«Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің Шығыс Қазақстан облысы бойынша экология департаменті» республикалық мемлекеттік мекемесінің қызметіндегі сыбайлас жемқорлық
тәуекелдерін сыртқы талдау қорытындысы бойынша
АНАЛИТИКАЛЫҚ АНЫҚТАМА
Өскемен қаласы 2021 жылғы 1 қыркүйек
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау «Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің Шығыс Қазақстан облысы бойынша экология департаменті» республикалық мемлекеттік мекемесінде (бұдан әрі – ШҚО бойынша экология департаменті) Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет) Шығыс Қазақстан облысы бойынша департаменті басшысының 2022 жылғы 20 мамырдағы №56 және Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті төрағасының 2022 жылғы 19 мамырдағы №154-ө бірлескен бұйрықтарының негізінде келесі бағыттар бойынша жүргізілді:
Ережеге сәйкес (Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2019 жылғы 30 шілдедегі №5-П бұйрығымен бекітілген) Департамент 6 міндетті іске асырады және 32 функцияны, оның ішінде реттеуші, іске асыру, рұқсат беру және бақылау функцияларын жүзеге асырады.
Департамент басшысы – Данияр Балтабаевич Алиев Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Жауапты хатшысының 2019 жылғы 5 желтоқсандағы №195 бұйрығымен қызметке тағайындалды.
Кіріспе
Экология саласындағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне талдау жүргізу біздің өңір үшін өзекті болып табылады, өйткені Шығыс Қазақстанның қолайсыз экологиялық жағдайы халықтың, оның ішінде балалардың денсаулығына нақты қауіп төндіреді, сондықтан экологиялық қауіпсіздік өңірдің негізгі басымдықтарының бірі болып табылады. Қолайсыз экологиялық жағдай балалар ағзасының дамуына айтарлықтай әсер етеді және денсаулықтағы қолайсыз факторлардың дамуына әкеледі, бұл аурудың ұлғаюы мен дене дамуының нашарлауында көрінеді.
Шығыс Қазақстанда ауа ластануының ұлғайған деңгейі байқалады, оның басты себептері ескірген өндіріс технологиялары, тиімсіз тазарту құрылыстары, қолданылатын отын сапасының төмендігі, жаңартылатын және дәстүрлі емес энергия көздерін нашар пайдалану болып табылады.
Сондай-ақ, өңір халқының денсаулығына түсті және қара металлургия, жылу энергетикасы және көлік кәсіпорындарының шығарындыларымен атмосфераның ластануы әсер етеді. Соңғы уақытта тұрғын үй құрылысының өсуіне, өнеркәсіптік кәсіпорындардың шығарындысына, автомобильдер санының ұлғаюына байланысты жылу энергетикалық кешен кәсіпорындарының тұтынатын көмір мөлшері ұлғайғандықтан Өскемен қаласының әуе бассейнінде ДДҰ-ның шекті рұқсат етілген нормаларынан бірнеше есе асатын көміртегі оксиді мен азот диоксиді концентрациясының өсуі байқалды.
Бүгінде Шығыс Қазақстан аумағында 9,7 млн. тоннадан астам өндіріс және тұтыну қалдықтары, оның ішінде 1,23 млн. тонна улы және радиоактивті заттар жинақталған, сондай-ақ олардың ұлғаю үрдісі байқалады.
Бұл аналитикалық анықтамада Шығыс Қазақстан облысының ағымдағы экологиялық жағдайы туралы толық ақпарат көрсетілген, сонымен қатар мейлінше өткір экологиялық проблемалары мен мемлекеттік реттеу шаралары және олардың тиімділігі айтылған.
Бірінші. Ұйымдастырушылық-басқару қызметіне жүргізілген сыртқы талдау, мемлекет бөлетін қаражатты аса ұтымды қайта бөлу мен босату және пайдаланылуы көзделген 2019 жылғы кадрлық оңтайландыруға қарамастан, Департаментте орталық аппарат тарапынан қаржылық қамтамасыз етудің жоғарыламағанын көрсетті.
Осылайша, талдау барысында материалдық-техникалық база жаңартуды қажет ететіндігі анықталды. Жұмысқа қажетті құралдардың (кеңсе керек-жарақтары, кабинеттерді жарықтандыру құралдары, компьютерлер және т.б.) тапшылығы байқалады, сондай-ақ алып отырған аумақты жөндеу қажеттілігінің мерзімі жеткен – ағымдағы да, күрделі де жөндеу жұмыстары 20 жылдан астам уақыт бойы жүргізілген жоқ.
(ШҚО бойынша экология департаментінің ағымдағы жағдайы)
ШҚО бойынша экология департаментінің қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау 2020 жылы жүргізілгенін ерекше атап өткен жөн.
Оның барысында ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметте де осындай елеулі проблемалық мәселелер анықталып, оған талдау нәтижелері бойынша тиісті ұсыныстар берілді. Алайда, осы уақытқа дейін ШҚО бойынша экология департаментінің басшылығы, оның ішінде Министрліктің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті қандай да бір шара қабылдаған жоқ.
Сонымен қатар, материалдық-техникалық қамтамасыз етудің әлсіздігі және еңбек жағдайына қанағаттанбау кадрлардың жиі ауысуына ықпал етеді, нәтижесінде жауапкершіліктің төмендеуіне, тиімділіктің нашарлауына және сыбайлас жемқорлық көріністеріне әкелуі мүмкін.
Екінші. Экологиялық бақылауды жүзеге асыру кезіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдері
2021-2022 жылдар кезеңінде Департамент 128 тексеру жүргізді (2021 ж. – 86, оның ішінде жоспардан тыс – 67, кәсіптік бақылау – 19; 2022 жылдың 7 айында – 42, оның ішінде жоспардан тыс – 36, кәсіптік бақылау – 6).
Департамент қызметкерлерімен бірлесіп жүргізілетін тексерулердің бизнес-процесін зерделеу үшін 2022 жылдың бірінші жартыжылдығына жоспарланған «Элхон» ЖШС-ға профилактикалық бақылауға бару жүзеге асырылды. Профилактикалық бақылау барысында зертханалық-талдамалық бақылау бөлімінің қызметкері асфальтбетон зауытының стационарлық көзінен шаңға, азот диоксидіне, азот оксидіне, күкірт диоксидіне және көміртегі оксидіне сынамалар алды.
(«Элхон» ЖШС асфальт-бетон зауыты)
Профилактикалық бақылауды жүзеге асыру процесін талдау кезінде жоғары дәрежелі сыбайлас жемқорлық тәуекелдері анықталды:
Сынамаларды іріктеу рәсімі Департамент басшысы Д.Б. Алиевпен 15.12.2020 ж. бекітілген «Үлгілермен жұмыс істеудің құжатталған рәсімі» ішкі нормативтік актісімен (бұдан әрі – Әдістеме) регламенттелген.
- Сынама нәтижелерінде мөрлеудің (пломбалаудың) болмауы:
Әдістемеге сәйкес, шаңға сынама алу кезінде зертхана қызметкері шаң жинау түтігін пайдаланады, оның ұшында шаңды ұстау үшін қажетті сүзгілері бар арнайы патрон (нөмірлеу бедерімен) болады. Іріктеу рәсімінен кейін патрон ұшынан шығарылады және одан әрі зертханалық зерттеулер жүргізу үшін патрондарды сақтауға арналған арнайы қорапқа салынады. Бұл ретте сынама алу нәтижесі бар патронның өзі де, патрон салынатын ыдыс та мөрленбейді (пломбаланбайды).
(Шаңға сынамалар алу процесі)
2022 жылғы 21 маусымда жасалған № 3-3-2-01 сынама алу актісін талдау оның іріктелген сынамалары бар патронды пломбалау туралы мәліметтер жоқ екенін көрсетті.
Бұл факт тексерілетін субъектіні (объектіні) әкімшілік жауаптылықтан алыстату үшін асып кету нәтижелерін азайту пайдасына, сондай-ақ әкімшілік айыппұл салу мақсатында не сыбайлас жемқорлық схемаларын жасау үшін артуды жасанды ұлғайту пайдасына зерттеулер жүргізудің кез келген кезеңінде іріктелген сынамалардың нәтижелері ауыстырылуы мүмкін жоғары сыбайлас жемқорлық тәуекелін туғызады. Сонымен қатар, пломбаның болмауы сотта тексеру нәтижелеріне шағымдану кезінде осындай сынамаларды зерттеу нәтижелеріне дау тудыруы мүмкін.
- Арнайы техникалық құралдарға профилактикалық бақылау жүргізу рәсімін міндетті бейнелеп-тіркеудің болмауы
Талдау арқылы Департамент жүргізетін барлық тексеру іс-шаралары бейнекамераға тіркелмейтіні анықталды. Департамент қызметкерлері мұны Департаменттің балансында бір ғана бейнекамера бар деп түсіндіреді. Бірден бірнеше субъектілерге (объектілерге) қатысты тексеру іс-шараларын жүзеге асыру кезінде Департамент қызметкерлері тексеру рәсімін жеке ұялы телефондарға тіркеуге мәжбүр.
Мысалы, «Элхон» ЖШС профилактикалық бақылауды жүзеге асыру кезінде сынамаларды іріктеу рәсімі экологиялық бақылау бөлімінің бас маманының ұялы телефоны арқылы жасалды. Бұл кезде тексеру процесі толық тіркелмеген. Бұл факт сынама алу рәсімі ашық болмауы мүмкін сыбайлас жемқорлық көріністерінің пайда болуына ықпал етеді. Бүкіл тексеру процесінің бейнелеп-тіркелуі тексеруден кейінгі даулар мен туындаған мәселелерді шешуге, сондай-ақ тексеру процедурасын ашық етуге мүмкіндік беруші еді.
Тексеру іс-шаралары тексеруші мен тексерілушінің тікелей байланысы арқылы өтетіндіктен, бейнелеп-тіркеудің болмауы екі тарапқа да ыңғайлы және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын жасау үшін пайдаланылуы мүмкін.
Жоғары дәрежелі ықтимал сыбайлас жемқорлық көріністерін болдырмаумен қатар, тексерудің барлық рәсімін міндетті бейнелеп-тіркеуді енгізу тексеруден кейін туындауы мүмкін даулар мен туындайтын мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Бұл мәселені кеудеге тағылатын бейне-тіркеуіштер шеше алады деп ойлаймыз.
Үшінші. Департамент зертханасының материалдық-техникалық жағынан әлсіз жабдықталуы
Департаменттің зертханалық-талдамалық бақылау бөлімінің сынақ зертханасы (бұдан әрі ЗТББ-СЗ) ҚР аккредиттеу жүйесінде МЕМСТ ISO/IEC 17025-2019 «Сынақ және калибрлеу зертханаларының құзыреттілігіне қойылатын жалпы талаптар» сәйкестігіне аккредиттелген.
анықтама:
Зертханалық-талдамалық бақылау бөлімі мамандарының штат саны 7 бірлікті құрайды. Талданатын кезеңге қарай бөлімнің саны 4 бірлікті құрайды:
- бас мамандар – 2 бірлік – атмосфералық ауаның, су ресурстарының және топырақтың ластануын бақылау;
- зертханалық-талдамалық бақылау бөлімі басшысының м. а.;
- 1 штаттан тыс қызметкер – техник-зертханашы.
ЗТББ-СЗ зертханасы табиғи (жер үсті, жерасты, еріген) су бойынша 67 көрсеткішке, сарқынды су бойынша 69 көрсеткішке, топырақ және топырақ бойынша 22 көрсеткішке, сарқынды сулардың жауын-шашыны 9-ға, қалдықтар 26-ға, елді мекендердің атмосфералық ауасы, санитарлық қорғау аймақтары мен қоныстану аумағы бойынша, алау бекеттері үшін 19-ға аккредиттелген, өнеркәсіптік көздерден атмосфераға ластаушы заттардың шығарындылары бойынша 29-ға және көлік құралдарының пайдаланылған газдары бойынша 4 көрсеткішке аккредиттелген.
анықтама:
ЗТББ-СЗ-ны талдау кезеңінде жұмыстар жүргізілді:
2020 жылы:
2021 жылы:
2022 жылдың бірінші жарты жылдығында:
Зертханалық-талдамалық бақылау бөлімінде – жалпы сомасы 119 323,202 мың теңгеге 69 бірлік зертханалық аспаптар мен жабдықтар бар (06.08.2022 ж. жағдайы бойынша).
Негізгі құралдардың тізімдемесін талдау көрсеткендей, аспаптардың негізгі бөлігі 2001 жылдан бері пайдаланылуда, яғни 88% тозған.
Сондай-ақ, көптеген өлшеу құралдары жөндеуді қажет ететінін атап өткен жөн.
Мұндай жағдайға жол бермеу керек, өйткені Департамент қазіргі уақытта қоршаған ортаны ластаушылармен күресте іс жүзінде «қарусыз».
Қолда бар жабдық сәйкестікке жыл сайынғы тексеруден өтеді.
2021 жылы 51 аспап тексеріліп, 2 аспапқа техникалық қызмет көрсетілді.
2022 жылы талдау кезінде тексерісте 20 аспап болды.
Талдау кейбір аспаптарды тексеруге 2 айдан астам уақыт кететінін анықтады.
Мысалы, «Ганк-4» атмосфералық ауаның ластануын өлшеуге арналған 2 дана жабдық ағымдағы жылдың мамыр айының ортасында жыл сайынғы тексеруге жіберілді. Тексеру Ресейде жүргізілетіндіктен, бұл процедура ұзақ уақытқа созылуы мүмкін, ал Департамент екі айдан астам уақыт бойы атмосфералық ауаның ластануын өлшейтін негізгі құралсыз қалады.
Департаменттің мәліметі бойынша, келіп түскен өтініштерге ден қою үшін қажетті жабдық болмаған жағдайда, Департамент «Қазгидромет» РМК-ға қажетті жабдығы бар қызметкерді ұсынуды сұрап хат жолдайды.
Осылайша, Департамент қызметкерлерімен бірлесіп, Бажов көшесі, 2 маңында атмосфералық ауаның ластануының ықтимал фактілері жөнінде Департаменттің қабылдау бөлмесіне келіп түскен өтініш бойынша бару жүзеге асырылды.
Көрсетілген мекенжай бойынша Департамент қызметкері «Қазгидромет» РМК қызметкерімен бірлесіп «Ганк-4» газ талдағышының көмегімен ауаның ластануын өлшеді. Өлшеу кезінде «Қазгидромет» РМК-ға тиесілі жабдықтар пайдаланылды, өйткені Департаменттің жабдықтары тексерісте болды.
(Экология департаменті мен «Қазгидромет» РМК қызметкерлері)
Бұл факт жоғары сыбайлас жемқорлық тәуекелін тудырады, онда Департамент қажетті жабдықтың болмауына байланысты ұзақ уақыт бойы өтініштерге жедел жауап бере алмайды, демек, экологиялық заңнаманы бұзған кезде тексерудің белгілі бір объектілерін/субъектілерін жауапкершіліктен алыстату жағдайлары болуы мүмкін.
Департамент қызметкерлерінің айтуынша, басқа мемлекеттік органдардың өлшеу құралдарын пайдаланудың жоғарыда көрсетілген жағдайы бірнеше рет болған.
Кейбір жағдайларда әртүрлі аспаптар үш, кейде одан да көп мемлекеттік органдардан («Қазгидромет» РМК, санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті, кәсіпкерлік басқармасының жер қойнауын пайдалану бөлімінен және т.б.) алынып пайдаланылады. Тиісінше көрсетілген мемлекеттік органдар көрсетілген қызметтің орнына ешқандай жауапкершілікті алмай-ақ экологиялық бақылаудың әртүрлі субъектілерін/объектілерін тексеру нәтижелеріне араласуы немесе ықпал етуі мүмкін.
Сонымен қатар, қалыптасқан жағдайда (өтінішті қабылдау) Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс талаптарының өрескел бұзылуы байқалады.
Мәселен, Бажов көшесі, 2 мекенжайынан келіп түскен өтініш бойынша бару заңсыз жүзеге асырылды және құқықтық негіздемесі жоқ. Департамент басшысының қабылдау бөлмесіне телефон арқылы келіп түскен өтініш атмосфералық ауаның ластануын өлшеу үшін маманға ауызша түрде берілді. Шын мәнінде, өтінішке ешбір белгі қойылмаған, тиісінше келіп түскен ауызша өтініш тіркелмеген және оны ӘРПК талаптарына сәйкес тиісті түрде қарау мүмкін емес. Сонымен қатар, осылайша қаралған өтініш және ол бойынша қабылданатын шаралар ӘРПК қағидатына жалпы қайшы келеді.
