Сондықтан, жастарды қолдау қажет. Қазір бәрі тез өзгереді – адамдар, қатынастар, технологиялар, табиғат та тез өзгереді. Жастардың бастамалары мен идеяларын әдетте, бұрыннан ескірген тәжірибені жоғары қойып тежемеу керек, керісінше, олардан үйрену қажет.
Сұхбаттасқан Индира ҚҰСАИНОВА,
ҚР ЭГТРМ Экологиялық реттеу және
бақылау комитетінің баспасөз хатшысы