23 наурызда еліміздің оңтүстік және батыс аймақтарында аумақтарды тазарту және санитарлық жағдайды қалпына келтіруге бағытталған «Тазару күні» экологиялық акциясы өтті.
Іс-шараға мемлекеттік органдар, еріктілер, бизнес өкілдері және тұрғындар қатысты. Барлығы шамамен 87 мың адам қатысты, оның ішінде 15 мың ерікті бар. Қоғамдық орындарды, жағалау аймақтарын және елді мекендерді тазалау нәтижесінде шамамен 2,7 тонна қалдық жиналды, шамамен 1,4 мың гектар жер тазартылды және шамамен 46 мың ағаш көшеті отырғызылды.
Акция қоршаған орта туралы хабардарлықты арттыру, азаматтардың қоршаған ортаға деген жауапкершілігін арттыру және қоғамды қоршаған ортаны қорғауға тарту үшін маңызды.
Мұндай іс-шаралар экологиялық жағдайды жақсартуға ықпал етеді және жүйелі түрде жалғасады. 🌿
Бүгін Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар вице-министрі Ж.Ш. Әлиев пен Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің төрағасы Е.С. Қожықов комитет төрағасының жаңа орынбасары Қадырхан Киікбайұлын ұжымға таныстырды.
Қадырхан Киікбайұлы 1985 жылы 27 маусымда дүниеге келген. Экология, экономика және мемлекеттік басқару салаларында арнайы білімі бар. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік техникалық университетін қоршаған ортаны қорғау инженері мамандығы бойынша, Мирас университетін (экономика бакалавры) және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын (магистратура) бітірген.
Еңбек жолын 2010 жылы Шымкент қаласының тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы саласында бастады. Жылдар бойы қоршаған ортаны реттеу жүйесінде, соның ішінде Қоршаған ортаны реттеу және бақылау комитетінде жұмыс істеп, сарапшыдан бастап тиісті департаменттердің бас сарапшысына дейін көтерілді. Оның мемлекеттік және квазимемлекеттік секторларда, сондай-ақ өндіріс саласында тәжірибесі бар. Ол аймақтық департаменттерде басшылық қызметтерді атқарды, соның ішінде Шымкент қаласы бойынша департамент бастығының орынбасары және бас мемлекеттік экологиялық инспектор қызметтерін атқарды. 2021 жылдан 2026 жылға дейін Ақмола және Түркістан облыстарының экология департаменттерін басқарды.
ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті аумақтық экологиялық департаменттердің басшыларымен алқа отырысын өткізді. Экология және табиғи ресурстар вице-министрі Жомарт Әлиевтің төрағалығымен өткен отырыста 2025 жылдың қорытындылары шығарылып, 2026 жылға арналған негізгі мақсаттар анықталды.
Алқа экологиялық реттеу, бақылау және инспекциялық қызмет, зертханалық және аналитикалық бақылау, талап арыздар мен сот ісін жүргізу, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шара, атқарушылық тәртіп, қоғаммен және БАҚ-пен өзара іс-қимылдың негізгі салаларындағы қызмет нәтижелерін қарады.
2025 жылдың соңына дейін Комитет және оның аумақтық бөлімшелері 14 000-нан астам мемлекеттік қызмет көрсетті. Кешенді экологиялық рұқсат беруге көшу және ең үздік қолжетімді әдістерді (ЕҮҚӘ) енгізу аясында ірі кәсіпорындарды жаңғырту жұмыстары жалғасуда. Қазіргі уақытта ЕҮҚӘ-ді енгізу шаралары 21 ірі өнеркәсіптік кәсіпорында жүзеге асырылуда, ал кешенді экологиялық рұқсаттарға тағы 22 өтінім қаралуда.
Автоматтандырылған шығарындыларды бақылау жүйесі 87 кәсіпорынды қамтиды, оның 81-і уәкілетті органға деректер тапсырады. Бұл жүйемен барлығы 115 кәсіпорын қамтылады, оның екеуі ерікті түрде қатысады.