Бұл факт жоғары сыбайлас жемқорлық тәуекелін тудырады, онда департамент қызметкерлерінің өздері немесе мүдделі тұлғалар қоршаған ортаның ластануының ойдан шығарылған фактілері бойынша тексеру жүргізуді сұрап қоңырау шала алады. Бұл ретте, тиісті тіркеудің болмауына байланысты өтініштер мен олардың нәтижелері заңсыз болып табылады және сыбайлас жемқорлық схемалары үшін пайдаланылуы мүмкін.
Төртінші. Мемлекеттік экологиялық бақылауды жүргізу кезінде тиісті өлшеу аспаптарының болмауы.
Талдау ауаның ластануын өлшеуге арналған қолда бар аспаптардың техникалық сипаттамалары рұқсат етілген нормалардың асып кетуін толық көлемде анықтауға мүмкіндік бермейтінін анықтады. Мәселен, 10.09.2021 ж. Департаменттің сынақ зертханасының маманы (шағым бойынша) жүргізіп жатқан тексеру шеңберінде аспаптық өлшеулер жүргізу үшін «Казцинк» ЖШС Өскемен МК-ға баруды жүзеге асырды. Өлшеулер жұмыс ауқымы 0-ден 5000 мг/м3-ге дейін болатын «Полар-T» газ анализаторының көмегімен жүргізілді.
«Казцинк» ЖШС Өскемен МК-да атмосфераны ластаудың 6 көзі бар (бұдан әрі – АЛК), олардың бірі 0004 «Классикалық схема» деп аталады, оның шығарылу нормасы 5999,556 мг/м3 құрайды.
АЛК-004 «Классикалық схемаға» өлшеу жүргізу барысында күкірт диоксиді бойынша концентрация «Полар Т» газ анализаторының белгіленген диапазонынан асып, 5000 мг/м3 шкаласынан асып түсті.
Алайда, департамент қызметкерлері «Казцинк» ЖШС Өскемен МК-ға нормативтен тыс шығарындылар бойынша бұзушылықтарды көрсетіп кінәлай алмады, өйткені Полар Т диапазоны 5000 мг/м3-пен шектелгендіктен 5999,556 мг/м3-тен асу анықталған жоқ.
Жоғарыда аталған құрылғыға техникалық қызмет көрсету тек 2021 жылдың соңында жүргізіліп, оның барысында күкірт диоксидін өлшеу диапазоны кеңейтілді (0-15000 мг/м3).
Экология департаментінің сынақ зертханасының тиісті жинақталуының болмауына байланысты «Казцинк» ЖШС күкірт диоксидінің рұқсат етілген шығарындыларын жазасыз асырып, осылайша қоршаған ортаға ғана емес, өңір халқының денсаулығына да зиян тигізуі мүмкін.
Сондай-ақ, профилактикалық бақылауды жүзеге асыру кезінде қажетті өлшеу құралдарының болмауы бақылау субъектісінің/объектісінің тиісті тексерілмеуіне, сондай-ақ көптеген процедуралық бұзушылықтарға әкелуі мүмкін, бұл кейіннен салынған айыппұлдардың жойылуына да апаруы мүмкін.
Мысалы, Департамент 2021 жылдың 2-ші жартыжылдығына қоршаған ортаны қорғау саласындағы бақылау объектісіне (субъектісіне) барумен бекітілген профилактикалық бақылау тізімі негізінде 2021 жылдың 3-23 қарашасы аралығында «ФИК Алел» АҚ-ға (бұдан әрі – АҚ) профилактикалық бақылау жүргізді.
«ФИК Алел» АҚ «Суздаль» кен орнында алтын құрамдас кенді өндіру қызметін жүзеге асырады.
Профилактикалық бақылау нәтижелері бойынша Департамент экологиялық заңнаманың бірнеше өрескел бұзылғандығын анықтады, атап айтқанда:
ШҚО бойынша бас мемлекеттік экологиялық инспекторы Р. Тұраровпен жасалған 07.12.2021 ж. №182 әкімшілік жаза қолдану туралы қаулыға сәйкес АҚ-ға ӘҚтК-нің 328-бабы 1-бөлімі бойынша 25 397 349 958 теңге сомасына ластаушы заттардың артық мөлшеріне қатысты қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін тиісті төлемақы мөлшерлемесінің он мың пайызы мөлшерінде айыппұл түрінде әкімшілік жаза салынды.
Алайда, ШҚО бойынша бас мемлекеттік экологиялық инспекторы Р.Е.Тұраровтың ӘҚтК-нің 328-бабы 1-бөлігі бойынша АҚ-ға қатысты 25 434 117 016 теңге сомаға айыппұл түрінде әкімшілік жаза қолдану туралы 2021 жылғы 7 желтоқсандағы №182 қаулысының күшін ҚР Бас мемлекеттік экологиялық инспекторы Е. Кожиков 04.03.2022 ж. №187 қаулыдағы №0127, 0165 шығарынды көздеріндегі ластаушы заттардың асып кету бөлігіне сәйкес жойды. Бас мемлекеттік экологиялық инспекторы Е.Қожиковтың қаулысынан профилактикалық бақылау аясында №0127,0165 шығарынды көздеріндегі өлшеулерді бір мезгілде екі зертхана: Департамент зертханасы және «Лаборатория-Атмосфера» ЖШС атынан тартылған АҚ зертханасы жүргізді деп ұғуға болады. Екі зертхана газ бен шаңға параллель өлшеулерін өздерінің өлшеу құралдары және күштерімен жүргізген. Статистикалық қысым мен шаң ағынының жылдамдығын өлшеуді «Лаборатория Атмосфера» ЖШС өзінің дифференциалдық манометрімен (ДМЦ) істеген.
Департаменттің балансында пайдалану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес статистикалық қысым мен ағын жылдамдығын өлшеу функциясына ие «Полар» газ анализаторы болса да, департамент зертханасы іс жүзінде жоғарыда көрсетілген көрсеткіштер бойынша өлшеулер жүргізбеген.
Осылайша, Департаментте статистикалық қысым мен ағын жылдамдығы көрсеткіштерін растайтын ресми деректер жоқ.
Бұл ретте Департамент зертханасы одан кейінгі есептеулерде «Лаборатория-Атмосфера» ЖШС деректерін пайдаланған.
«Сәйкестікті бағалау саласындағы аккредиттеу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 14-бабы 3) тармақшасына сәйкес, Департамент зертханасы аккредиттелген зертхана ретінде жұмыстарды орындау үшін қажетті меншік құқығында жабдықтар мен материалдық ресурстарға ие болуға тиіс. Сонымен қатар, 17.2.3.06-90 МемСТ-тың 3.4 тармағына сәйкес өлшеу қимасының ауданын анықтау кезінде газ құбырының ішкі өлшемдерін микрометриялық нутромермен өлшейді. Егер газ құбырының ішінде беткі қабаттар болса, олар еркін қиманы есептік бөлім ретінде қабылдайды. Ішкі өлшемдерді тікелей өлшеу мүмкін болмаған кезде газ құбырының сыртқы өлшемдерін және оның қабырғасының қалыңдығын өлшеу арқылы өлшеу қимасының өлшемдерін анықтауға болады. Өлшеу өлшейтін рулеткамен жүргізілуі керек. Қабырғаның қалыңдығы штангельциркульмен өлшенеді.
17.2.4.07-90 МемСТ 1.2 тармағына сәйкес өлшеулерді орындау кезінде 17.2.4.06-90 МемСТ 2.3 бөлімінің және осы стандарттың талаптарына сәйкес шарттар сақталуы тиіс.
Департамент зертханасының мамандары құбырдың диаметрін нақты өлшеген жоқ. Бұл ретте, газ құбырының (құбырдың) диаметрі бойынша деректер АҚ өкілдерінен ауызша түрде сұратылды және ластаушы заттардың жаппай шығарылуын анықтау кезінде газ құбырының өлшеу қимасының ауданы ескеріледі.
Осылайша, аспаптық өлшеулер мемлекетаралық стандарттардың (МемСТ 17.2.4.06-90 «Ластанудың стационарлық көздерінен шығатын газ-шаң ағындарының жылдамдығы мен шығынын анықтау әдістері» және ЭҮП-МВИ-002-18 «Өнеркәсіптік шығарындылардағы ластаушы заттардың жаппай шоғырлануын және жаппай шығарылуын өлшеу әдістемесі және «Полар», «Протон», «Полар Универсал» және «Полар про» газ талдағыштарын қолдану әдістемесі) талаптары бұзыла отырып жүргізілді, ол Департамент зертханасының соңғы нәтижесіне айтарлықтай әсер етті.
Қазіргі уақытта Шығыс Қазақстан облысының прокуратурасы ҚР Бас мемлекеттік экологиялық инспекторы Е.С. Кожиковтың 04.03.2022 ж. қаулысының күшін жою бойынша Семей қаласының әкімшілік құқық бұзушылық жөніндегі мамандандырылған сотына келесі негіздер бойынша наразылық білдіруге бастамашы болды:
Біріншіден, белгіленген эмиссия нормативтерінің кез келген шамалы асып кетуі қолданыстағы экологиялық заңнаманың талаптарын бұзу болып табылады және заңда белгіленген жауапкершілікке әкеп соғады.
Табиғи және сарқынды суларды сынау нәтижелері бойынша кәсіпорынның шаруашылық-тұрмыстық сарқынды суларының №2 шығарылымында хлорид бойынша ластаушы заттардың шекті жол берілетін төгінділерінің 271,8 есе, сульфат бойынша 2,7 есе артуы анықталды.
Осылайша, АҚ-ның өндірістік қызметі барысында нормативтен тыс эмиссияларға жол берілді, бұл ҚР Экологиялық кодексінің 39-бабы 9-тармағының, 202-бабы 6,8-тармақтары 2)тармақшасының, 212-бабы 3-тармағының, 216-бабы 2-тармағының талаптарын бұзу болып табылады.
Экологиялық кодекстің 39-бабының 9-тармағына сәйкес көрсеткіштері экологиялық рұқсатпен белгіленген эмиссиялар нормативтерінен асатын қоршаған ортаға эмиссиялар көлемі нормативтен тыс деп танылады.
Қоршаған ортаға эмиссиялар нормативтерінің асып кетуі ӘҚтК-нің 328-бабының 1-бөлімі бойынша әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады, оның санкциялары заңды тұлғалар үшін ластаушы заттардың артық санына қатысты қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін тиісті төлемақы мөлшерлемесінен 10000% мөлшеріндегі айыппұлды көздейді.
Айыппұл мөлшерін есептеу кезінде тиісті төлем мөлшерлемесі қолданылды, сондай-ақ ластаушы заттардың артық мөлшерін анықтау үшін 15.11.2021 ж. №3-3-2-02/35 сынақ хаттамасында келтірілген шығарындылар көлемінің көрсеткіштері пайдаланылды.
Сонымен қатар, актіні ресімдеу кезінде 7.2.4.06-90 МемСТ 3.4.4 тармағына сәйкес газ құбырының ішкі өлшемдерін өлшеу арқылы анықталатын газ құбырының өлшеу қимасы ауданының орнына АҚ-ның ШЖШ нормативтерінің жобасынан алынған метрмен атмосфераның ластану көзі диаметрінің деректері енгізілді, бұл атмосфераға шығатын шығарынды шамасының дұрыс есептелмеуіне апарып соқтырды.
Аталған деректердің АҚ-ның өзі ұсынғаны маңызды емес. Актіге кәсіпорынның уәкілетті өкілі қол қояды, бұл кәсіпорынның актіде тіркелген деректермен келісуін білдіреді.
Өз кезегінде, бақылау қорытындыларымен, оның ішінде шығарындылар көлемімен келіспеген жағдайда, АҚ-ның Кәсіпкерлік кодексі 144-бабының 3-тармағының 8)тармақшасына сәйкес жоспардан тыс жаңа тексеруді тағайындау туралы өтініш жасауға құқығы болды.
Кәсіпкерлік кодексінің 156-бабының 1-тармағына сәйкес, егер бақылау және қадағалау органы тексеруді бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау мен қадағалауды осы Кодексте белгіленген тексерулерді бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау мен қадағалауды ұйымдастыруға және жүргізуге қойылатын талаптарды өрескел бұза отырып жүргізсе, олар жарамсыз деп танылады.
Өрескел бұзушылықтар тізбесі Кәсіпкерлік кодексінің 156-бабының 2-тармағында көрсетілген. Алайда, белгіленген бұзушылықтар бұған жатпайды.
ӘҚтК-нің 25-бабының 1-бөліміне сәйкес осы Кодексте әкімшілік жауапкершілік көзделген заңды тұлғаның құқыққа қайшы әрекеті не әрекетсіздігі әкімшілік құқық бұзушылық деп танылады.
ӘҚтК-нің 328-бабының 1-бөлімі бойынша құқық бұзушылық жасаудағы АҚ-ның құқыққа қайшы әрекеттері іс материалдарымен толық көлемде расталды. Өрескел бұзушылықтарға жатпайтын заңнаманы бұза отырып өлшеу жүргізу АҚ-ны жауапкершіліктен толық көлемде босатуға негіз бола алмайды.
Екіншіден, даулы қаулының қарар бөлігі ӘҚтК талаптарына жауап бермейді.
ӘҚтК-нің 826-4-бабының 1-бөліміне сәйкес шағымды, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша қаулыға наразылықты, айыппұл төлеу қажеттігі туралы ұйғарымды қарап, жоғары тұрған орган мынадай шешімдердің бірін қабылдайды:
Алайда, осы іс бойынша қаулы жоғарыда аталған шешімдердің ешқайсысына сәйкес келмейді.
ҚР Бас мемлекеттік экологиялық инспекторы ӘҚтК 826-4-бабының 1-бөлімінің 3, 4)тармақшаларына сәйкес шығарынды көздеріндегі ластаушы заттардың асып кету бөлімі бойынша қаулының күшін жоя отырып, жаңа қаулы шығарған жоқ, іс бойынша іс жүргізуді тоқтатқан жоқ.
Бұл ретте, Комитет Департаментке бірнеше рет жеке іс жүргізумен сарқынды сулардың нормативтен тыс төгінділері бөлігінде жаңа қаулы шығаруды тапсырған, ол осы уақытқа дейін орындалған жоқ.
Өз кезегінде жаңа қаулы (қаулының күшін жоймай) шаруашылық тұрмыстық сарқынды сулардың ластаушы заттардың нормативтен тыс төгінділері бөлігінде шығарылды. Бұл ретте, бұл қаулы не үшін шығарылғаны түсініксіз болып қалды.
Қазіргі уақытта Семей қаласының әкімшілік құқық бұзушылық жөніндегі мамандандырылған соты Шығыс Қазақстан облысы прокуратурасының наразылығын қарастыруда, оның қорытындысы бойынша шығарылған қаулының заңдылығына құқықтық баға берілетін болады.
Бесінші. Тән емес функцияларды орындау
Талдау барысында мемлекеттік экологиялық инспекторлардың айтарлықтай жұмыс уақыты көптеген сот процестеріне қатысуды талап ететіні анықталды. Сотқа жүгіну үшін материалдарды дайындау және жинау белгілі бір уақытты алады және белгілі бір заңгерлік білімді қажет етеді. Алайда, Департаменттің мемлекеттік экологиялық инспекторларының заңгерлік білімі жоқ, бұл сот процестерінің нәтижелеріне әсер етуі мүмкін.
Сонымен қатар, инспекторлар экологиялық бақылау саласындағы негізгі жұмысты орындаудың орнына көптеген сот процестеріне қатысуға мәжбүр
Анықтама:
2021 жылдың талданып отырған кезеңінде Департамент 1 467 186 789 теңге сомасына залалды өтеуге сот органдарына залалды өндіріп алудың 19 талап арызын жолдады.
Сот инстанцяларына табиғат пайдаланушылар 8 шағым, Департаменттің ұйғарымын заңсыз деп тану және күшін жою туралы талап арыз берді.
