ЕАЭО елдері достастығының артықшылықтары
Бүгін біз "БЖЗҚ" АҚ төлемдерді ұйымдастыру және ақпараттандыру департаменті директорының орынбасары Кимолаева Гүлмира Кенжебекқызымен ЕАЭО мүше мемлекеттерінің құзыретті органдары арасындағы еңбекшілер мен олардың отбасы мүшелерін зейнетақымен қамсыздандыру мәселелері бойынша өзара іс-қимыл тәжірибесі туралы әңгімелестік.
Гүлмира Кенжебекқызы, биыл 2015 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің еңбекшілерін зейнетақымен қамсыздандыру туралы 20.12.2019 жылғы Келісім күшіне енді. Менің ойымша, бұл елдердің әрқайсысы өз азаматтарына зейнетақы жинақтау үшін ең жақсы жағдайларды барынша қамтамасыз еткісі келгендіктен болды. Бұл туралы толығырақ айтып беріңізші.
Иә, құжат мұқият және жан – жақты талқыланды, өйткені ЕАЭО елдерінің аумақтарында уақытша еңбек қызметін жүзеге асыратын ЕАЭО елдерінің еңбекшілерін зейнетақымен қамсыздандыру мәселелері реттелмеген және, әрине, осы Келісімнің 2021 жылғы қаңтардан бастап күшіне енуі ЕАЭО елдерінің еңбекшілерін-азаматтарын зейнетақымен қамсыздандыруға оң әсерін тигізеді .
Естеріңізге сала кетейік, келісім ЕАЭО туралы шартты іске асыру үшін әзірленген , Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарт болып табылады және еңбекшілер мен отбасы мүшелеріне қатысты қолданылады.
Келісімнің негізгі мақсаты жұмысқа орналастырушы мемлекеттің азаматтары сияқты шарттарда және тәртіппен ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер еңбекшілерінің зейнетақы құқықтарын қалыптастыру болып табылады. Бұл ЕАЭО-ға мүше әрбір мемлекет ЕАЭО-ға мүше басқа мемлекеттердің азаматтарына зейнетақымен қамсыздандыруға арналған құқықтардың ұқсас шарттарда өз азаматтарына берілетін құқықтар көлеміне тең көлеміне кепілдік беруге тиіс дегенді білдіреді.
Келісім шеңберінде, оның ішінде біздің елімізде ЕАЭО елдерінің азаматтары зейнетақының қандай түрлеріне үміттене алады?
Келісім қолданылатын ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер тағайындайтын зейнетақылардың түрлері Келісімнің 2-бабында айқындалған, негізінен бұл, әрине, жасына байланысты (еңбек өтілі үшін тағайындалатын), сондай-ақ мүгедектігі бойынша және асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша еңбек зейнетақылары.
Қазақстанда келісім еңбекшілердің БЖЗҚ-ға зейнетақы жарналарын төлеу жөніндегі құқықтық қатынастарға қолданылады, бұл ретте оларды еңбекшілерден алу құқығы Қазақстан заңнамасына сәйкес туындайды:
- зейнеткерлік жасқа жеткен кезде;
- 1 және 2 топтардағы мүгедектік белгіленген кезде, егер мүгедектік мерзімсіз болып белгіленсе,
- БЖЗҚ-да зейнетақы жинақтары бар ЕАЭО елінің еңбеккері, азаматы қайтыс болған жағдайда, оларды біржолғы алу құқығы БЖЗҚ-ға Қазақстанның заңнамасында айқындалған құқық белгілейтін құжаттар ұсынылған кезде оның мұрагерлеріне ауысады.
ЕАЭО елдерінің құзыретті органдары (зейнетақы қорлары) зейнетақы тағайындау және төлеу кезінде қалай өзара іс-қимыл жасайды?
Келісім шеңберінде зейнетақы тағайындау және төлеу кезінде құзыретті органдардың өзара іс-қимылы өзара іс-қимыл тәртібімен реттеледі , оның шеңберінде құзыретті органдар зейнетақы тағайындау және төлеу үшін қажетті мәліметтерді қамтитын тиісті ақпараттық формулярлармен алмасады.
Мысалы, Келісімде, егер бір мүше мемлекеттің аумағында сатып алынған жұмыс өтілі зейнетақыға құқықтың туындауы үшін жеткіліксіз болған жағдайда, мұндай жұмыс өтілі уақыт бойынша сәйкес келетін жағдайларды қоспағанда, әрбір мүше мемлекеттің заңнамасына сәйкес басқа мүше мемлекеттердің аумақтарында сатып алынған жұмыс өтілі ескеріледі.
Көрсетілген жағдайларда құзыретті органдар тиісті формулярды толтыру және беру арқылы зейнетақы құқығының туындауы үшін қажетті жұмыс өтілі туралы жетіспейтін мәліметтермен алмасатын болады.