2025 жылы мемлекеттік экологиялық мониторинг аясында 1105 тексеру жүргізілді, қоршаған ортаны қорғау заңнамасының 2945 бұзушылықтары анықталды және оларды жою туралы 1139 нұсқама берілді.
Рұқсат етілмеген қоқыс полигондарын жоюға ерекше назар аударылды. Жыл соңына дейін жою деңгейі 95%-ға жетті. Сонымен қатар, рұқсат етілмеген қалдықтарды төгу және ластау үшін жазалар заңнамалық деңгейде күшейтілді.
Алқа отырысында ЕҮҚӘ енгізу, шығарындыларды азайту және автоматтандырылған мониторинг жүйелерін енгізу тек формальды шаралар емес, нақты экологиялық пайдаға және қоршаған ортаға ауыртпалықты азайтуға әкелуі керек екендігі атап өтілді.
2026 жылға арналған келесі басым мақсаттар анықталды:
* Кәсіпорын шығарындыларын азайтуды қамтамасыз ету;
* ЕҮҚӘ енгізуді және интеграцияланған экологиялық рұқсаттардың сақталуын бақылауды күшейту;
* Кәсіпорындарды автоматтандырылған мониторинг жүйелерімен қамтуды кеңейту;
* Бақылау және тексеру қызметінің тиімділігін арттыру;
* Аймақтық қоршаған ортаны қорғау құжаттарын әзірлеуде жергілікті атқарушы органдармен ынтымақтастықты нығайту.
Алқа отырысының қорытындысы бойынша аумақтық қоршаған ортаны қорғау департаменттерінің басшыларына мемлекеттік экологиялық қадағалауды күшейту, тексерулердің сапасын жақсарту, заңнамалық талаптардың сақталуын қамтамасыз ету және халықпен түсіндіру жұмыстарын күшейту тапсырылды.
Батыс Қазақстан облысы бойынша экология департаменті «Қарашығанақ Петролиум Оперейтинг Б.В.» компаниясының Қазақстан филиалында шамадан тыс шығарындыларға қатысты жоспардан тыс тексеру жүргізді.
Тексеру нәтижесінде 2024 жылы компания ластаушы заттардың шамадан тыс шығарындыларына және ағынды сулардың төгілуіне жол бергені анықталды.
Осы қорытындылар негізінде компания Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 328-бабын бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Салынған айыппұлдың жалпы сомасы 2,07 миллиард теңгені құрады. Айыппұлды ерікті түрде төлеу мерзімі аяқталған жоқ.
Сонымен қатар, департамент шамадан тыс шығарындылар мен төгінділердің себептерін талдау, сондай-ақ болашақта осындай бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған шаралар кешенін әзірлеу және енгізу туралы бұйрық шығарды.
Осы жылдың 5 ақпанында Зеренді ауданындағы Айдабулка өзеніндегі балықтардың қырылуы туралы әлеуметтік желілердегі жазбадан кейін Ақмола облысының экология департаменті «Айдабулка спирт зауыты» АҚ-на жоспардан тыс тексеру жүргізді.
Тексеру барысында компания аумағында өндіріс орындарынан Айдабулка өзеніне апаратын құбыр анықталды. Бұл құбыр ағынды суларды (жылу алмастырғыштардан шыққан суды) ағызуға пайдаланылған. Компанияның түсіндірмесіне сәйкес, ағызылу клапанның толық жабылмауына байланысты болған.
Ағызу орнында алынған су үлгілерін зертханалық тексеру су айдынының ластануын растайтын ластаушы заттардың рұқсат етілген шекті концентрациясынан асып кеткенін анықтады.
Ағынды сулар сонымен қатар компанияның қайта өңделген суы тоғанға ағызылатын жерлерде тексерілді. Органикалық азот құрамдас заттардың рұқсат етілген шекті концентрациясынан асып кетуі анықталды, бұл компанияның экономикалық қызметінен туындаған ластануды көрсетеді.
Тексеру нәтижесінде компанияға 21,3 миллион теңге айыппұл салынды.