Департамент сот органдарына мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысынан және қоршаған ортаға эмиссияларға рұқсаттан айыру (кері қайтарып алу) туралы талап арыздарды жолдады («Orient Gold» инвестициялық-өнеркәсіптік компаниясы» ЖШС және «ШҰҒЫЛА GOLD» ЖШС).
Департамент сот органдарына («Gold Mining Corp» ЖШС бойынша, «Аягөз-Бетон» ЖШС бойынша, «CK-KazAlem» ЖШС бойынша) қызметін тоқтата тұру туралы 3 талап арыз жолдады.
Сотқа 22 әкімшілік іс жіберілді, 14 іс бойынша сот жалпы сомасы 35 530 384 теңгеге айыппұл салу туралы қаулы шығарды («ШҚО Семей қаласының ТКШ және тұрғын үй инспекциясы бөлімі» ММ «Жылукоммунэнерго» МКК, «Қаражыра» АҚ және «Шығыстүстімет» ЖШС, «Гордорстрой» ЖШС, «QAZCONSTRUCTIONS» ЖШС, «Востокэнерго» ЖШС, «Казцинк» ЖШС РКБК, «Хазипов Р.С.» ЖК, «Хван С. А.» ЖК - 2 іс, «Артель старателей «Горняк» ЖШС, «ГРК «ВИЗОЛ» ЖШС, «Казцинк» ЖШС «Алтай» КБК) 8 іс тоқтатылды («Gold Mining Corp.» ЖШС - 7 іс, «Риддер қаласы әкімінің аппараты»ММ лауазымды тұлғасы М. Н.Байжуменов).
2022 жыл.
Сот инстанцияларына табиғат пайдаланушылар 4 шағым, ұйғарымды заңсыз деп тану және күшін жою туралы талап арыз берді, оның ішінде 2021 жылғы 1 ауыспалы шағым қаралды («Синьсин құрылыс және даму жөніндегі қытай компаниясы» ЖШС, «Минерал мақта бұйымдары зауыты» ЖШС, «IZOTERM» өндірістік-сауда компаниясы» ЖШС, «Курчатов Водоканал» ШЖҚ МКК).
Сотқа 12 әкімшілік іс жіберілді, оның ішінде:
- 4 іс бойынша сот жалпы сомасы 5 272 015 теңгеге айыппұл салды («IZOTERM» ӨСК» ЖШС - № 8 хаттама бойынша, № 55 хаттама бойынша, «Баст» АҚ, «Шығыстүстімет» ЖШС);
- 5 іс тоқтатылды («Минерал мақта бұйымдары зауыты» ЖШС, «Үлбі металлургия зауыты» АҚ (№176, 177 және 35 хаттамалар бойынша), («IZOTERM» ӨСК» ЖШС – № 28 хаттама бойынша);
- 3 іс сотта қаралуда («Семей цемент зауыты» өндірістік компаниясы» ЖШС (№116 және 117 хаттамалар бойынша), «Эталон» фирмасы» ЖШС;
- «Үлбі металлургия зауыты» АҚ-ға қатысты 2 іс (№176 және 177 хаттамалар бойынша) ҚР Жоғарғы сотында қаралуда.
Сондай-ақ, Департамент сот отырыстарына үшінші тұлға және мүдделі тұлға ретінде қатысады.
«Заңгер» штаттық бірлігін қосу экологиялық инспекторларға Департаменттің негізгі функцияларын орындауға назар аударуға мүмкіндік береді.
Алтыншы. Мемлекеттік қызмет көрсету кезіндегі тәуекелдер
Мемлекеттік қызметтер тізіліміне сәйкес Департаменттің экологиялық реттеу бөлімі мемлекеттік қызметтердің үш түрін жүзеге асырады:
Аталған мемлекеттік қызметтер 2021 жылдың 1 шілдесінен бастап күшіне енген Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексіндегі (бұдан әрі – Кодекс) өзгеріспен енгізілді.
- «Қоршаған ортаға әсерді бағалауды қамту аясын айқындау туралы қорытынды беру және (немесе) белгіленіп отырған қызметтің әсеріне скрининг жүргізу» мемлекеттік қызметі.
Мемлекеттік қызмет «Қоршаған ортаны қорғау саласында мемлекеттік қызметтер көрсету қағидаларының» (Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің м. а. 2021 жылғы 20 тамыздағы № 337 бұйрығымен бекітілген, Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2020 жылғы 02 ақпандағы № 130 бұйрығына (бұдан әрі – бұйрық) 5-қосымшасындағы өзгеріспен) 2-қосымшасында көрсетілген «Қоршаған ортаға әсерді бағалауды қамту аясын айқындау туралы қорытынды беру және (немесе) белгіленіп отырған қызметтің әсеріне скрининг жүргізу» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартында айқындалған.
Мемлекеттік қызметті көрсетуге қойылатын негізгі талаптардың тізбесін, мемлекеттік қызметті көрсетудің нысанын, мазмұны мен нәтижесін, мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту үшін негіздерді қамтитын көрсетілетін мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктерінің тәртібі бұйрықтың 130-стандартының 2-қосымшасында жазылған.
Көрсетілетін қызметті алушы мемлекеттік қызметті алу үшін Департаментке «электрондық үкімет» www.egov.kz (е-лицензиялау) веб-порталы арқылы осы бұйрықтың 1-қосымшасына сәйкес нысан бойынша, Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 8-тармағында көрсетілген құжаттарды қоса берумен және Кодекстің 68-бабының талаптарына сәйкес өтініш жібереді.
Өтініш тіркелген сәттен бастап мемлекеттік қызмет көрсету МЕРЗІМДЕРІ:
Талдау көрсеткендей, бұл мемлекеттік қызметте қайшылықтар бар:
Бұйрықтың 2-бөлімінің 2-тармағына сәйкес «Мүдделі мемлекеттік органдар мен жұртшылық көрсетілетін қызметті алушының белгіленіп отырған қызметі туралы өтініш берген күннен бастап күнтізбелік 30 күн ішінде қоршаған ортаға әсерді бағалауды қамту саласы туралы қорытындыға қатысты өз ескертулері мен ұсыныстарын береді».
Алайда, Кодекстің 7-тармағының 68-бабына сәйкес белгіленіп отырған қызмет туралы өтініш қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның және тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктердің жергілікті атқарушы органдарының интернет-ресурстарында орналастырылған күннен бастап күнтізбелік 30 күн қатарынан қолжетімді болуға тиіс.
Сондай-ақ, Кодекстің 68-бабының 9-тармағына сәйкес мүдделі мемлекеттік органдар мен жұртшылық белгіленіп отырған қызмет туралы өтінішті бастамашы қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органға берген күннен бастап 30 (отыз) жұмыс күні ішінде өз ескертулері мен ұсыныстарын ұсынуға құқылы.
Осылайша, белгіленіп отырған қызмет туралы өтініштерге қатысты ескертулер мен ұсыныстарды ұсыну мерзімдеріндегі сәйкессіздік мемлекеттік қызметті көрсету кезінде теріс пайдалану мен сыбайлас жемқорлыққа әкелуі мүмкін.
Бұйрыққа сәйкес мемлекеттік қызметті алу үшін көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушіге портал арқылы не көрсетілетін қызметті берушінің кеңсесі арқылы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 8-тармағында көрсетілген құжаттарды қоса бере отырып, осы Қағидаға 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша өтініш жібереді.
Сондай-ақ, Кодекстің 68-бабының талаптарына сәйкес «Белгіленіп отырған қызмет туралы өтініш электрондық нысанда беріледі»
- «1 санаттағы объектілерге әсер етуге экологиялық рұқсат беру» мемлекеттік қызметі.
Бұл мемлекеттік қызмет Қазақстан Республикасының Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің м.а. 2021 жылғы 9 тамыздағы № 319 бұйрығымен бекітілген «Экологиялық рұқсаттар беру, қоршаған ортаға әсер ету туралы декларацияны ұсыну қағидасы, сондай-ақ әсерге экологиялық рұқсат бланкілерінің нысандарында және оларды толтыру тәртібі» (бұдан әрі – 2-қағида) 8-қосымшасында орналастырылған «I санаттағы объектілерге әсер етуге экологиялық рұқсат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартында» айқындалған.
«I санаттағы объектілерге әсер етуге экологиялық рұқсат беру» мемлекеттік көрсетілетін қызметі Кодекстің 87-бабының 1-тармақшасында және 88-бабының 1)тармақшасында көрсетілген объектілерге сәйкес міндетті мемлекеттік экологиялық сараптамаға жатады.
Мемлекеттік қызметті көрсетуге қойылатын негізгі талаптардың тізбесін, мемлекеттік қызметті көрсетудің нысанын, мазмұны мен нәтижесін, мемлекеттік қызметті көрсетуден бас тарту үшін негіздерді қамтитын көрсетілген мемлекеттік қызметті көрсету ерекшеліктерінің тәртібі көрсетілген Қағидаға 8-қосымшада және 2-тарауда баяндалған.
«I санаттағы объектілерге әсер етуге экологиялық рұқсат беру» мемлекеттік қызметін алу үшін көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушіге www.egov.kz (е-лицензиялау) «электрондық үкімет» веб-порталы арқылы «Мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартын мемлекеттік қызметті көрсету үшін «I санаттағы объектілер үшін әсер етуге экологиялық рұқсат беру» мемлекеттік қызметті көрсету стандартының мемлекеттік қызмет көрсетуге қажетті құжаттар тізбесінде көрсетілген құжаттарды 2-Қағидаға 7-қосымшаға сәйкес нысан бойынша қоса бере отырып, 2-қағидаға 8-қосымшаға сәйкес және Кодекстің 122-бабының талаптарына сәйкес өтініш жібереді.
Өтініш тіркелген сәттен бастап мемлекеттік қызмет көрсету МЕРЗІМДЕРІ:
Осы мемлекеттік қызметті көрсету кезінде экологиялық рұқсаттың міндеттілігіне қатысты қайшылықтар бар.
Кодекстің 120-бабының 1-тармағына сәйкес: «II санаттағы объектілерді салу және (немесе) пайдалану үшін, сондай-ақ осы Кодекстің 418-бабы 4-тармағының екінші бөлігінде көзделген жағдайда I санаттағы объектілерді пайдалану үшін әсер етуге арналған экологиялық рұқсаттың болуы міндетті».
Ал Кодекстің 120-бабының 2-тармағына сәйкес «Қазақстан Республикасының салық заңнамасына сәйкес бірыңғай жер салығын төлеушілер болып табылатын тұлғалар шаруа немесе фермер қожалықтары үшін арнайы салық режимі қолданылатын қызметте пайдаланылатын объектілер бойынша әсер етуге арналған экологиялық рұқсатты алмайды және осы Кодекстің 110-бабының 1-тармағында көзделген қоршаған ортаға әсер ету туралы декларацияны ұсынбайды».
Демек, шошқа мен ірі қара мал өсіретін және т.б. ірі шаруа қожалықтары (ШҚ) 120-баптың 2-тармағына сәйкес рұқсат ресімдемейді.
Алайда, бұл ШҚ Кодекстің 2-қосымшасына сәйкес 1-санаттағы объектілер болып табылады, олар үшін әсерге етуге міндетті экологиялық рұқсат қажет.
Жекелеген алақол кәсіпкерлер Қағиданың осы тармағын теріс пайдалана отырып, қоршаған ортаға әсер етуге қажетті экологиялық рұқсатты ресімдемей, қоршаған ортаны ластайды.
Осылайша, Өскемен қаласының тұрғындары Степное кентіндегі шошқа фермасына қатысты бірнеше рет шағымданды.
Халық жануарлар тіршілігінің қалдықтары тікелей топыраққа түсіп, жергілікті құдықтардағы суды уландырады деп шағымданды. Сонымен қатар, шошқа фермасы топырақты ғана емес, ауаны да уландырды – өңірде үнемі жағымсыз иіс болды.
Департамент жүргізген жоспардан тыс тексеру мал шаруашылығы қалдықтарының ашық жер учаскесіне орналастырылғанын көрсетті, бұл топырақ жамылғысының ластануы мен қоқыстануына әкелді.
Сонымен қатар, жеке кәсіпкер ассенизаторлық машинаның көмегімен шошқа қоймалжыңын жергілікті жердің бедеріне төккен.
Жүргізілген зертханалық зерттеулер шошқа фермасының аумағында да, одан тыс жерлерде де топырақ қабаты аммоний тобының зиянды заттарымен ластанғанын растады.
Осы факт бойынша «А.Б Митин» ЖК-ға қатысты «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 344-бабының 2-бөлімі бойынша әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасалды, онымен ол келісіп, қысқартылған тәртіппен 153 150 теңге сомасында айыппұл төледі. Сондай-ақ, ҚР ЭК 319-бабы 1-тармағының, 2-тармағының, 4-тармағының талаптарын бұза отырып, шошқа фермасында қалдықтарды есепке алу жоқ және тиісінше олар бойынша есептілік жасалмаған. Осы факт бойынша ҚР ӘҚК 344-бабының 3-бөлігі бойынша әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасалды, онымен құқық бұзушы келісіп, 153 150 теңге сомасында айыппұл төледі.
Бұл жағдай жалғыз емес, өңірлік әлеуметтік желілерде ШҚ басшыларына шағымдар үнемі жарияланып отырады, олар да канализация ағындарына жуынды-шайындыны төккен.
120-баптың 2-тармағын 1-санатқа жататын ірі ШҚ үшін таратпау қажет деп есептейміз.
- «Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган жүзеге асыратын мемлекеттік экологиялық сараптаманың қорытындыларын беру» мемлекеттік қызметі
Бұл мемлекеттік қызмет Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің міндетін атқарушының 09.08.21 ж. № 317 бұйрығымен бекітілген «Мемлекеттік экологиялық сараптама жүргізу қағидасы» 5-қосымшасында (бұдан әрі – 3-қағида) көрсетілген «Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган жүзеге асыратын мемлекеттік экологиялық сараптама қорытындыларын беру» мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартында» айқындалған.
Кодекстің 87-бабы 3-8)тармақшасына және 3-қағиданың 3-8)тармақшасы 3-тармағына сәйкес объектілер үшін мемлекеттік экологиялық сараптамадан өту міндетті.
«Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган жүзеге асыратын мемлекеттік экологиялық сараптаманың қорытындыларын беру» мемлекеттік қызмет көрсетуге қойылатын негізгі талаптардың тізбесі, оның ішінде процестің сипаттамасы, нысаны, мазмұны және көрсету нәтижесі, мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту үшін негіздер, сондай-ақ мемлекеттік қызмет көрсету ерекшеліктері ескерілген өзге де мәліметтер 3-қағидаға 5-қосымшада баяндалған.
Осы мемлекеттік қызметті алу үшін көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушіге www.egov.kz (е-лицензиялау) «электрондық үкімет» веб-порталы арқылы мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартының 8-тармағында көрсетілген қажетті құжаттарды қоса бере отырып, 3-қағидаға 1-қосымшаға сәйкес нысан бойынша мемлекеттік экологиялық сараптама жүргізуге өтінім жібереді.
Өтініш тіркелген сәттен бастап мемлекеттік қызмет көрсету МЕРЗІМДЕРІ:
Санатты айқындау кезінде БҚӨ (белгіленіп отырған қызмет туралы өтініш) қарау кезінде объектіні санаттарға жатқызу бөлігінде сыбайлас жемқорлық тәуекелі туындайды, 2-қосымшада, 5.2.2 және 5.2.3-тармақтарда (I бөлім) және 4.1.2-тармақтарда (II бөлім) қайшылық бар, бұл қайшылық кәсіпорындарға қоршаған ортаға айтарлықтай әсер еткеніне қарамастан, ең тиімді позицияны таңдауға және зиянды өтеуден аулақ болуға мүмкіндік береді.
Сонымен, 1-қосымшада (I бөлім) және (II бөлім) «Рекультивация» қызметінің бірдей түрі бар, бұл факт кәсіпорындарға қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етпестен өздері үшін ең тиімді санатты таңдауға мүмкіндік береді.