Бұл ретте БЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдерін тағайындау үшін өтіліңізді растау қажеттілігі жоқ екенін атап өтеміз, өйткені БЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдері еңбекшілердің БЖЗҚ-да қалыптастырған зейнетақы жинақтарының көлеміне қарай есептеледі және жүзеге асырылады.
Қазіргі уақытта ЕЭК уәкілетті және құзыретті органдармен бірлесіп, зейнетақы тағайындау және төлеу үшін қажетті электрондық мәліметтермен алмасу үшін ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің уәкілетті және құзыретті органдарының ақпараттық жүйелерін ЕАЭО-ның интеграцияланған ақпараттық жүйесімен интеграциялау бойынша жұмыс жүргізуде.
Мәліметтермен электрондық алмасуға көшкенге дейін құзыретті органдар арасындағы өзара іс-қимыл қағаз жеткізгіштерде жүзеге асырылатын болады.
Келісім күшіне енгеннен кейін Қазақстанда жұмыс істеген Ресей Федерациясының (РФ) азаматына зейнетақы тағайындалғанын мысалға келтіре аласыз ба? Ол зейнетақы тағайындау және төлеу үшін қандай құзыретті органға жүгінді?
Ия, әрине. Келісімге сәйкес еңбекшілерге зейнетақы тағайындау мен төлеу құқығын іске асыру жұмысқа орналастырушы мемлекеттің азаматтары үшін жасалған шарттарда жүзеге асырылатынын, бұл ретте еңбекшінің (отбасы мүшесінің) зейнетақы тағайындау мен төлеу үшін тұратын мемлекеттің немесе жұмысқа орналастырушы мемлекеттің құзыретті органына өтініш жасауға құқығы бар екенін қайталаймын.
Мысалы, Қазақстанда келісімді іске асыру бойынша құзыретті орган БЖЗҚ, РФ-да-РФ зейнетақы қоры (бұдан әрі-ҚББ) болып табылады.
Мәселен, ағымдағы жылы БЖЗҚ-ның практикалық қызметінде Ресей Федерациясы азаматтарының зейнеткерлік жасқа толуына байланысты (ер адам 63 жаста және әйел 60 жаста) зейнетақы төлемін алуға БЖЗҚ-ға жүгінуінің екі фактісі бар.
Жұмыс берушімен жасалған еңбек шарты негізінде Қазақстанда жұмыс істеген РФ азаматтарында БЖЗҚ-ға зейнетақы жарналарын аудару кезеңі (01.01.2021 ж.бастап Қазақстанның заңнамасы бойынша зейнеткерлік жасқа толғанға дейін) елеусіз болды, және өтініш берген күнгі зейнетақы жинақтарының сомасы елеусіз болды және алушыларға бір рет толық көлемде төленді.
РФ азаматтарына БЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру кезінде ҚББ-мен өзара іс-қимыл іс жүзінде жүзеге асырылады ма?
Келісімнің 4-бабының 5-тармағында мүше мемлекеттің заңнамасында көзделген қосымша ақылар мен өзге де төлемдерді белгілеу кезінде барлық мүше мемлекеттерде еңбекшіге (отбасы мүшесіне) тағайындалған зейнетақылар ескерілетіні көзделген.
Өзара іс-қимыл тәртібіне сәйкес мүше мемлекеттердің құзыретті органдары зейнетақы мөлшерінің өзгеруіне немесе оны төлеудің тоқтатылуына әкеп соғатын мән-жайлар туралы, сондай-ақ еңбекшінің (отбасы мүшесінің) дербес деректерінің өзгеруі туралы және Келісімді қолдану үшін маңызы бар өзге де мән-жайлар туралы ақпараттық формулярларды пайдалана отырып, жоғарыда көрсетілгеніндей қажетті мәліметтерді жіберу арқылы бір-бірін хабардар етеді.
БЖЗҚ келісімі аясында Қазақстан заңнамасы бойынша зейнеткерлік жасқа толуына байланысты РФ азаматтарына зейнетақы төлемдері жүзеге асырылғанын ескере отырып, БЖЗҚ келісім және өзара іс-қимыл тәртібінің нормаларына сәйкес ҚББ-ға РФ азаматтарының деректемелері, жүзеге асырылған зейнетақы төлемдерінің сомасы мен кезеңі көрсетілген ақпараттық формулярлар жіберілді.
Осылайша, Келісім қолданысының қысқа мерзіміне қарамастан, ЕАЭО елдерінің азаматтары жұмысқа орналасу мемлекеттерінде өздерінің зейнетақы құқықтарын қабылдаушы елдің азаматтарымен тең дәрежеде іс жүзінде қалыптастырып, іске асыратынын көріп отырмыз, тиісінше Келісімнің мақсатына қол жеткізілді.
Айтамын, әңгіме!