Сонымен қатар, анықталған бұзушылықтарды жою туралы бұйрық шығарылды, оған мыналар кіреді:
* техникалық іс-қимыл жоспарын әзірлеу және енгізу;
* қоршаған ортаның ластануының алдын алу және жолын кесу бойынша шаралар қабылдау;
* су айдынының қайта ластану қаупін жою үшін құбырды бөлшектеу.
Берілген бұйрықтың және қоршаған ортаны қорғау туралы заңнаманың сақталуы үнемі бақыланады.
Соңғы жылдары Қазақстанның экологиялық күн тәртібі негізгі ұлттық басымдықтардың қатарына өтті. Өнеркәсіптік әсердің күшеюі, инфрақұрылымның тозуы, климаттың өзгеруі, азаматтардың экологиялық санасы мен мәдениетінің артуы, халықаралық міндеттемелер талаптары қоршаған ортаны қорғау саласындағы қатынастарды реттеуде түбегейлі жаңа тәсілдерді қажет етеді.
Осы трансформацияның орталық орнын экологиялық әділет алады — бұл мемлекет, қоғам және бизнес мүдделері тоғысатын, халық денсаулығына, экожүйелердің тұрақтылығына және болашақ ұрпақтың қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін шешімдер қабылданатын сала.
Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі мемлекеттік экологиялық бақылауды жаңғыртуда, заңнаманы реформалауда, экологиялық мониторингтің цифрлық технологияларын енгізуде, рұқсат етілген әсер критерийлерін айқындауда және соттарда пайдаланылатын ашық дәлелдемелік базаны қалыптастыруда жүйе құраушы рөл атқарады.
Осы шаралардың барлығы елдегі экологиялық әділеттің жаңа контурын қалыптастырады, мұнда соттар құқық бұзушылық фактісін ғана емес, сонымен бірге кәсіпорынның технологиялық жетілгендігін, үздік технологиялардың қолжетімділігін, халыққа төнетін қауіптің шынайылығын және қалпына келтіру шараларының сипатын бағалау мүмкіндігіне ие болады.
Қазіргі уақытта экологиялық саясаттың негізгі қағидаты «ластаушы төлейді» принципі болып табылады. Бұл қағидатқа сәйкес ластаушы тек эмиссиялар үшін және нормативтен тыс шығарындылар үшін айыппұл төлеумен шектелмей, табиғи ортаның құрамдас бөліктерін бастапқы күйіне дейін қалпына келтіру арқылы экологиялық зиянды өтейді. Экологиялық зиян тек ақшалай өлшеммен бағаланбайды, ол қоршаған ортаның құрамдас бөліктерін қалпына келтіруге бағытталған кешенді іс-шаралар ретінде қарастырылады.
Осылайша, жаңа модель табиғатқа келтірілген зиянды нақты өтеуге және экологиялық тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталған, бұл экологиялық жауапкершілікке заманауи көзқарасты білдіреді. Бұл — қоршаған ортаға келтірілген зиянды өтеуге және болашақ құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған жаңа тәсіл. Ол кәсіпорындарды технологияларды жаңғыртуға, тазарту құрылыстарының тиімділігін арттыруға, қалдықтарды азайтуға және апаттық шығарындылар тәуекелдерін төмендетуге ынталандырады.
Бұл модельге көшу бірінші санаттағы кәсіпорындар үшін міндетті болып табылатын үздік қолжетімді технологияларды (ҮҚТ) енгізумен толықтырылады. Бұл — экологиялық істердегі кінә мен жауапкершілік өлшемін түсінуді өзгертетін негізгі құрал.
Егер кәсіпорында экологиялық қауіпсіз технологияны енгізу мүмкіндігі бола тұра, ол саналы түрде жоғары ластану тудыратын ескірген шешімдерді қолдануды жалғастырса, мұндай әрекетсіздік экологиялық адал еместіктің бір түрі ретінде қарастырылады. Соттар үшін бұл жауапкершілік дәрежесін және экологиялық зиян мөлшерін неғұрлым қатаң бағалауға негіз бола алады.