Ұсыныстар:
ЭР комитетіне:
- Материалдық-техникалық құралдарды (компьютер, принтер және т.б.) жаңарту, сондай-ақ Департамент қызметкерлерінің қызметтік кабинеттеріне жөндеу жұмыстарын жүргізу мәселесін қарастыру;
- Департамент қызметкерлерінің фото-бейне техниканы пайдалану тәртібін (алгоритм, жауапты тұлғалар, бейнежазбаларды сақтау тәртібі, тәртіпті бұзғаны үшін жауапкершілік және т.б.) міндетті түрде бекіте отырып, тексеру іс-шараларын жүргізу кезінде фото және бейне-тіркеуді жүзеге асыру үшін арнайы техникалық құралдарды сатып алу және қолдану мәселесін шешу;
- «Заңгер» штат бірлігін қосу мәселесін қарастыру;
- Қысқа мерзімде Департаменттің балансында бар өлшеу құралдары мен аспаптарға түгендеу жүргізу, жабдық қажеттілігін анықтау және қажеттілерін сатып алу мәселесін қарастыру;
- 1-санатқа жататын ірі ШҚ үшін Кодекстің 120-бабының 2-тармағын таратпау мәселесін қарау туралы ҚР ЭГжТРМ-ға хат жазуға бастамашылық ету.
ШҚО бойынша экология департаментіне:
- Сынамаларды іріктеу актісінде осы ақпаратты міндетті түрде көрсете отырып, сынамаларды іріктеу нәтижелерін пломбалау рәсімін міндетті түрде жүргізу;
- Азаматтардың өтініштері мен хабарламаларын ӘРПК-ға сәйкес қарау, Департамент қызметкерлеріне міндетті түрде қол қойдырып таныстырумен жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін тіркеу және қарау тәртібі жөнінде оқыту семинарын өткізу;
- Тексеру іс шаралары кезінде үздіксіз қызметті қамтамасыз ету мақсатында жабдықтардың өзара алмастырылуын ескере отырып оларды тексеруге жіберу жоспарын әзірлеу;
- Экологиялық заңнаманы бұзушылықтарды жою туралы ұйғарымдардың, әкімшілік жаза қолдану туралы қаулылардың, шаруашылық жүргізуші субъектілерінің қызметін тоқтата тұру туралы сот актілерінің күшін жоюдың, сондай-ақ лицензиялық-рұқсат беру құжаттарынан шектеу-мәжбүрлеу сипатындағы шараларды заңсыз қабылдауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды белгілей отырып, мұқият қызметтік тергеулер жүргізу.
Шығыс Қазақстан – еліміздің өнеркәсіптік дамыған өңірлерінің бірі. Пайдалы қазбалардың бай кен орындарының болуы облыс экономикасының өсуіне жағдай жасайды. Базалық саласы түсті металлургия болып табылады, оның үлесіне облыстың өнеркәсіптік әлеуетінің шамамен 60%-ы тиесілі. Өңірде минералды-шикізат ресурстарының едәуір қоры бар және оның негізгі байлығы – құрамында мырыш, қорғасын, мыс, сирек және асыл металдар бар полиметалл кендері. Алтынның, сирек кездесетін және сирек кездесетін металдардың, цемент өндіруге арналған шикізаттың, шыны қождардың, шифер мен цеолит кен орындарының айтарлықтай қоры бар. Түсті металлургия Кенді Алтайдың полиметалл кен орындары негізінде дамыған. Облыс экономикасының негізгі бағыттарына машина жасау және металл өңдеу, жылу энергетикасы, ағаш өңдеу, орман, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдарын өндіру мен ауыл шаруашылығы жатады.
Соңғы 3 жылда Шығыс Қазақстан облысында қоршаған ортаны қорғауға жұмсалған ағымдағы шығындардың жалпы көлемі 77,33 млрд. теңгеден асты (Ұлттық статистика бюросы). ҚР Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, ШҚО-да ластаушы заттардың стационарлық көздерінің саны 2022 жылы 20 302 бірлікті құрады, бұл 2021 жылға қарағанда 392 бірлікке (19 910 бірлік) және 2020 жылға қарағанда 597 бірлікке (19 975 бірлік) артық.
Атмосфераны ластайтын заттар шығарындыларының жалпы саны 2019 жылы – 128,8 мың тоннаны, 2020 жылы – 127,2 мың тоннаны, 2021 жылы – 128,1 мың тоннаны құрады.
Стационарлық көздерден шығатын атмосфераны ластайтын заттардың шығарындыларын есептеу Шығыс Қазақстан облысының жан басына шаққанда жылына 93,5 кг зиянды заттан келетінін (128,1 мың тонна/1 370 000 адам=93,5 кг.), яғни өңірдің әрбір адамы жыл сайын жалпы салмағы өз салмағынан асатын зиянды заттарды жұтатынын көрсетті.
Шығыс Қазақстан облысы бойынша атмосфералық ауаның жай-күйін бақылауды «Қазгидромет» РМК жүргізеді. Оның деректеріне сәйкес қайта өңдеу саласының негізгі теріс әсері Өскемен қаласына және оған жақын елді мекендерге тиесілі. Қазіргі уақытта Өскемен қаласының аумағында 15 бақылау бекеті, оның ішінде 5 қолмен сынама алу бекеті және 10 автоматты станция бар.
Анықтама: Жалпы қала бойынша 22 көрсеткіш анықталады: 1) қалқымалы бөлшектер (шаң); 2) қалқымалы бөлшектер РМ-2,5; 3) қалқымалы бөлшектер РМ-10; 4) күкірт диоксиді; 5) көміртегі оксиді; 6) азот диоксиді; 7) азот оксиді; 8) фенол 9) күкіртсутек; 10) фторлы сутегі; 11) даусыз; 12) сутегі хлориді; 13) формальдегид; 14) хлор; 15) күкірт қышқылы және сульфаттар; 16) қорғасын; 17) мырыш; 18) кадмий; 19) мыс; 20) бериллий; 21) озон; 22) аммиак.
Ауа бассейнінің ластану жай-күйі туралы ақпаратты жинауды және жалпылауды Өскемен қаласындағы «Қазгидромет» РМК қоршаған орта жай-күйінің мониторингінің кешенді зертханасы және Риддер қаласындағы желілік бөлімшелердің зертханалары жүргізеді.
Соңғы 5 жылда атмосфералық ауаның ластану деңгейі келесідей өзгерді:
– (СИ) стандартты индекс – ШРК-ға бөлінген кез-келген ластаушы заттың қалада өлшенетін ең үлкен бір реттік концентрациясы;
– (ЖҚ) ең жоғары қайталану, %, ШРК асып кету – қала ауасындағы кез келген ластаушы затпен ШРК асып кетуінің ең жоғары қайталануы;
– (АЛИ) атмосфераның ластану индексі – атмосфераның ластану көрсеткіші. Оны есептеу үшін ШРК-ға бөлінген және күкірт диоксидінің зияндылығына келтірілген әр түрлі ластаушы заттардың концентрациясының орташа мәндері қолданылады.
Кестеден көріп отырғанымыздай, соңғы 5 жылда ластану деңгейі аздап өзгерді. 2021 жылы қаланың атмосфералық ауасының сапасы АЛИ көрсеткіші бойынша жоғары деп белгіленді.
2022 жылдың 1 жартыжылдығында Өскемен қаласында атмосфералық ауа сапасының мониторингінің нәтижелері бойынша атмосфералық ауаның ластану деңгейі тұрақты жоғары деп бағаланады.
2022 жылдың бірінші жартыжылдығында шекті рұқсат етілген концентрация (бұдан әрі – ШРК) ең жоғары бір реттік асып кетулердің ең көп саны РМ-2,5 (7568 рет) және күкіртсутек (3163 рет) өлшенген бөлшектері бойынша байқалды.
Өңірдегі атмосфералық ауаның негізгі ластаушылары: «Казцинк» ЖШС, Өскемен титан-магний комбинаты («ӨК ТМК» АҚ), Үлбі металлургия зауыты («ҮМЗ» АҚ) және т.б.
Шығыс Қазақстан облысының атмосфералық ауасының негізгі ластаушы заттары азот оксидтері, күкіртті ангидрид, көміртегі тотығы және қатты заттар болып табылады (төменде осы ластаушы заттардың адам ағзасына әсері туралы айтылады).
Сонымен қатар, қыс мезгілінде ластанудың жоғары деңгейі қазіргі уақытта Өскемен қаласының көмірге тәуелді болуымен байланысты.
Энергетика басқармасының мәліметінше, қаланың жеке секторы жыл сайын жылытуға 248,5 мың тонна көмір тұтынады. Өскемен ЖЭО – жылына 1,5 млн. т, Согра ЖЭО – жылына 360 мың т, «Өскемен ЖЖ» АҚ қазандықтары – жылына 75 мың т. Жергілікті көмір ЖЭО шығарындылары Еуропадағы ЖЭО үшін шекті мәндерден едәуір асып түседі: қатты бөлшектер бойынша 10 есе, азот оксиді бойынша 20%-ға және күкірт оксиді бойынша 2,5 есе асады.
РМ10, азот оксидінің және күкірт оксидінің барынша көп концентрациясы қыста болатыны ескеріле отырып, ауқымды және шағын көлемді жылу өндірісі ластанудың маңызды көзі болып табылады.
Сондай-ақ, орталық жылытуға қол жеткізе алмайтын тұрғын және коммерциялық ғимараттар негізінен көмірмен жұмыс істейді, олар көбінесе тиімсіз пештерде жағылады. Статистикаға сәйкес, Өскемен қаласы бойынша пешпен жылытылатын 22656 жайластырылмаған тұрғын үй бар. Жылыту маусымында жеке сектор тұрғындары жылына 14100 тонна шығарындының жалпы массасымен 248,5 мың тоннадан астам көмір жағады.
Пайдаланылатын шағын тұрмыстық пештер мен қазандықтар денсаулыққа үлкен қауіп төндіреді, өйткені олардың шығарындылары төмен орналасқан құбырлардан келеді және ластаушы заттардың таралуын шектейтін қысқы атмосфералық инверсиялар нәтижесінде тұмша кейде жер бетіне жақын жерде ұсталатын тығыз қалалық орталықтарда немесе оларға жақын жерде ластаушы заттардың шоғырлануына әкеледі. Бұл қондырғылардағы жану процестері тиімсіз және пайдалы энергия бірлігіне шаққандағы жоғары шығарындылармен сипатталады. Ғимараттарға салынған жылыту қондырғылары отын жағылғаннан кейін шығарындыларды азайту үшін сүзгілермен немесе басқа жабдықтармен жабдықтау үшін тым кішкентай.
(Өскемен қаласы қысқы тұмша астында)
Шығыс Қазақстан облысындағы (қыркүйектің ортасынан сәуірдің ортасына дейінгі суық кезең, яғни 7 айдан астам) суық климат та жағдайды ушықтырады, демек, жылыту маусымы елдің жылы аймақтарына қарағанда ұзағырақ болады.
Бүгінгі таңда тұрғын үйлердің жылдам құрылысының қарқынына және жаңа шағын аудандардың пайда болуына байланысты жеке секторды орталықтандырылған жылытуға қосу проблемасы пайда болуда, өйткені қалалық ЖЭО мен қазандықтардың қолда бар қуаты 947,35 Гкал/сағ болғанда жылу энергиясының тапшылығы туындайды. Сондықтан қалаға жаңа қуатты қазандық салу қажет.
Сонымен қатар, жылу энергетикасы кәсіпорындары жағатын отынның сапасын ешкім бақыламайды. Көмір және оларды қайта өңдеу өнімдері ҚР Үкіметінің 2010 жылғы 17 шілдедегі № 731 қаулысымен бекітілген «Көмір қауіпсіздігіне және оларды өндірудің, қайта өңдеудің, сақтаудың және тасымалдаудың өндірістік процестеріне қойылатын талаптар» техникалық регламентінің 2-қосымшасында көрсетілген қауіпсіздік талаптарына сәйкес келуі тиіс.
Көмірдегі отын энергетикасын экологтар қоршаған ортаны радионуклидтермен ластаудың ең ірі көздеріне жатқызғандықтан, қазіргі уақытта аймаққа жеткізілетін көмір өнімдерінің радиациялық қауіпсіздігіне көп көңіл бөлу қажеттілігі пісіп-жетілді.
Жергілікті ЖЭО-да бұрынғы Семей ядролық полигонының аумағында орналасқан «Қаражыра» кен орнынан көмір жағылады. Оның қауіпті аймақтарында бүгінгі күнге дейін радиациялық фон бар.
Өңір халқы Қаражыра көмірінің өзгеше майлы иісіне бірнеше рет шағымданды, бірақ бағасы төмен және өңірдегі кәсіпорынның монополиялық жағдайына байланысты біздің облыс осы көмірді пайдалануға мәжбүр.
Көмірдің сапасына тиісті бақылаудың болмауына байланысты табиғи радионуклидтердің көп мөлшері бар көмір жергілікті ұсақ және ірі тұтынушыларға түседі, бұл радиоактивті аэрозольдердің құбырларынан шығарындылар және радиоактивті элементтердің көп мөлшері бар күлдің пайда болуы арқылы қоршаған ортаға қосымша жүктеме әкеледі. Жазда SO2 және шаң концентрациясының айтарлықтай төмендеуі жылыту жүйесінің Өскемен қаласының атмосфералық ауасының сапасына әсер ететіні туралы куәландырады.
Сондай-ақ, өңірдің атмосфералық ауасының ластануына автокөлік құралдары елеулі үлес қосуда.
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес облыс аумағында 2022 жылғы 1 маусымға 323 000 автомобиль тіркелген, олардың жалпы шығарындылары жылына 90 мың/т астам құрайды. Көліктердің жартысынан көбі, атап айтқанда 179 000 бірлік 20 жылдан астам уақыт бұрын шығарылған.
Демек, олардың көпшілігі (55%) Еуро-4 шығарындылары стандартының талаптарына сәйкес келмейді. Мұнай өнімдерінің сапасы да жанармай сапасының стандарттарын сақтамау және 2018 жылы жанармай сапасының стандарттарын (Еуро-3 және Еуро-4) кеш енгізу жағдайларына байланысты проблема болып табылады. Алайда, Өскемен қаласында автомобильдерден шығарындыларға жүргізілген түгендеу көліктен шығатын есептік шығарындылардың 91%-ы басқа ластаушы заттарға (РМ2.5, NO2, SO2) қарағанда әлдеқайда аз уытты (сол массада) СО-ға тиесілі екенін және олардың шығарындылардың жалпы нәтижелеріне қосылуы әртүрлі көздердің атмосфераның ластануына қосқан үлесін бағалауды бұрмалайды.
Қолайсыз экологиялық жағдайдың тағы бір факторы – қаланың топографиялық орналасуы болып табылады.
Өскемен қаласының топографиялық және географиялық орналасуы ластаушы заттардың тік таралуын шектейтін инверсиялық қабаттардың пайда болуына қолайлы жағдай жасайды, бұл желсіз ауа райында қатты ластануға ықпал етеді. Қала барлық жағынан Алтай тауларының оңтүстік-батыс бөлігіне кіретін тау жоталарының сілемдерімен қоршалған. Шығыстан 10-15 шақырымда Шанов жотасының батыс сілемдері өтеді, олардың биіктігі теңіз деңгейінен 800 метрден асады. Батысқа қарай жер біршама төмендейді және кең, қатты таулы жазық болып табылады. Оңтүстік-батысқа және оңтүстікке қарай бұл аймақ біртіндеп көтеріліп, терең шатқалдар мен таулы өзендердің аңғарларымен қиылысатын Калба жотасының солтүстік сілемдеріне өтеді.
(Өскемен қаласының топографиялық орналасуы)
Медициналық ұйымдардың мәліметтері бойынша, облыс қалаларының тұрғындарында диагноз қойылған аурулардың көпшілігі жоғарғы тыныс жолдарының ауруларымен, респираторлық инфекциялармен, жүрек ауруларымен байланысты. Сонымен қатар, Өскемен қаласы онкологиялық аурулар бойынша республикадағы көшбасшылардың бірі болып табылады, бұл атмосфералық ауаның ластануының жоғары деңгейімен тікелей байланысты.
Жүргізілген зерттеулерге сәйкес, РМ 2.5 ұсақ бөлшектері адам ағзасы үшін ең қауіпті болып табылады.
Сонымен, РМ 2.5 – бұл ауаны ластаушы зат, оның құрамына қатты микробөлшектер де, сұйықтықтардың ең кішкентай тамшылары да кіреді. РМ 2.5 – қауіпті, өйткені үлкен бөлшектерден айырмашылығы олар биологиялық кедергілерден өтеді, сондықтан адам ағзасына үлкен қауіп төндіреді.
2,5 мкм-ден кіші барлық осы бөлшектер мен тамшылар ауада қалқымалы күйде болады.
Анықтама:
Шығуы бойынша РМ 2.5 бастапқы және қайталама болып бөлінеді. Біріншісіне күйе, асфальт және автомобиль шиналарының ең кішкентай бөліктері, минералды тұздардың бөлшектері (сульфаттар, нитраттар), ауыр металдардың қосылыстары (негізінен оксидтер) жатады. Әсіресе күйе бөлшектерін ерекше атап өту керек, өйткені көмір жақсы сорбент болып табылады және оларға улы қосылыстар жақсы тұнбаға түседі. Биологиялық ластаушы заттар да (кейбір аллергендер мен микроорганизмдер) РМ 2.5-ке жатады. Екіншісі тікелей атмосферада түзіледі. Мысалы, қалалық ауаға шығарылатын азот пен күкірт оксидтері сумен жанасқанда қышқылдар түзеді, ал олардан тұздардың қатты бөлшектері (нитраттар мен сульфаттар) пайда болады.
ДДҰ есебінің деректері бойынша ауаның ластануынан және оның адам денсаулығына әсерінен 1990 жылдан 2021 жылға дейін 4,1 млн. адам РМ 2.5 бөлшектерімен байланысты себептерден қайтыс болды. Тағы бір сан: PM 2.5 бөлшектері орташа өмір сүру ұзақтығын 8,6 айға қысқартады. Жүрек-қан тамырлары және тыныс алу жүйесі ауруларынан болатын өлім-жітімнің 3%-ы және әлемде өкпе обырынан болатын өлім-жітімнің 5%-ы РМ 2.5-пен «байланысты».
Күніне орташа статистикалық қала тұрғыны 200 миллиард PM 2.5 бөлшектерін жұтады. Олардың жартысы өкпеге түседі. Қауіп мынада: РМ 2.5 шағын дозалары лезде реакция бермейді, бірақ олар денеде жиналады және уақыт өте келе күрделі мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан ДДҰ есебінде біз өнеркәсіптік шығарындылар кезінде PM 2.5-тің ең жоғары секірулері туралы емес, бұл бөлшектердің ағзаға созылмалы әсері туралы айтып отырмыз. 2 сағат ішінде ең кішкентай бөлшектер ауа жолдарындағы белгілі бір рецепторларды тітіркендіреді және жүрек ырғағы мен тыныс алу қарқындылығын өзгертетін рефлексті тудырады. Жүйке жүйесі жұмыс істейді, ал жүйке реттелуі әрдайым тітіркендіргішке тез жауап береді.
24 сағаттық әсер ету кезінде ең кішкентай бөлшектер өкпеге, тамырларға түсіп, олардың қабынуын тудырады. Қандағы қабынуға жауап ретінде арнайы сигналдық ақуыздардың – цитокиндердің саны артады. Олар тромбозға, содан кейін жүректің ишемиялық ауруына, инфарктқа және т.б. әкелетін биохимиялық реакциялар тізбегін бастайды.
РМ 2.5 бөлшектері тыныстық фракция деп аталады. Олар соншалықты кішкентай болғандықтан біздің денеміздегі биологиялық кедергілерден де: мұрын қуысы, жоғарғы тыныс жолдары, бронх арқылы өте алады. РМ 2.5 ауамен бірге өкпе мен қан тамырлары арасында газ алмасу жүретін альвеола — көпіршіктерге тікелей түседі.
РМ 2.5 ең кішкентай бөлшектері газ алмасу кезінде қанға түсуі мүмкін. Сондықтан олармен тыныс алу жүйесінің ғана емес, жүрек-қан тамырларының аурулары да байланысты болады. Сонымен қатар, бөлшектердің өзі де, ең кішкентай бөлшектерге (көмір күйесі) сіңірілген зиянды қосылыстар да ластанады.
Зерттеушілер ағзадағы РМ 2.5-ті бақылап, бөлшектердің зиянды әсерінің алты негізгі механизмін анықтады:
ДДҰ мәліметтері бойынша, атмосфералық ауадағы қатты бөлшектер адам денсаулығына кері әсерін тигізеді. РМ 2,5 концентрациясының 0,01 мг/м3-ке артуы жалпы өлім-жітімнің 1%-ға, жүрек-қан тамырлары ауруларынан – 1,4%-ға және тыныс алу органдарының ауруларынан – 3,4%-ға ұлғаюына әкеледі.
Ауаның ластануы «үнсіз өлтірушіге» ұқсайды, өйткені ол өлімнің тікелей себебі емес, өлімге әкелетін аурулардың пайда болуына баяу ықпал етеді. Ауаның ластануы әлемдегі ерте өлім-жітімнің 4-ші себебі болып табылады:
Тек қалқыма бөлшектердің әсері өмір сүру ұзақтығын орта есеппен 1 жылға азайтады, бұл негізінен жүрек-қан тамырлары және тыныс алу жүйесі ауруларының, сондай-ақ өкпе ісігінің даму қаупінің артуына байланысты. Дүниежүзілік банк жариялаған жаңа зерттеудің қорытындыларына сәйкес, Қазақстанда ұсақ бөлшектермен (PM 2.5) ауаның ластануының негізгі көздерінің бірі ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар болып табылады. Сонымен қатар, ДДҰ-ның қатерлі ісіктерді зерттеу жөніндегі халықаралық агенттігі (ҚЗХА) атмосфералық ауаның ластануы адам денсаулығына канцерогендік әсер етеді деген қорытындыға келді, ауаның қалқыма бөлшектермен ластануы қатерлі ісік ауруларының, әсіресе өкпе ісігінің ұлғаюуымен қатты байланыстырылады.
Облыстар бөлінісінде 100 мың тұрғынға шаққанда қатерлі ісіктермен сырқаттанушылық бойынша Шығыс Қазақстан облысы Солтүстік Қазақстан (289 адам) және Қостанай облыстарынан (268 адам) кейін үшінші орын алған (252 адам) көшбасшылардың бестігіне кіретінін көрсетеді, көшбасшылар қатарына сондай-ақ Павлодар (250 адам) мен Ақмола облыстары (225 адам) кіреді.
Статистикалық мәліметтерге сәйкес ШҚО бойынша онкологиялық аурулар тіркелген: 2019 жылы – 2276 адам (979 адам қайтыс болған), 2020 жылы – 2012 адам (973 адам қайтыс болған), 2021 жылы – 2351 адам (922 адам қайтыс болған), 2022 жылы 5 айда – 940 адам (333 адам қайтыс болған).
Онкологиялық аурулардың құрылымында бірінші орында – сүт безі обыры, екінші орында – өкпе обыры, үшінші орында – колоректальды обыр.
Республика бойынша сүт безі обырынан болатын өлім-жітім статистикасы ШҚО Алматы қаласы (10,48/100 мың адам) мен Павлодар облысынан (9,05/100 мың адам) кейін 3 орында (8,27/100 мың адам) тұрғанын көрсетеді. Жоғарыда аталған аймақтар да ең ластанған аймақтардың қатарына кіреді таңқаларлық емес.
Біздің өңірдің қалалары мен ауылдары бөлінісінде сырқаттанушылық статистикасы қала тұрғындарының өлімі ауыл тұрғындарына қарағанда 2 есе жоғары екенін көрсетеді.
Осылайша, Өскемен қаласындағы сырқаттанушылық деңгейін Қазақстан Республикасының басқа өңірлерімен салыстырмалы талдау, сондай-ақ сырқаттанушылық құрылымын және оның динамикасын бағалау қан аурулары, онкологиялық аурулар, тыныс алу органдары аурулары және т.б. көрсеткіштерінің жоғары деңгейінде көрінетін өңірлік ерекшеліктің бар екендігін куәландырады.
Атмосфералық ауаның ластануының әсері жүректің ишемиялық ауруы, өкпенің қатерлі ісігі, өкпенің созылмалы обструктивті ауруы және төменгі тыныс жолдарының инфекциясы қаупінің жоғарылауы нәтижесінде өлім мен сырқаттанушылықты ұлғайтады.
Ауа сапасына байланысты аурулар мен мезгілсіз өлім-жітімнің көпшілігі өнеркәсіптік шығарындылармен, қысқы тұмшамен, демек, қалқыма бөлшектердің концентрациясының жоғарылауымен байланысты. Азот диоксиді (NO2) мен PM10 және PM2.5 бөлшектерінің концентрациясы жоғарыда көрсетілгендей қыс айларында максималды мәнге жетеді және жоғары деңгейде тұрады. Бұл қоспалар денсаулыққа теріс әсер ететін негізгі факторлардың бірі болып табылады, әсіресе олардың әсері метеорологиялық жағдайлармен, мысалы, Өскемендегі қоспалардың таралуына кедергі келтіретін температуралық инверсия күшейген кезде.
Металлургия саласының ірі кәсіпорындары, соның ішінде «Казцинк» ЖШС, «Өскемен титан-магний комбинаты» АҚ («Өскемен ТМК» АҚ), «Үлбі металлургия зауыты» АҚ ( «ҮМЗ» АҚ) біздің қаланың ортасында орналасқан.
(Өскемен қаласында өнеркәсіптік кәсіпорындардың ластануының негізгі көздерінің орналасуы)
(Казцинк зауыты шығарындыларының көздері)
Қазіргі уақытта өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндіріс көлемі үнемі өсіп келеді, бұл қоршаған ортаның ластануының ұлғаюына әкеледі және тіршілік ету ортасының адамға күнделікті әсер ету қаупін арттырады.
Өскемен әртүрлі техногендік бағыттағы өнеркәсіптік кәсіпорындармен қаныққан. Өскемен атмосферасының ластануының 65%-ы қуаттылығы жылына 190 000 тонна мырыш зауытынан, қуаттылығы жылына 144 000 тонна қорғасын зауытынан және жалпы инфрақұрылымды құрайтын аффинаж өндірісінен тұратын Өскемен металлургия кешенін береді. Бұл кешеннің ең маңызды зиянды шығарындылары күкірт газы, қатты және шаң қалдықтары, құрамында металл қосылыстарының тұтас кешені (мыс, кадмий, қорғасын, мырыш, темір, мышьяк) бар ағынды сулар болып табылады.
Күкірт диоксиді Малев кенішінің сульфидті мырыш концентраттарын оттегімен байытылған үрлеу арқылы қайнаған қабаттың күйдіру пештерінде күйдіру арқылы түзіледі. Күкірт диоксиді үшінші дәрежелі ксенобиотик болып табылады, бірақ оның шығарындылары қала тұрғындарына және оның өсімдіктері мен жануарларымен қоршаған ортаға теріс әсер етеді.
Күкірт диоксиді қала атмосферасында орта есеппен екі апта бойы сақталады, содан кейін одан тыс жерлерге қоныс аударады, сондықтан бұл ксенобиотиктің қаупі тек жергілікті емес, сонымен қатар аймақтық болып табылады.
Жеңіл жағдайларда металлургиялық кәсіпорындар атмосфераға шығаратын күкірт диоксиді тұрақты жөтелді, мұрын мен тамақтың жану және қышу сезімін тудыруы мүмкін, содан кейін мұрыннан ағуды, түшкіру, қатерлі жағдайларда қала атмосферасындағы күкірт диоксидінің жоғары концентрациясының газы тұрғындарда тұрақты бас ауруын, конъюнктивитті, ентігуді, бронхитті, цианозды, ең төтенше жағдайларда – дауыс шымылдығы аралығының рефлекторлық тарылуы, тыныс алу жолдарының химиялық күйігі, өліммен аяқталған жағдайда – үздіксіз құсуды тудырады.
Қала тұрғындары тұмша шоғырлануы мен ҚМЖ кезінде байқалатын тамақтың жыбырлауына, жалпы әлсіздікке және басқа белгілерге жиі шағымданады.
Алайда, бүгінгі күнге дейін медициналық мекемелер тамақтың химиялық күйігін ресми ауру деп санамайды. Әдетте, мұндай симптомдармен ауыратын науқастарға ЖРВИ немесе тұмау диагнозы қойылады және тамақтың күйіп қалуына көмектеспейтін тиісті ем тағайындалады.
Осылайша, біздің өңірдің мыңдаған адамдары тиісті ем қабылдамайды.
Өскемен қаласының жалпы ауданы 55 000 га құрайды. Жұмыс тобының есебі бойынша 2022 жылы болжамды шығарындылар шеңберінде қаланың әрбір 1 км2 алаңына 2,32 мың тонна зиянды заттар келеді. Мырыш концентраттарын жағумен бірге жүретін шаң шығарындылары қатты суспензиялар мен металл тұздарынан (Fe, Си, Са және т.б.) тұрады. Технологиялық процесс барысында мырыш күйігі және металл шаңының қалған бөлігі күкірт қышқылының ерітіндісімен шайылады. Бұл жағдайда қоспалы металдардың қосылыстары мырыштың едәуір бөлігімен бірге ерітіндіге өтеді, олар кейіннен өндірістің ағынды суларында болады.
Сондай-ақ, құрамында мышьяк, кадмий және қорғасын бар металл шаңдары мен металл ағынды сулар ең қауіпті болып табылады.
Бұл металдар Өскемен металлургия кешенінің канцерогендік қаупін қалыптастырады. Сондықтан Өскемен қатерлі ісіктерден болатын өлім-жітім деңгейі бойынша қолайсыз.
Өскемен халқының өлім-жітім үлесі 28-ден 48%-ға дейін жоғары, ол республикамен салыстырғанда 21-ден 28%-ға дейін.
Өнеркәсіптік кәсіпорындар ауаны ғана емес, аймақтың су ресурстарын да ластайды.
Өскеменнің сумен қоршалуы – бұл, ең алдымен, Ертіс, Бұқтырма өзендері, Үлбі, Бұқтырма және Өскемен су қоймалары металлургиялық кешеннен 500 м қашықтықта ағып жатыр. Көптеген жылдар бойы металлургия кешені зауыттарының технологиялық сарқынды суы Бұқтырма, Үлбі, Ертіс өзендеріне және одан әрі су қоймаларына әктас сүзгілерінде бейтараптандыруды қоспағанда, алдын ала тазартусыз төгілді. Соңғы уақытта өзендер мен су қоймаларына сарқынды суларды ағызуды азайту мақсатында кен байыту фабрикасын сумен қамтамасыз ету үшін қалдық қоймасынан суды қайтару мақсатында тазарту қондырғыларын салуға әрекет жасалды. Алайда, болашақта өзендер мен су қоймаларына ағызылған сарқынды сулар, сайып келгенде, қандай күйде болады деген сұрақ қалады. Бұл ең алдымен канцерогенді металдарға (As, Pb, Cd) қатысты өмірлік мәселе.
Жылдан жылға металлургия кешені өндіріс қарқынын арттырып, жаңа цехтар мен құрылымдық бірліктерді пайдалануға беруде. Осыған байланысты, Өскемен қаласының күн тәртібінде жұмысшы адамды өндіріс аймағынан шығарудың, қала тұрғындарына созылмалы улану әкелетін зиянды шығарындыларды күрт төмендетудің үлкен өмірлік проблемасы тұр. Қазірдің өзінде технологиялық процесті толық автоматтандыру, өндірісті компьютерлік басқару, жаңа заманауи жабдықты енгізу, сонымен бірге кешеннің ескі зауыттарын ауыстыру және қайта құру қажеттілігі туындады.
Тек соңғы үш жылда мемлекет зиянды шығарындылар көлемін азайту үшін Өскемен металлургия кешеніне үш миллиард теңге бөлді. Алайда, келесі факторларды ескере отырып, өндіріс құрған қоршаған ортаның теріс факторларының бүкіл жиынтығын қысқа мерзімді жою мүмкін емес:
Шығарындылар көлемін және олардың токсикологиялық параметрлерін есептеу ШРК нормаларын сақтау жағдайында да токсиканттардың нақты шығарындылары жүздеген мың тонна қатты заттар мен ондаған триллион текше метр газды құрайды деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, шығарындыларды шекті рұқсат етілген концентрацияға төмендету кезінде экологтардың бағыты қаланың шынайы «стресстік» көрінісін бермейтінін ескеру қажет. Кешен шығарындыларының едәуір бөлігінің, атап айтқанда ауыр металдардың, тіпті олардың ұзақ уақыт аз үлестік әсерімен жинақталу қабілетін ескеру қажет.