Экологиялық істер бойынша дәлелдемелік базаны қалыптастыруда мемлекеттік экологиялық бақылауды цифрландыру маңызды рөл атқарады. Экологиялық кодекс I санаттағы объектілер операторларының қоршаған ортаға эмиссияларды автоматтандырылған мониторинг жүйесін (АМЖ) енгізу міндетін тікелей көздейді. Бұл жүйе нақты уақыт режимінде шығарындыларды, төгінділерді, ластаушы заттардың концентрациясын және нормативтердің асып кетуін тіркеуге мүмкіндік береді.
АМЖ орнату айтарлықтай уақыттық және қаржылық шығындарды талап етеді. Дегенмен, 2025 жылдың соңына қарай республика бойынша аталған санаттағы 78 объект операторы нақты уақыт режимінде деректерді беретін мониторинг жүйесін енгізді. Сонымен қатар, Мәжілісте I санаттағы объектілер операторларының АМЖ орнатпағаны және деректерді Қазақстан Республикасының қоршаған орта және табиғи ресурстардың жай-күйі жөніндегі ұлттық деректер банкіне бермегені үшін әкімшілік жауапкершілікті көздейтін заң жобасы қаралуда.
Заңнамадағы бұл жаңалықтар объективтілікті, үздіксіздікті және экологиялық деректердің айқындылығын қамтамасыз ете отырып, түбегейлі жаңа дәлелдемелік ортаны қалыптастырады.
Бұрынғы таңдаулы сынамалар мен эпизодтық тексерулерге негізделген тәжірибеден айырмашылығы, цифрлық мониторинг оқиғалардың нақты хронологиясын құрып, теріс әсердің көзін және сипатын анықтайды.
Заңнамалық деңгейде ірі кәсіпорындарда қоршаған ортаның жай-күйін автоматтандырылған мониторинг жүйесін міндетті түрде енгізу сот дауларының сипатын да өзгертеді. Қоршаған ортаны ірі ластаушылар метрологиялық тексеруден өткен датчиктердің деректерін асыра көрсету фактісін енді дауламайды, себебі бұл объективті дәлел болып табылады. Даулар нормативтердің асып кету себептерін талдау, кәсіпорынның мінез-құлқын бағалау, жауапкершілікті бөлу және зиянды есептеу саласына ауысады.
Осыған байланысты экологиялық әділеттің жаңа кезеңі қалыптасып келеді деп пайымдаймыз, онда шешімдер даулы тексеру актілеріне емес, белгілі бір кезеңдегі толық цифрлық деректер жиынтығына негізделіп қабылданады.
Реформалардың маңызды бағыты — қоршаған ортаға теріс әсер ететін объектілерді әсер деңгейі мен тәуекеліне қарай санаттарға бөлу. Бұл тәсіл сараланған құқықтық реттеуді қамтамасыз етеді және жоғары экологиялық жүктеме түсіретін кәсіпорындарға қатаң талаптар белгілеуге мүмкіндік береді.
Ең қатаң талаптар I санаттағы ірі өнеркәсіптік кешендерге, металлургиялық және мұнай-химия өндірістеріне, энергия өндіруші және тау-кен компанияларына қолданылады. Дәл осы кәсіпорындарға өнеркәсіптік шығарындылардың және техногендік жүктеменің негізгі бөлігі (80%) тиесілі. Осыған байланысты олар үшін ҮҚТ енгізу, қоршаған ортаға эмиссияларды автоматтандырылған мониторинг жүйесін орнату және кешенді экологиялық рұқсат (КЭР) алу міндетті болып табылады.
Объектілерді санаттарға бөлу жүйесі экологиялық әділет үшін аса маңызды мәнге ие.
Біріншіден, ол кәсіпорындардың табиғатқа әсеріне байланысты талаптардың нормативтік негізделген шкаласын қалыптастырады, бұл соттарға тәуекел деңгейін және экологиялық жауапкершілік дәрежесін объективті бағалауға мүмкіндік береді.
Екіншіден, ҮҚТ, АМЖ және КЭР болуы ашық дәлелдемелік базаны қалыптастырады. Соттар қоршаған ортаның жай-күйін автоматтандырылған мониторинг жүйесінің сенімді деректеріне, техникалық параметрлерге және кәсіпорынның шығарындыларды азайту бойынша нақты мүмкіндіктеріне сүйене алады.
Объектілерді санаттарға бөлу және сараланған талаптарды белгілеу құқық бұзушылықтың ауырлығын дәлірек анықтауға, кәсіпорынның мінез-құлқын объективті бағалауға және экологиялық заңнаманың алдын алу функциясын күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл экологиялық әділет жүйесін неғұрлым дәйекті әрі әділ етеді.
Мемлекеттік экологиялық бақылаудың заманауи жүйесі үш негізгі қағидатқа негізделген: ашықтық, цифрландыру және превентивтілік. Мемлекеттік экологиялық инспектор енді жай ғана бақылаушы емес, құқық бұзушылықты тіркеуден бастап деректерді электрондық жүйеге енгізуге дейінгі үздіксіз дәлелдер тізбегін қамтамасыз ететін маман.
Өз жұмысында инспектор цифрлық өлшеу құралдарын, бейнетіркеуді, фотобекітуді, зертханалық әдістерді және сынама алу стандарттарын қолданады. Мұндай тәсіл тексеру материалдарының сапасын арттырады, дәлелдемелерді криминалистикалық деңгеймен салыстырмалы етеді және соттың алынған деректерге деген сенімін арттырады.
Сонымен қатар, Министрлік сот тәжірибесінде түсіндіруді қажет ететін мәселелерді анықтады.
Ең күрделі мәселелердің бірі — қоршаған ортаға теріс әсер ету кезеңін, яғни ластаушы заттың шығарындылары немесе төгінділері нақты қашан басталғанын анықтау. Үздіксіз мониторинг болмаған жағдайда кәсіпорындар бұзушылықтың уақытын және ұзақтығын өз пайдасына түсіндіріп, сот дауларына негіз жасай алатын. Бұл қоршаған ортаны қорғау мүдделеріне қайшы келеді, өйткені экологиялық зиянды дәл есептеуге және қауіптілік дәрежесін анықтауға мүмкіндік бермейді.
Осы олқылықтарды жою мақсатында Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінде ластаушы заттар шығарындылары фактісі анықталған жағдайда қоршаған ортаға теріс әсердің басталу сәтін заңнамалық тұрғыда бекітуді көздейтін заң жобасы қаралуда. Бұл құқық қолдану тәжірибесін біріздендіруге және қоршаған ортаны қорғау тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік экологиялық бақылау шеңберінде анықталған экологиялық құқық бұзушылықтар бойынша тексеру нәтижелері туралы актілерді жасау кезінде заңдылықты қамтамасыз етуге ерекше назар аударылады.
Негізгі бұзушылықтарды мұнай-газ, энергетика, тау-кен және металлургия салаларындағы ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар, сондай-ақ қалдықтармен жұмыс істеуге байланысты объектілер жасайды. Шағын және орта бизнес ауыр экологиялық құқық бұзушылықтарға өте сирек қатысады. Процессуалдық немесе рәсімдік бұзушылық нақты ластануды азайтпайды, қауіпті жоймайды және табиғатқа келтірілген зиянды өтемейді. Мұндай жағдайларда басымдық әрекеттің мәніне және қоршаған ортаға келтірілген зиян фактісіне берілуі тиіс.
Егер экологиялық құқық бұзушылық фактісі құжат жүзінде расталса, бақылау субъектісі бұзушылықты жоққа шығармаса, ластану фото және бейнетіркеулермен, аспаптық өлшеулермен расталса және халық денсаулығына қауіп төндірсе, тексеру актісін рәсімдеу кезіндегі формалды процессуалдық немесе рәсімдік қателік (мысалы, қолтаңбаның болмауы) үшін ғана операторларды жауапкершіліктен босату әрдайым объективтілік, жан-жақтылық және заңдылық қағидаттарына сәйкес келе бермейді.