Екінші жағынан, өнеркәсіптік қала белгілі бір сапалық және сандық қатынастарда халықтың денсаулығы мен өміріне бірнеше рет күшейтілген синергетикалық зиянды әсер етуге қабілетті ксенобиотиктердің үлкен жиынтығының зиянды әсерін сезінеді.
Өңірдің экологиялық ахуалы өңірдегі қалыптасқан жағдайды жақсарту жөніндегі пәрменді тетіктерді заңнамалық бекітудің болмауымен күрделене түседі. Жылдан жылға ЖАО қабылдаған шаралар оң нәтиже бермейді. Өткізілетін экологиялық іс-шаралардың көпшілігі формальды түрде немесе экологиялық шараларды жақсарту жөніндегі қажетті кешеннің шамалы үлесін құрайды.
Жүргізілген талдау Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабының талаптарына сәйкес Шығыс Қазақстан облысы халқының денсаулығы мен өмір сүру сапасына өнеркәсіптік металлургия кешенінің әсерін төмендету бойынша кідіріссіз және түбегейлі шаралар қабылдау қажеттігін анықтады, онда «Мемлекеттің ең жоғары құндылықтары – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандығы» делінген.
Осыған байланысты, жұмыс тобы талданатын мәселенің ерекше маңыздылығын ескере отырып, бүгінгі күні экологиялық реттеу саласындағы уәкілетті органның «Шығыс Қазақстан облысында экологиялық тепе-теңдікті сақтау және қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» Заң жобасын әзірлеп, ҚР Үкіметінің қарауына енгізу қажеттілігі туындады деп есептейді. Онда жергілікті атқарушы органдардың да, өңірдің өнеркәсіптік кешендерінің де нақты міндеттемелері мен жауапкершілігі жоғарыда аталған заң жобасының мерзімдері мен жоспарларымен бірге іске асыру қарастырылсын.
Ұсыныстар:
ЭР комитетіне:
- Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігіне «тамақтың химиялық күйігі» диагнозының ресми хаттамасын енгізу туралы ұсыныс енгізілсін.
III. ӨСКЕМЕН ҚАЛАСЫНЫҢ АУМАҒЫНДА ТАРИХИ РАДИОАКТИВТІ ЛАСТАНУЛАРДЫҢ БОЛУЫМЕН БАЙЛАНЫСТЫ ПРОБЛЕМАЛАР, СОНДАЙ-АҚ ТАУ-КЕН ӨНДІРУ САЛАСЫНДА ТАРИХИ ЛАСТАНУ ОБЪЕКТІЛЕРІНІҢ БОЛУЫ
Өскемендегі тұрғын үй құрылыстарында радиоактивті ластану ошақтарының болуы ХХ ғасырдың 50-70 жылдарында уран, радиоактивті тастандылар (қалдықтар) өндіретін кәсіпорындардың, айналымда иондаушы сәулеленудің ампулалық көздері бар комбинаттар мен кәсіпорындардың жабдықталуына байланысты.
2005 жылы 1990 - 1992, 1994 - 1997 және 2004 - 2005 жылдары қала аумағында жүргізілген радиоэкологиялық зерттеулер есептерінің материалдары бойынша құрастырылған Өскемен қаласының аумағында анықталған Радиоактивті аномалиялар мен иондаушы сәулелену көздерінің кадастры жасалды.
Кадастр аясында облыстық бюджет есебінен 2006 жылдан бастап жыл сайын залалсыздандыру жұмыстары жүргізілуде. Республикалық бюджет комиссиясының 2013 жылғы 08 мамырдағы №8 шешіміне сәйкес республика бойынша радиоактивті ошақтарды басымдылық бойынша жоюмен түгендеу жүргізу жоспарланған.
Алайда, бүгінгі күнге дейін түгендеу жүргізілмеген және мәселе ашық күйінде қалып отыр.
Мәселен, Геология комитетінің деректеріне сәйкес, Шығыс Қазақстан облысы бойынша Техногендік минералдық түзілімдердің (ТМТ) мемлекеттік кадастрына 247 объект, оның ішінде қалдық қоймалары, аршыма тау жынысының үйінділері, кондициялық емес кендер және металлургиялық өндірістің қождары енгізілген.
Облыс аумағында жинақталған ТМТ жалпы көлемі 6,8 млрд. тоннадан асады. Қоймаланған шикізат көлемі 5,5 млрд. тонна болатын 148 иесіз ТМТ нысаны бар. Олардың көпшілігі халықтың денсаулығына теріс әсер етеді.
Ұсыныстар:
- Департамент жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп тарихи ластану объектілеріне түгендеу жүргізсін, сондай-ақ тарихи ластану объектілерінің қоршаған орта компоненттеріне техногендік әсерін болғызбау жөніндегі шараларды жоспарласын және іске асырсын.
Шығыс Қазақстанның жер қойнауы бағалы пайдалы қазбаларға бай болғандықтан, өңірдің негізгі проблемалық мәселелерінің бірі алтынды заңсыз өндірумен айналысатын адамдар санының артуы болып табылады.
ШҚО кәсіпкерлік және индустриялық инновациялық даму басқармасының ақпараты бойынша Шығыс Қазақстан облысының аумағында өз қызметін төмендегілер жүзеге асыруда:
- іздеушілер – 50;
- жер қойнауын пайдаланушылар келісімшарт негізінде – 132;
- жер қойнауын пайдаланушылар лицензия негізінде – 12;
- барлауға немесе өндіруге арналған рұқсаттар негізінде – 3.
Шығыс Қазақстан облысы бойынша жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүзеге асыруға барлығы 472 жер учаскесіне лицензия берілді.
Ірі жер қойнауын пайдаланушылар құрамында алтын бар кендерді, полиметалдарды, марганецті, мыс-никель кендерін, көмірді, сондай-ақ кең таралған пайдалы қазбаларды барлауды және өндіруді жүзеге асырады.
Жер қойнауын пайдаланушылардың негізгі бөлігі кең таралған пайдалы қазбаларды: гранит, диорит, әктас, кварц құмы, керамзит және кірпіш саздар, құм-қиыршық тас қоспалары, ас тұзы, порфириттер және құрылыс тасын өндірумен айналысады. Жер қойнауын пайдаланушылардың бір бөлігі қызметін тек жазғы кезеңде жүзеге асырады.
ҚР-дағы қоршаған орта сапасына әсер ететін ірі кәсіпорындар тізімінен өз қызметтерін: «Семей» цемент зауыты ӨК» ЖШС, «Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС «Шығыстүстімет» ӨБ» филиалы, Орлов кеніші, «Қазақмыс» корпорациясы» ЖШС «Құсмұрын-Ақбастау кеніші» ЖШС, «KAZ MINERALS АКTOGAY» ЖШС Ақтоғай КБК Шығыс Қазақстан өңірінде жүзеге асырады.
«Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» ҚР Кодексінің (бұдан әрі Кодекс) 66-бабының 1-тармағына сәйкес жер қойнауын пайдаланушылардың жасалған келісімшарттардың, оның ішінде өнімді бөлу туралы келісімдердің және (немесе) жер қойнауын пайдалануға арналған лицензиялардың талаптарын сақтауын бақылауды құзыретті орган (келісімшарттың тарабы болып табылатын және (немесе) жер қойнауын пайдалануға лицензия берген мемлекеттік орган) жүзеге асырады.
Сондай-ақ, Кодекстің 65-бабының 2-тармағына сәйкес – облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органдары жер қойнауын пайдаланушылардың кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге арналған, кен іздеушілікке арналған лицензиялар шарттарын сақтауына бақылау жасау және кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларды жүргізуге және кен іздеушілікке бақылау жасауды жүзеге асырады.
Кодекстің 231-бабының 2-тармағына сәйкес тек қана кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларды мемлекеттік бақылауды облыстың тиісті жергілікті атқарушы органы жүзеге асырады.
Алайда, лицензиядан кейінгі тиісті бақылаудың болмауы алтын іздеу учаскелерінде бұзушылықтарға әкеледі.
Мәселен, 2021 жылдың қыркүйегінде өңірдің әлеуметтік желілерінде Күршім ауданы Боран кентінің маңындағы Қалжыр өзенінің лай тұнбамен ластанған сюжет қоғамдық резонанс тудырды.
Осы фактіні зерделеу барысында 2021 жылғы 12 мамырда Күршім ауданының ПБ қызметкерлері Күршім өзенінің «Шаңдыбұлақ» учаскесіне рейдтік іс-шаралар жүргізу барысында заңсыз тұндырғыш тоғандарды, бөгеттерді, Қалжыр өзенінің арнасын өзгерткен су бұрғыш арықтарды анықтады.
Полиция органдары осы «Шандыбұлақ» учаскесінде. аз. С.А. Хван аз. У.Т. Бошаевпен және т.б. бірлескен қызмет туралы шарт жасасып, бос алтынды жуу бойынша жұмыстарды заңсыз жүргізгендігін, бұл ретте олар кен іздеушілікке лицензия ресімдегенін анықтады.
ШҚО кәсіпкерлік және индустриалдық-инновациялық даму басқармасы Күршім ауданы прокуратурасының ұсынымы бойынша жоғарыда аталған кәсіпкерлерден кен іздеушілік лицензиясын қайтарып алды.
2021 жылдың 28 маусымында Күршім ауданы №2 сотының №6353-21-00-3/46 қаулысымен С.А. Хван құқық бұзушылық жасағаны үшін 131 256 теңге мөлшерінде (тұрғызылған құрылысты бұзумен) әкімшілік айыппұл түрінде кінәлі деп танылды.
Сол жылдың 5-ші қыркүйегінде сот орындаушы А.К. Шагирова Хван ЖК-ны экскаваторлармен тұндырғыш тоғандарды бұзуға мәжбүр етті, бұл лайлы тұнбаның ағынмен төмен кетуіне әкеліп соқтырып, ол Боран кентінің жанында лай тұнба алаңдарының пайда болуына әкелді. Осы құқық бұзушылық үшін Хван ЖК-ға жалпы сомасы 1,8 млн. теңгеге айыппұл салынды.
Хван ЖК бекітілген ремедиация бағдарламасы бойынша Қалжыр өзені мен тау ландшафтының гидрологиялық режимін базалық күйге келтіру бойынша бірінші кезектегі іс-шараларды орындауға міндетті болды.
Алайда, осы уақытқа дейін таулы ландшафтты қалпына келтіру іс-шаралары аяқталған жоқ және Экология департаменті Хван ЖК-ға қатысты іс жүргізу шешімін қабылдау үшін материалдар жіберді.
Сондай-ақ, заңсыз өндірілген пайдалы қазбаларды сату және олардың нарықтық құны бойынша дәлелдемелердің болмауы құқық бұзушылардың белгіленген әкімшілік жауапкершіліктен жалтаруына алып келеді.
Мәселен, 01.09.2021 ж. Экология департаментінің атына Күршім ауданының ПБ-дан 31.08.2021 ж. АЕК материалы жеке тұлға Т.Р. Қасеновке қатысты пайдалы қазбаларды заңсыз өндіру фактісі бойынша келіп түсті.
АЕК материалдарында аз. Т.Р. Қасенов Алтай ауылынан шығысқа қарай 10 км жерде орналасқан Қалжыр өзенінің жағасындағы ашық учаскеде, Ақбұлақ а/о жүк тиегіштер мен жүк көлік құралдарын пайдалана отырып, пайдалы қазбаларды зерттеу мақсатында жер жұмыстарын жүзеге асырғандығы жазылған.
Бұл ретте, аз. Т.Р. Қасеновта мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы және қоршаған ортаға әсер етуге рұқсаты болған жоқ.
Оның заңсыз әрекеттерінің нәтижесінде осы жер учаскесінде ұзындығы шамамен 120 м, ені 7,5 м шұңқыр қазылды.
Мемлекеттік меншік құқығын бұзғаны үшін ӘҚтК-нің 139-бабының 1-бөлімі бойынша заң бұзушылардың жауапкершілігі қарастырылған, оның санкциясы заңсыз өндірілген жер қойнауы ресурстарының нарықтық құны мөлшерінде айыппұл салуды көздейді.
Алайда, полиция органы заңсыз қазылған шұңқыр фактісінен басқа, заңсыз өндірілген алтынның көлемін, олардың бағалау құнын анықтай алмады.
Қазіргі уақытта «Quazar Energy» ЖШС-нің 2022 жылғы 12 шілдедегі өтініші бойынша Самар ауылдық округінде шаруа қожалығын жүргізу үшін Д.С Сабитовқа («Қуандық» ШҚ), К.Ж. Қожабековке («Ералы және Ко» ЖШС) ұзақ мерзімді жалға берілген жер учаскелерінде құрамында алтын бар құмдарды өз бетінше өндіруді жүргізу туралы фактілерді зерделеу жүргізілуде.
Осыған ұқсас құқық бұзушылықтар біздің өңіріміздің барлық аудандарында байқалуда.
Бұл ретте экология департаменті қараған ШҚО полиция органдарының АЕК материалдарын талдау ҚР ӘҚтК-нің 139-бабы бойынша әкімшілік материалдар мынадай себептер бойынша жиі қайтарылатынын көрсетеді:
- нақты кінәлі тұлға/субъект туралы мәліметтердің болмауы;
- кінәлі тұлғалардың түсіндірмелерінің болмауы;
- ЖПҚ / ҚПҚ түрі анықталмаған;
өндірілген ЖПҚ / ҚПҚ көлемі туралы мәліметтер, оның ішінде өлшеу актісі немесе маркшейдерлік түсірілімнің болмауы;
- заңсыз өндірілген ҚПҚ / ЖПҚ нарықтық құны туралы мәліметтердің болмауы.
|
Жыл |
Барлық түскен материалдар |
Пысықтауға жіберілді |
Салынған айыппұл сомасы |
|
2019 |
70 |
61 (87%) |
441 875 |
|
2020 |
30 |
0 |
8 776 410 |
|
2021 |
69 |
42 (60%) |
3 517 593 |
(Күршім ауданы Қалжыр өзені арнасының өзгеруі)
(Хван ЖК-нің заңсыз әрекеттерінің салдары)
БАҚ пен Шығыс Қазақстан облысы тұрғындарынан келіп түскен өтініштерді талдау жер қойнауын пайдалану жөніндегі заңсыз операциялар кезінде табиғи су ресурстарының ластануына халықтың дәлелденген сынын көрсетеді.
Мысалы, Көкпекті ауданында Құлынжон өзендерінің су қорғау аймағында бірнеше жыл бойы «SOKS GOLD» ЖШС келісімшарттық аумағында «Каскад-Н» ЖШС өзен арнасының өзгеруімен және тұндырғыш тоғандардың су қорғау белдеуі шегінде жайластырыла отырып, құрамында алтын бар құмдарды өндіруді жүзеге асырған, сол жерден лай тұнба су объектісіне тікелей төгілген.
2021 жылдың 7 желтоқсанында Көкпекті ауданының №2 аудандық сотының қаулысымен «SOKS GOLD» ЖШС «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» ҚР Кодексінің 360-бабының 1-бөлімі бойынша құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылды және заңсыз жер қойнауын пайдалануды жүзеге асыру кезінде өзен арнасын өзгерткені үшін заңсыз салынған құрылыстарды мәжбүрлеп бұза отырып, 131 265 теңге сомасында айыппұл салынды.
Алайда, бұзылған жерлерді қалпына келтіру және заңсыз құрылыстарды бұзу жүргізілген жоқ, Самар кенті тұрғындарының өтініштері бойынша ағымдағы жылдың шілде айында «Каскад-Н» ЖШС-ға жоспардан тыс тексеру жүргізілді.
«Каскад - Н» ЖШС мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысынсыз ландшафттың бұзылуына, өсімдіктер мен құнарлы қабаттың жойылуына, Құлынжон өзенінің арнасының өзгеруіне әкеп соқтырған су қорғау белдеуінде жұмыстар жүргізу үшін «SOKS GOLD» ЖШС қызметкерлерін келісімшарттық аумаққа жібергені анықталды.