Өкінішке қарай, бұрын кейбір кәсіпорындар құжаттардағы формалды бұзушылықтарға сүйене отырып жауапкершіліктен жалтаруға тырысқан жағдайлар болған, ал келтірілген зиян қалпына келтірілмей қалған. Процессуалдық формальдылықтар мазмұннан жоғары қойылатын тәсіл адал емес мінез-құлықты ынталандырады және азаматтардың денсаулығы мен елдің экологиялық қауіпсіздігіне қатер төндіреді.
Халықаралық тәжірибе бұл мәселені нақты шешеді: егер соңғысы құқық бұзушылықты тіркеу фактісіне әсер етпесе, дәлелденген ластану әрқашан процессуалдық немесе рәсімдік қателіктен басым болады.
Осының барлығы экологиялық әділеттің заманауи моделінің негіздерін қалыптастырады, мұнда соттар тек құқық бұзушылық фактісін анықтап қана қоймай, сонымен бірге кәсіпорынның технологиялық жетілгендігін, зиянның алдын алу қабілетін, әсерді азайтудың қолжетімді әдістерінің болуын, экологиялық міндеттемелерді адал орындауын және табиғатты қалпына келтіру бойынша шараларды уақтылы қабылдауын бағалайды.
Осылайша, мемлекеттік экологиялық бақылау реформалары, мониторингті цифрландыру, ҮҚТ енгізу, дәлелдемелер жүйесін дамыту және заңнамадағы олқылықтарды жою экологиялық әділеттің жаңа стандартын қалыптастырады.
Қазақстан экологиялық талаптарды сақтау формалды міндет емес, тұрақты дамудың негізі болып табылатын модельді қалыптастыруда, мұнда экологиялық әділет табиғатты қорғау құралы ғана емес, қазіргі және болашақ ұрпақ денсаулығының қауіпсіздігінің кепіліне айналады.
Құрметті достар!
Ағымдағы жылдың 30 қаңтарында Қазақстан Республикасының жаңа Ата Заңы – Конституцияның жобасы жарияланды.
Жобада алғашқы рет негізгі заң деңгейінде Әділеттік, Заң және Тәртіп сияқты қағидалармен бірге табиғатты аялау қағидасы бекітіледі.
Конституциялық қағиданың бекітілуі табиғатты қорғау саясатының құқықтық негізін күшейте отырып, ресурстарды тұрақты пайдаланудың қоғамдық маңызына назар аударады. Аталмыш норма заңнама мен құқық қолдану үшін құндылық және нормативтік негізін қалыптастырады, сондай-ақ қоғамның экологиялық тәуекелдері мен ұзақ мерзімді мүдделерін ескеретін даму моделіне көшуді қолдайды.
Экология дегеніміз негізгі құндылықтардың бірі, Қазақстан Республикасының азаматтары табиғатты қорғап, аялап, табиғи ресурстарға ұқыпты қарауы міндетті.
Мемлекет адамның өмiр сүруiне және денсаулығына қолайлы болатын қоршаған ортаны қорғауды мақсат етеді.
Егер лауазымды адамдар халықтың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін ақпаратты жасырса, бұл үшін заң бойынша жауапкершілік қарастырылған.
Бұл өзгерістер азаматтардың экологиялық құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған ауқымды реформаның бөлігі болып табылады және декларативті экологиядан нақты экологиялық жауапкершілікке көшуді, оны мемлекеттің үйлесімді жүйесіне енгізуді білдіреді.
Конституция жобасының нормалары қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, биоәртүрлілікті қорғау, құқық қолдану тиімділігін арттыру, ұзақмерзімді экологиялық басымдықтарды, болашақ ұрпақтың мүдделерін ескере отырып, дамудың орнықты моделіне көшуді қолдау саласындағы заңнаманы дамыту мен жетілдіру үшін берік негіз.