Осы бұзушылық үшін «Каскад - Н» ЖШС-ға қатысты «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» ҚР Кодексінің 332-бабы бойынша хаттама жасалды, онымен бұзушы келісіп, 153 400 теңге сомасына қысқартылған тәртіппен айыппұл төледі.
Құқық бұзушылықтың салдарын жою мақсатында экология департаменті ҚР Экологиялық кодексінің 139-бабының 1-бөліміне сәйкес «Каскад-Н» ЖШС-ға ремедиация бағдарламасын (табиғи ортаны базалық жай-күйге келтіру) жасауды және іске асыруды міндеттеді.
Ағымдағы жылдың шілде айында Самар ауданы тұрғындарының өтініші бойынша департамент 23.12.2019 ж. № 457-EL қатты пайдалы қазбаларды барлауға лицензияны 6 жыл мерзімге ресімдеген «Eiwaz» ЖШС-ға тексеру жүргізді. Қатты пайдалы қазбаларды барлауды жүргізуге арналған учаске Көкпекті ауданы Самар ауылынан 25 км жерде орналасқан.
2022 жылдың 20 шілдесінде учаскеге барып, «Еiwaz» ЖШС мемлекеттік экологиялық сараптама қорытындысының талаптарын бұза отырып, өзеннен 150 метр қашықтықта сүзгіге қарсы экраны және сазды төсеніші жоқ тұнба тұндырғышын орналастырғаны анықталды. Сондай ақ Құлынжон өзенінің арнасында заңсыз жүргізілген жұмыстардың іздері анықталды (осы факті бойынша Ертіс бассейндік инспекциясы ӘҚтК-нің 360-бабы бойынша әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасады, ол Көкпекті аудандық сотына қарауға берілді).
Экологиялық сараптама талаптарын бұзғаны үшін «Еiwaz» ЖШС-ға қатысты «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» ҚР Кодексінің 332-бабының 2-бөлімі бойынша хаттама жасалды, онымен бұзушы келісіп, қысқартылған тәртіппен 76 575 теңге сомасына айыппұл төледі.
Құқық бұзушылықтың салдарын жою мақсатында экология департаменті ҚР Экологиялық кодексінің 139-бабының 1-бөліміне сәйкес «Еiwaz» ЖШС-ға ремедиация бағдарламасын (табиғи ортаны базалық жай-күйге келтіру) жасауды және іске асыруды міндеттеді.
Жоғарыда айтылғандардан материалдардың 60%-дан астамы құқық бұзушылықтар жасаудың әлсіз дәлелді базасы себебінен қайтарылады, сондай-ақ заңсыз пайдалы қазбаларды өндірудің анықталған фактілері бойынша салынатын айыппұлдар сомасы олардың қоршаған ортаға келтіретін залалымен салыстырғанда шамалы.
Күршім ауданында өз бетінше жер қойнауын пайдалану жүйелі сипатқа ие, көбінесе Марқакөл ауылдық округінің шаруа қожалықтары мал өсіру үшін жалға алған жер учаскелерінде пайдалы қазбаларды қазу жүзеге асырылатынын айта кету керек.
Бұл ретте, ҚР Қылмыстық кодексінің 334-бабында жер қойнауын өз бетінше пайдаланғаны үшін қылмыстық жауапкершілік көзделген, егер бұл әрекеттер көбінесе дәлелденбеген ірі залал келтірсе.
Мәселе мынада, жергілікті жерлерде жүргізіліп жатқан жедел-тергеу іс-шаралары құрамында алтын бар құмдарды, оның ішінде олардың көлемі мен өткізу орнын өз бетінше алу жөніндегі қылмыстық схеманың толық көрінісін ашпайды, бұл қайталама құқық бұзушылықтар жасау үшін қозғаушы күш болып табылады.
Экологиялық реттеу және бақылау комитеті аумақтық экология департаменттерімен және «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-мен бірлесіп 2020 жылы Геопортал арқылы ЖПҚ заңсыз өндіру орындарын анықтау бойынша оқыту семинарын өткізді. Геопортал деректерінің негізінде Шығыс Қазақстан облысы бойынша экология департаментінің мамандары жергілікті жерге барып, қараусыз қалған 9 санкцияланбаған ЖПҚ өндіру орнын анықтады. ЖПҚ-ні заңсыз өндірумен айналысатын адамдарды анықтау үшін полиция басқармасына хаттар жолданды.
Алайда, заңсыз жер қойнауын пайдаланушыларды анықтаудың бұл әдісі тиімді емес, қылмыстар жасалғаннан кейін анықталады және көбінесе экологияға зиян келтіргендерді анықтау мүмкін емес.
«Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» ҚР Кодексінің (бұдан әрі – Жер қойнауы туралы кодекс) 79-бабының 3-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасының талаптарын немесе жер қойнауына мемлекеттік меншік құқығын бұзу салдарынан жер қойнауы ресурстарына залал келтірген тұлғалар келтірілген залалды осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленген мөлшерде және тәртіппен өтеуге міндетті.
Жер қойнауы ресурстарына келтірілген залалды экономикалық бағалау әдістемесін қатты пайдалы қазбалар саласындағы уәкілетті орган көмірсутектер және уран өндіру саласындағы уәкілетті органдармен бірлесіп бекітті (Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің м.а. 2021 жылғы 20 тамыздағы №457 және Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2021 жылғы 23 тамыздағы №274 бірлескен бұйрығы).
Жоғарыда аталған баптардан қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның құзыретіне жер қойнауы ресурстарына келтірілген залалды есептеу кірмейді, өйткені ол экологиялық залал ұғымына жатпайды.
Осыған байланысты, Экология департаменттеріне мүліктік залалдың мөлшерін айқындауға өкілеттік берілмейді, өйткені ол Жер қойнауы туралы кодекске, сондай-ақ ҚР азаматтық заңнамасына сәйкес айқындалады.
Бұдан басқа, жер қойнауы туралы кодекстің 231-бабының 2-тармағына сәйкес – тек қана кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларды мемлекеттік бақылауды облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың тиісті жергілікті атқарушы органы жүзеге асырады.
Сонымен қатар, ҚР ЭК 173-бабының 2-тармағында жер қойнауына мемлекеттік меншік құқығының сақталуын мемлекеттік экологиялық бақылау регламенттелмейді.
Анықтама: 2021 жылғы 2 қаңтардағы күші жойылған Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексінде 114-баптың 11-1-тармағында мемлекеттік экологиялық бақылау: жер қойнауына мемлекеттік меншік құқығының сақталуына жүзеге асырылады.
ҚР ЭК 1-бабының 2-тармағына сәйкес – Табиғи ресурстарды пайдалану саласында, сондай-ақ бұл қолданылатын шамада оларды сақтау, қалпына келтіру және өсімін молайту саласында туындайтын қоғамдық қатынастар табиғи ресурстың түріне қарай тиісінше Қазақстан Республикасының жер, су, орман заңнамасына, Қазақстан Республикасының Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы, жануарды қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнамасына сәйкес реттеледі және Қазақстан Республикасының Табиғи ресурстарды қорғау және пайдалану саласындағы өзге де заңнамасымен келіседі.
Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, табиғи ресурстарды пайдалану табиғи ресурстардың түріне байланысты тиісті заңдармен реттеледі, бұл жағдайда ҚР ЭК-да жер қойнауын пайдалануды бақылау көзделмеген.
Тиісінше, ҚР ЭК 2-бабының 4-тармағында – осы Кодексте көзделген жағдайларды қоспағанда, экологиялық қатынастарды реттейтін нормаларды Қазақстан Республикасының басқа заңдарына енгізуге тыйым салынады. Осы Кодекс пен Қазақстан Республикасының экологиялық қатынастарды реттейтін нормаларды қамтитын өзге де заңдары арасында қайшылық болған жағдайда, осы Кодекстің ережелері қолданылады.
Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 41-бабының 3-тармағын басшылыққа ала отырып, мемлекеттік органдарға Қазақстан Республикасының заңнамасында оларда көзделмеген функцияларды жүзеге асыруға тыйым салынады.
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 12-бабының 1-тармағына сәйкес – жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың мемлекеттік функцияларды орындаумен сыйыспайтын қызметті жүзеге асыруына жол бермеу мақсатында Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеу болып табылады.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган Жер қойнауы туралы кодекспен айқындалатын мүліктік залалды айқындауға құқылы емес.
Ұсыныстар:
- Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Қазақстан Республикасының Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігімен бірлесіп, Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Геология комитеті атынан жер қойнауын пайдалану саласындағы қорғау және бақылау жөніндегі функцияларды жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу және минералдық-шикізат базасын молықтыру саласындағы органға бекіту жөніндегі жұмысты жүргізсін;
- Департамент ШҚО полиция департаментімен бірлесіп, заңсыз өндірілген қазбалардың көлемін, оларды өткізу фактілерін және қалыптасқан нарықтық құнын анықтау жөніндегі мән-жайлар шеңберін зерделеуді көздейтін пайдалы қазбаларды заңсыз өндіру фактілерінің жолын кесу жөніндегі жедел-тергеу іс-шараларын жүргізу жөніндегі іс-қимылдар алгоритмін әзірлесін бекітсін.
Талдау Шығыс Қазақстан облысының аумағында қатты тұрмыстық қалдықтардың (бұдан әрі – ҚТҚ) 427 полигоны, оның ішінде 33-і заңдастырылған және 394-і заңдастырылмаған полигоны жұмыс істейтінін анықтады.
Бүгінгі күні Шығыс Қазақстан облысының аумағында барлығы 9,7 млн. тонна ҚТҚ жинақталған.
Мәселен, 2021 жылы Шығыс Қазақстан облысында 178,6 мың тонна қатты тұрмыстық қалдықтар пайда болды, оның ішінде: 3,8 мың тонна – пайдаланылды, 174,8 мың тонна – полигондарда орналастырылды. Тұрмыстық қатты қалдықтардың көп бөлігі қағаз бен картоннан, тамақ қалдықтарынан және шыныдан тұрады.
2021 жылы 678 рұқсат етілмеген қоқыс үйінділері анықталды, оның ішінде қалалар мен аудандардың әкімдіктері 623 ошақты жойды. Аталған іс-шараларға жергілікті бюджеттен 113,5 млн.теңге бөлініп, игерілді.
Өскемен қаласы әкімдігінің мәліметінше, қалада үш ірі кәсіпорын: «Өскеменспецкоммунтранс» ЖШС, «Өскемен-Тазалық» ЖШС «Таза-Өскемен» ЖШС жұмыс істейді.
Өскемен қаласы әкімінің 05.08.1997 ж. № 1103 шешімімен ауданы 22,5 га учаске өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтарды орналастыру үшін 50 жыл мерзімге «Өскеменспецкоммунтранс» ЖШС уақытша өтеусіз пайдалануға берілді. ҚТҚ қоймасы «Шмелев лог» ауданындағы полигонда жүзеге асырылады. Бұл полигон 1957 жылдан бері 65 жылдан астам уақыт бойы пайдаланылуда.
(Шмелев лог ауданындағы ҚТҚ полигоны)
Жоғарыда аталған полигон Шығыс Қазақстан облысындағы ең ірі полигон. Бұл жерге жыл сайын 100 мың тоннаға жуық қалдықтар шығарылады.
Полигонның толып кету проблемаларынан басқа, бұл қоқыс полигонында жыл сайын 1000 шаршы метр аумаққа дейін жететін өрттің орын алуы жағдайды одан әрі ушықтырады
Полигондағы қоқыстардың үлкен көлемін ескере отырып, мұндай ауқымдағы қоқыстардың өртенуі бүкіл қаланы улы түтінмен орап шырмайды, ол атмосфераға еніп, бірнеше шақырым радиуста барлық тіршілік иелерін улайды.
(Өскемен қаласындағы ҚТҚ полигонының жануы)
Қалдықтарды ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған полигондарға, сондай-ақ бей-берекет полигондарға шығару эпидемиологиялық қауіп болып табылады. ҚТҚ полигоны – қоршаған ортаның ластануының қауіпті көзі. Қоқыс үйіндісінің тереңдігінде анаэробты бактериялар қатысатын ыдырау процестері жүреді. Осындай процестің нәтижесінде улы биологиялық газ бөлінеді, оның құрамдас бөліктерінің бірі метан болып табылады. Топырақтың терең ластануы орын алады, сасық иісті ауа желмен ұзақ қашықтыққа таралады, ал полигон астындағы жер асты сулары іс жүзінде уланады.
Осылайша, аймақ экологиясына бұл полигон 70 жыл бойы зиян келтіріп, полигон жабылғаннан кейін оның бірнеше жүз жылға орны қалып қалады.
Бұл мәселені шешу үшін ҚТҚ жаңа полигоны қажет.
Жаңа санитарлық полигон салу үшін Өскемен қаласының ТКШ, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөліміне Қ. Қайсенов кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 8,3 км жерде 40 га жер учаскесі берілді.
Бұл мәселені шешу үшін ҚТҚ жаңа полигоны қажет.
Жаңа санитарлық полигон салу үшін Өскемен қаласының ТКШ, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөліміне Қ. Қайсенов кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 8,3 км жерде 40 га жер учаскесі берілді.
Анықтама: 2020 жылғы қаңтарда ШҚО әкімдігі «Оператор РОП» ЖШС-мен бірлесіп «ҚТҚ бөлек жинау мен сұрыптауды енгізу жобасын іске асыру бойынша жол картасын» бекітті. Бағдарлама әзірленіп, оған сәйкес «Оператор РОП» ЖШС қаражаты есебінен қалдықтарды бөлек жинауға арналған 1 274 контейнер, 6 қоқыс таситын көлік және 1 автоматтандырылған сұрыптау желісін сатып алу көзделген. Сондай-ақ, қоқыс шығаратын ұйымдардың 10 қабылдау пунктін ашуға қатысуы, органикалық қалдықтарға арналған 1 220 контейнерді ауыстыру, контейнерлер мен қоқыс таситын көліктерді дезинфекциялау бойынша іс-шаралар жүргізу көзделеді.
2021 жылы «Жасыл Даму» АҚ қаражаты есебінен қоқысты бөлек жинау үшін 2856 контейнерді жеткізу жүзеге асырылды.
(Қоқысты бөлек жинауға арналған контейнерлер)
Алайда, тәжірибе көрсеткендей, қоқысты бөлек жинау ресми болып табылады. Көбінесе қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлерде сұрыпталатын қалдықтар бір машинаға құйылады, содан кейін ҚТҚ полигондарына шығарылады.
Сонымен қатар, Шығыс Қазақстан облысының тау-кен өнеркәсібі кәсіпорындары жыл сайын аршу жыныстары, байыту қалдықтары мен күл-қож қалдықтарын шығарады.
Өңірдің жер қойнауын пайдаланушылары пайдаланылған карьер кеңістігін «Қаражыра ЛТД» ЖШС, «Шығыстүстімет» ЖШС, «Казцинк» ЖШС РКБК, ЗГОК аршылған және сыйатын тұқымдарын орналастыру үшін пайдаланылған шахта қазбаларына төсеуге өндіріс қалдықтарын пайдаланады.
Аршылған жыныстарды тиімді пайдалану оларды кеніштердің өндірістік алаңдарындағы технологиялық қажеттіліктерге қолдану және техникалық қалпына келтіру үшін тау-кен қазбаларының пайдаланылған кеңістігін толтыру арқылы жүзеге асырылады.
Карьердің пайдаланылған бөлігін аршылған жыныстармен толтыру бойынша жүйелі жұмысты аттас кен орнында көмір өндіруді жүзеге асыратын «Қаражыра» АҚ жүргізеді. Тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде пайда болған аршылған жыныстар карьердің пайдаланылған кеңістігіне (ішкі үйіндіге) жіберіледі, осылайша бұзылған жерлерді қалпына келтірудің техникалық кезеңі орындалады. 2020 жылы кәсіпорын ішкі үйіндіге 31 834,2 млн м3 аршу жыныстарын жіберді.
Құрамында алтыны бар және полиметалл кендерін байыту және қайта өңдеу қалдықтары арнайы қалдық қоймаларында орналастырылады.
Шығыс Қазақстан облысының аумағында жинақталған өнеркәсіптік қалдықтар бойынша 2020 жылғы ақпарат төмендегі кестеде келтірілген:
|
Сала |
Қалдықтардың түрлері |
Көлемі |
|
Кен өндіру |
Аршыма тау жыныстары, мың т |
951 382,9 |
|
Байыту қалдықтары, мың т |
241 097,2 |
|
|
Байыту шламдары, мың т |
6 523,3 |
|
|
ОҰБ қалдықтары (орталық ұсақтау бөлімі), мың т |
272,3 |
|
|
Мышьяк – құрамында темір бар қалдықтар, мың т |
225,8 |
|
|
Әк – мышьяк тәрізді кек, мың т |
66,3 |
|
|
Гипс өнімі, мың т |
1 221,9 |
|
|
Шлак, мың т |
1 005,1 |
|
|
Жылу энергетикасы |
Күл-қож қалдықтары, мың т |
3 485,9 |
|
Құрылыс материалдарын өндіру |
Өнеркәсіптік қалдықтар (асбестит, бетон бұйымдарының сынығы, кірпіштің сынығы), мың т |
230,0 |
|
Өзге де өнеркәсіптік қалдықтар, мың т |
21 870,5 |
|
|
Құс шаруашылығы |
а/ш өндірісінің қалдықтары, мың т |
529,7 |
|
Атом өнеркәсібі |
Радиоактивті қалдықтар, мың т |
9 619,2 |
|
ИИИ, дана |
28 365 |
|
|
Барлығы облыс бойынша |
|
1 237 530 |
Көз: Шығыс Қазақстан облысы бойынша экология департаменті
Ұсыныстар:
- Департамент тұрақты негізде полиция департаментімен және уәкілетті органдармен бірлесіп, ҚТҚ-ның рұқсат етілмеген қоқыстарын анықтау бойынша рейдтік іс-шараларды жүзеге асырсын.
ЖОЛ КАРТАСЫ
2020 жылдың соңында Шығыс Қазақстан облысының әкімдігі Экология геология және табиғи ресурстар министрлігімен бірлесіп «Шығыс Қазақстан облысының экологиялық проблемаларын кешенді шешу жөніндегі 2020-2024 жылдарға арналған жол картасын» әзірлеп, бекіткен болатын, ол өңірдің экологиялық жағдайын жақсартуға ықпал етуі тиіс еді.
Жол картасына келесі іс шаралар енгізілді:
Жол картасына енгізілген іс-шаралардың егжей-тегжейлі талдауы олардың бірқатарының немқұрайлы сипатқа ие екендігін, қаржылық тұрғыдан нығайтылмағанын, жекелеген іс-шараларды жүзеге асыруға ондаған жылдар мен қомақты қаржы жұмсалатынын, ал кейбір тармақтарды орындау мүлдем мүмкін еместігін көрсетті.
Мысалы, жеке секторды орталықтан жылытуға қосу (3-тармақ), ол 2024 жылға қарай аяқталуы тиіс, ал оны жоғарыда айтылғандай, жаңа қуатты қазандықтың құрылысынсыз аяқтау мүмкін емес, қазірдің өзінде қолданыстағы қазандықтың қуат тапшылығы бар. 2020 жылы бекітілген сәттен бастап осы уақытқа дейін ЖАО тарапынан осы тармақты орындау бойынша ешқандай шаралар қабылданған жоқ.
«2022 жылға дейін дизель және бензин отынымен қалалық жолаушылар автокөлігін пайдалануға кезең-кезеңімен тыйым салу» 7-тармағы да орындалған жоқ. Тұрақты бағдарларға қызмет көрсететін қалалық жолаушылар көлігі жеке меншікте және ҚР ешқандай заңнамалық актілерінде газ отынын пайдаланатын көлікпен тұрақты бағдарларға қызмет көрсету бойынша тасымалдаушылардың міндеттемелері көзделмеген. Сондай-ақ, жеңілдетілген несие беру, газ құю станцияларының санын көбейту сияқты ынталандыру әдістері жоқ. Бүгінгі күні аймақта қоғамдық көліктің тек 4%-ы газ отынын пайдаланады, ал 70%-дан астамының қолдану мерзімі 7 жылдан асқан.
Өскемен қ. атмосфералық ауасының жай-күйін жақсартудың ең жақсы қолжетімді тәсілдерін іздеудің зерттеу жұмыстарын жүргізу жөніндегі іс-шаралар (9-тармақ) қорытындысы бойынша ауаның ластануы мәселесін шешу жөніндегі нақты ұсыныстар енгізуі тиіс Қазгидромет РМК ШҚО аумағында ауа сапасын бақылаудың қосымша автоматты станцияларын орнатумен шектелді. Жауапты уәкілетті органдар қандай да бір зерттеулерге бастамашылық жасаған жоқ және жүргізген жоқ.
Осылайша, жұмыс тобы Жол картасына енгізілген іс-шаралар, әрине, құлаққа жағымды естіледі деген пікірде, бірақ мемлекет тарапынан тиісті қаржыландыру, бақылау және қолдау болмаса, олар «қағаз жүзінде» сол күйінде қалады. Жол картасын қайта қарап, нақты, орындалатын іс-шараларды қоса отырып, өзгерістер енгізу қажет деп санаймыз.
Ұсыныстар:
- Департамент ЭГжТРМ-мен және ШҚО әкімдігімен бірлесіп қол жеткізуге болатын іс-шараларды «ШҚО экологиялық проблемаларын кешенді шешу жөніндегі жол картасына» қоса отырып, өзгерістер мен толықтыруларды қайта қарап, енгізсін.
Қазақстан Республикасының жаңа Экологиялық кодексі 2021 жылғы 2 қаңтарда қабылданды және бірінші кезекте ескі Кодекстің оны қолдану процесінде көрсетілген кемшіліктерін жоюға, сондай-ақ Қазақстанда Еуропалық Одақтың және басқа да шет мемлекеттердің оң тәжірибесін енгізуге, Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық міндеттемелерді орындауының жетіспейтін тетіктерін бекітуге, қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік органдардың шешімдер қабылдауына жұртшылықтың қатысуын жандандыруға бағытталған.
Біріншіден, жаңа Экологиялық кодекс қоршаған ортаға айтарлықтай әсер ететін ірі өнеркәсіптік нысандардың құқықтық режимін күшейтті. Кәсіпкерлер үшін ең маңызды өзгерістер – оларға азды-көпті қатаң экологиялық талаптар қою үшін пайдаланылатын объектілерді (кәсіпорындарды, құрылыстарды) жіктеудегі өзгерістер; қоршаған ортаға әсерді бағалау, экологиялық рұқсаттар алу, қалдықтарды басқару жүйесіндегі өзгерістер.
Сондай-ақ, Кодекстің жаңа редакциясы қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемдерден босату арқылы кәсіпорындарда ең үздік қолжетімді технологияларды (ЕҚТ) енгізуді ынталандырады. Кәсіпорын ЕҚТ белгілеуден бас тартқан жағдайда, мұндай компанияға эмиссия үшін төлем ставкасы едәуір ұлғаяды.
Алдағы 5 жылда өндірістік салалар бойынша сарапшылар ластаушы заттардың негізгі кәсіпорындарына кешенді аудит жүргізеді, оның қорытындысы бойынша ЕҚТ енгізу, ЕҚТ анықтамалықтары түріндегі эмиссияларды төмендету бойынша нақты ұсыныстар әзірленетін болады. 2025-2035 жылдар аралығында жаңа технологияларды жаңғырту және енгізу жоспарлануда, бұл атмосфераға зиянды заттардың шығарылуын едәуір төмендетуі тиіс. Табиғат пайдаланушыларды ынталандыру, эмиссия үшін төлемдерден 10 жылға босату арқылы жаңа қолжетімді технологияларды белгілеу, ЕҚТ енгізуден бас тартқан жағдайда эмиссия үшін төлем мөлшерлемесі әр 3 жыл сайын екі есе ұлғаятын болады.
ЕҚТ енгізу қазіргі экологиялық проблемалармен ағымдағы жағдайды өзгертуге мүмкіндік береді, өйткені технологиялық процестерді жаңғыртудың арқасында экологияға зиянды заттардың эмиссиясы төмендейтін болады.
Бірінші кезекте ЕҚТ қағидаттарына көшуге энергетика секторының, тау-кен металлургия кешенінің, цемент өнеркәсібінің, химия өнеркәсібінің кәсіпорындары қозғалатын болады.
Жаңа кодексте табиғатты қорғау іс-шараларына қаражатты мақсатты жұмсау мәселесіне ерекше көңіл бөлінген. Бұрын қоршаған ортаға эмиссиялар үшін түсетін төлемдердің шамамен 45%-ы ғана қоршаған ортаны қорғауға бөлінген, өйткені онда түскен экологиялық төлемдерді мақсатты жұмсау міндеттемесі болмаған.
Жаңа Кодекске сәйкес, мұндай қаражаттың 100%-ы табиғатты қорғау іс-шараларын қаржыландыруға бағытталатын болады.
Елдегі экологиялық жағдайды ескере отырып, Экологиялық кодексті реформалау қазіргі және болашақ ұрпақтың мүддесі үшін елдің одан әрі тұрақты дамуы үшін уақтылы және қажетті болып табылады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің тәжірибесін болашақта қолдану елдегі экологиялық жағдайды жақсартуға және Қазақстан өнеркәсібін жаңғыртуға үміт береді.
Жекелеген шет елдерде атмосфералық ауаға ластаушы заттардың шығарындыларын азайту саласындағы мемлекеттік реттеудің мысалдары
Экономикалық дамыған мемлекеттердің қоршаған орта саласындағы заңнамасы әкімшілікпен қатар қылмыстық жауапкершілікті де қарастырады.
ЕО-ның экологиялық стандарттары мен нормалары әлемдегі ең қатал және ең дамыған стандарттардың бірі болып табылады. ЕО-дағы қоршаған ортаны қорғау мәселелерімен Еурокомиссия, Еуропарламент, Еуропалық кеңес және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Еуропалық агенттік айналысады, олар бірлескен күш-жігер аясында табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану жөніндегі саясатты іске асырады. Бұл саясаттың негізгі құралдарына экологиялық салықтар, түрлі сауда рұқсаттары, соның ішінде көміртегі тотығы шығарындыларына квоталар, экологиялық жарналар, сондай-ақ экологиялық блоктың әртүрлі субсидиялары мен жеңілдіктері жатады. Еуропалық экологиялық саясаттың бағыттары арасында ауа сапасы мен су сапасын сақтау, қалдықтарды кәдеге жарату ерекше көзге түседі.
Еуропада Германия елінде ең қатаң экологиялық заңнама қолданылады.
2021 жылы Германияның федералды бюджетінің атмосфералық ауаға ластаушы заттардың шығарындыларын азайту және климаттық саясат бойынша шығындарының көлемі 540,63 миллион евроны (немесе мемлекеттің табиғатты қорғау шығындарының жалпы көлемінің 23,64 %-ын) құрады.
Германияда атмосфералық ауаға ластаушы заттардың шығарындыларын азайту жөніндегі мемлекеттік саясат келесілерге негізделген:
- ауа сапасы стандарттарының айрықшалығы, ең алдымен қорғау және қауіптердің алдын алу үшін олардың сақталуы тиісті құралдардың көмегімен қамтамасыз етілуі керек (таза ауа жоспарлары, шығарындыларды бақылау жүйесін бекіту);
- шығарындыларды шектеу талаптары (техниканың қазіргі заманғы деңгейіне немесе қолжетімді ең жақсы технологияға сәйкес шығарындылармен, ал кейбір жағдайларда өнімдерге тыйым салумен байланысты көздер үшін);
- тиісті жаппай ластаушы заттар үшін ұлттық шығарындыларды шектеу арқылы шығарындылардың барынша көп мәнін анықтау (барлық көздерден шығарындылардың ұлттық шектеулері).
Ауаның ластануын бақылау жүйесі барлық тиісті ластаушы заттарды ескереді және әртүрлі салалардағы ауаның ластануымен күреседі:
- отын (мысалы, бензин мен мазуттағы күкірт мөлшері) және шикізат (мысалы, еріткіштері аз бояулар) сапасы;
- жеке көздер (мотоциклдерден электр станцияларына дейін) үшін шығарындылардың қазіргі шекті мәндері;
- шағын көздерге (автомобильдерге) арналған үлгілік сынақтар, ірі зауыттар мен жол құрылысы жобалары үшін бекіту рәсімдері, шығарындыларды тұрақты мониторингілеу;
- өлшеу желілерінің көмегімен және модельдік есептеулер мен спутниктік бақылаудың көмегімен бүкіл аумақ бойынша ауа сапасының (шығарындылар концентрациясының) тұрақты мониторингі.
Германиядағы ауаның ластануына қарсы ұлттық бағдарлама алғаш рет Еуропалық комиссияға 2019 жылдың 22 мамырында Федералды кабинеттің шешімінен кейін ұсынылды. Көлік секторындағы шаралардан басқа, міндеттемелерді орындау үшін СО2 шығымы аз энергия тасымалдаушыларға сәтті көшу және ауыл шаруашылығындағы аммиак шығарындыларын азайту қажет.
Ұлттық бағдарламада ауаның ластануын бақылау саласындағы шаралар мен шаралар пакеті көзделген:
- климаттың өзгеруінің салдарын жұмсарту (атап айтқанда, көмір мен лигниттен электр энергиясын өндіруді біртіндеп тоқтату);
- ауаның ластануын бақылау (жағуға арналған қондырғылар, қатты отын қазандықтары бойынша ережелерді сақтау;
- автомобиль көлігіне арналған шаралар пакеті – экологиялық сыйлық және автомобильдер үшін бағдарламалық жасақтаманы жаңарту;
- автобустарға арналған жабдықтарды жаңғырту;
- қоғамдық көлікті, велосипедпен жүруді және жаяу жүруді ілгерілету; автомобильдер үшін CO2 шығарындыларына шектеулерді қатаңдату саясатын жалғастыру; ауыл шаруашылығы шаралары пакеті – оңтайландырылған азықтандыру; мал шаруашылығы үй-жайларындағы шығарындыларды азайту шаралары; шығарындылары төмен деңгейлі көңді сақтау;
- көң мен минералды тыңайтқыштарды төмен эмиссиялық қолдану;
- газ шығынын азайту арқылы минералды тыңайтқыштарды пайдалануды азайту);
- жағуға арналған қондырғыларға қатысты қосымша шаралар (күкірті аз отынға ауысу немесе пайдаланылған газдарды тазартудың тиімді технологиясы).
Ұлыбританияда атмосфералық ауаға ластаушы заттардың шығарындыларын азайту мақсатында экологиялық салықтар, атап айтқанда Climate Change Levy - CCL бағдарламасында белгіленген жеңілдіктер мен бизнес схемалары енгізілген.
Алым негізгі мөлшерлемелер және көміртегі бағасын қолдаудың мөлшерлемелері бойынша төленеді. Негізгі мөлшерлеме бойынша: өнеркәсіптік, коммерциялық, ауыл шаруашылығы қызметі салаларында, қоғамдық қызметтерде алым төленеді. Егер:
- кәсіпорын аз мөлшерде энергия тұтынса;
- энергияны ішкі тұтынушылар пайдаланса;
- қайырымдылықпен айналысатын коммерциялық емес ұйымдар энергияны тұтынушылар болып табылса негізгі мөлшерлеме бойынша алым төленбейді.
Бұл ретте, егер:
- Ұлыбританияда ресурстар пайдаланылмаса;
- ресурстар ЖЭО сапасын қамтамасыз ету бағдарламасы шеңберінде тіркелген жылу және электр энергиясын өндірудің белгілі бір біріктірілген схемаларына жеткізілсе;
- электроэнергия произведена из возобновляемых источников энергии до 1 августа 2015 г.;
- ресурсы применяются для производства электроэнергии на электростанциях мощностью 2 МВт или более;
- ресурсы используются в определённых видах транспорта.
- электр энергиясы 2015 жылдың 1 тамызына дейін жаңартылатын энергия көздерінен өндірілсе;
- ресурстар қуаты 2 МВт немесе одан жоғары электр станцияларында электр энергиясын өндіру үшін қолданылса;
- ресурстар белгілі бір көлік түрлерінде қолданылса электр, газ және қатты отын өндірушілер, әдетте, негізгі тарифтер бойынша алымдарды төлеуден босатылады.
|
Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің (Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет) Шығыс Қазақстан облысы бойынша департаментінің басшысы
_________________ Д. Шакенов |
Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің төрағасы
_________________ З. Жолдасов |