Конституцияда азаматтардың табиғатты сақтау міндетін бекіту мынаны білдіреді:
Конституцияға экологиялық міндетті енгізу:
Экология кодексінің нормалары мен оларды құқықтық қолдану Конституция кепілдігінде.
Сонымен қатар:
Жаңа Конституцияның жобасы табиғатты сақтау, қоршаған ортаны қорғау жалпыұлттық басымдықтарына ие болады, экологиялық заңнаманың тиімділігі күшейтіледі, табиғатты қорғау және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту үшін қосымша құралдар енгізіледі.
Индустриялық даму жағдайында атмосфералық ауаның ластануы Қазақстандағы ең өткір экологиялық проблемалардың бірі болып қала береді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша "Қазгидромет" РМК деректеріне сәйкес республиканың 11 қаласында ауаның ластануының тұрақты жоғары деңгейі тіркелді. Алматы, Өскемен, Қарағанды, Теміртау, Ақтөбе және басқа қалалар ең проблемалы болып қала береді.
Экология және табиғи ресурстар министрлігі қоршаған ортаға жүктемені азайту бойынша жүйелі жұмыс жүргізуде. Ең үздік қолжетімді технологиялар (УҮҚТ) енгізілуде, өнеркәсіптік объектілерді жаңғырту жүзеге асырылуда. Осылайша, УҮҚТ қағидаттарына көшу жөніндегі іс-шаралар 21 ірі кәсіпорында басталды, тағы 22 өтінім қаралуда. 22 энергия өндіруші объект бойынша жылу энергетикасын жаңғыртудың кешенді жоспары бекітілді.
Алайда, ластанудың едәуір үлесі шағын көздерге — автокөлікке, жеке секторға және шағын бизнес объектілеріне тиесілі. Мысалы, Алматыда шығарындылардың 60 % — ы көлікке, ал 12% - дан астамы жеке үйлер мен шағын қазандықтарға тиесілі. Осындай жағдай Өскеменде және басқа да ірі қалаларда байқалады.
Тиімді шешімдерді зерделеу және үздік халықаралық тәжірибені енгізу мақсатында Министрлік өкілдері Қытай Халық Республикасына барып, ауа сапасын басқарудың кешенді тәсілі енгізілген Бейжің қаласының тәжірибесімен танысты. ҚХР экология және қоршаған орта Министрлігінің өкілдерімен кездесулер барысында Пекинге айтарлықтай жақсартуға қол жеткізуге мүмкіндік беретін негізгі шаралар қарастырылды: көлікті электр тартымына ауыстыру, Көлік және өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін нормативтерді қатаңдату, экологиялық аймақтар мен шаңды бақылау жөніндегі ұлттық стандарттарды енгізу (PM 2.5).
Министрлік ұйымдастырған кеңесте әкімдіктер мен аумақтық экология департаменттерінің қатысуымен Алматы қаласы мен Өскемен қаласы әкімдіктерінің баяндамалары тыңдалды. Атап айтқанда, Алматы қаласының әкімдігі әзірлеген атмосфералық ауаны қорғау қағидаларының жобасы ұсынылды.
Бейжіңнің оң тәжірибесін ескере отырып, министрлік әкімдіктерге ҚР Экологиялық кодексінің 206 – бабына сәйкес 2026-2028 жылдарға арналған атмосфералық ауаны қорғау жөніндегі қағидаларды әзірлеуді тапсырды, онда мыналарды көздеу қажет:
- субсидиялау және ынталандыру шараларымен жеке секторды газдандыру;
- қоғамдық тамақтандыру мекемелерінде және шағын қазандықтарда қатты отынды пайдалануға тыйым салу;
- объектілерді орталықтандырылған жылумен жабдықтауға қосуды ынталандыру;
- қоғамдық көлік пен таксидің электр тартқышы мен газға ауысуы;
- "Жұп-Тақ күн" жүйесі бойынша ҰМУ-дағы қозғалысты шектеу және экологиялық аймақтарға бөлуді жүргізу;
- өнеркәсіптік аймақтардың айналасында жасыл белдеулер құру.
Бұдан басқа, Экологиялық кодекстің 205 және 21-бабына сәйкес Министрлік әкімдіктерге атмосфералық ауаның ластануының жиынтық есептеулерін әзірлеу, қоршаған орта сапасының нысаналы көрсеткіштерін (ҚОСНК) және ШРЕШ жиынтық томдарын қалыптастыру жөніндегі жұмысты жандандыруды тапсырды. Министрлік жүргізген талдау бүгінгі күні аталған стратегиялық құжаттарды барлық әкімдіктер әзірлемегенін, осыған байланысты оларды дайындауды жеделдету, келісу және бекіту жөнінде нақты тапсырмалар берілгенін көрсетті.
Өңірлік ден қоюды күшейту, келісілген ведомствоаралық өзара іс-қимыл және табысты халықаралық тәжірибелерді тираждау атмосфералық ауаның жай-күйін жақсартуда және халықтың өмір сүру сапасын арттыруда маңызды фактор болады.
ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі қалалар мен елді мекендердегі қоғамдық жұмыстарды қадағалауды күшейтуге бағытталған Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске енгізілген түзетулер 2026 жылдың наурыз айында күшіне енетінін хабарлайды.
Мемлекет басшысы 2025 жылдың 30 желтоқсанында қол қойған Қазақстан Республикасының Заңы Астана, Алматы, Шымкент қалаларының және барлық облыстардың жергілікті атқарушы органдарына қоғамдық кеңістіктерді ластағаны және қоғамдық жұмыстар ережелерін бұзғаны үшін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 434-2 және 505-баптары бойынша әкімшілік хаттамалар беру құқығын береді. Бұрын бұл шараларды тек құқық қорғау органдары ғана қолдана алатын.
Жаңа өкілеттіктер рұқсатсыз қалдықтарды тастау, жасыл кеңістіктерге зақым келтіру және қалалық инфрақұрылымды бұзу сияқты бұзушылықтарға жылдам және тиімді жауап беруге мүмкіндік береді. Айта кету керек, тек өткен жылы ғана осындай бұзушылықтар үшін 591 000-нан астам адам жауапкершілікке тартылды, оның ішінде 189 000-нан астамы қоғамдық орындарды қоқыс тастағаны және 403 000-нан астамы қоғамдық қолайлылықтарды бұзғаны үшін.
Салынған айыппұлдардың жалпы сомасы 5,2 миллиард теңгені құрады.
Министрлік жаңа шаралар бұзушылықтардың алдын алу тиімділігін арттырып қана қоймай, сонымен қатар «Таза Қазақстан» бағдарламасы аясында экологиялық сауаттылықты дамытуға да ықпал ететінін атап өтті.
Осы жылдың 25 қаңтарында Атырау облысының экология департаментіне Атырау мұнай өңдеу зауытының маңында орналасқан Алғабас және Сая ауылдарының тұрғындарынан ауадағы күшті күкірт иісі туралы шағымдар келіп түсті.
Тұрғындардың шағымдарына жауап ретінде департаменттің зертханалық және талдау бөлімінің мамандары ауа өлшемдерін жүргізді. Мониторингті «Қазгидромет» мемлекеттік кәсіпорнының филиалы да жүргізді.
Зерттеу нәтижелері бойынша Атырау қаласының бірнеше ауданында ластаушы заттардың – күкіртсутек пен көміртегі тотығының – рұқсат етілген деңгейлерінің асып кетуі тіркелді. Әсіресе жоғары деңгейлер тіркелді:
Бұл аумақтар Атырау мұнай өңдеу зауытына жақын орналасқан. Сынама алу кезінде солтүстік-шығыс желдің бағыты мен жоғары ылғалдылық байқалды, бұл иістің тұрғын аудандарға таралуына ықпал етуі мүмкін еді.
Қазіргі уақытта «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС-не жоспардан тыс тексеру жүргізу жұмыстары жүргізілуде.
Қабылданған шаралар туралы қосымша ақпарат беріледі.