«БЖЗҚ» АҚ 2025 жылы жүргізілген әлеуметтік зерттеу нәтижелерін ұсынды
Қазақстандықтардыңзейнетақыжүйесісаласындағықаржылықсауаттылығыартыпкеледі: азаматтарзейнетақыжүйесініңқалайжұмысістейтінінжәне ол арқылы қандаймүмкіндіктерге қол жеткізуге болатынын барғансайынжақсытүсінуде. Мұны 2025 жылы жүргізілген тәуелсізсоциологиялықзерттеунәтижелерірастады.
Сауалнаманыңнегізгімақсаты – Қазақстанхалқыныңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылықдеңгейін, зейнетақыжүйесінедегенсенімдәрежесінжәнеазаматтардыңжинақтаушымодельгетартылудеңгейінайқындау.
Қазақстанхалқыныңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылықдеңгейіреспонденттердіңжынысын, жасерекшеліктерін, аумақтықжәнеәлеуметтікмәртебелерін ескереотырыпбағаланды.
Зерттеужалпыұлттықрепрезентативтісауалнамаәдісіменжүргізілді. ІріктемегеҚазақстанныңбарлықөңірлерінен, оныңішінде 17 облыс пен республикалықмаңызы бар 3 қаладан (Астана, Алматы, Шымкент) 3 000 респондент қатысты. Сауалнамаауылдықжәнеқалалықжерлердетұратын 18 жастанасқанересектұрғындарарасындажүргізілді. Барлығы 1 473 ер адамжәне 1 527 әйел азаматшасұралды. Әлеуметтікмәртебебойыншабөлінісмынадай: жалдамалықызметкерлер – 2 031 адам (67,70%), өзін-өзіжұмыспенқамтығандар – 831 адам (27,70%), жұмыссыздар – 138 адам (4,60%).
ЗерттеусауалнамасыныңнегізгібөліміҚазақстанхалқыныңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылығынанықтауға, сондай-ақҚазақстанРеспубликасыныңзейнетақыжүйесінежәне «БЖЗҚ» АҚ-ға (БЖЗҚ, Қор) дегенсенімдеңгейін, Қорқызметітуралыақпараттыңқолжетімділігі, хабардарлықдәрежесі мен қабылдануынбағалауғабағытталған 26 сұрақтантұрды.
Зерттеунәтижелеріазаматтардықаржылықсауаттылықтыңбазалықжәнеозықдеңгейлерібойыншажіктеугемүмкіндікберді.
Базалықдеңгей
Қаржылықсауаттылықтыңбазалықдеңгейінеарналғансұрақтарзейнетақыменқамсыздандыру бойынша жауапкершілік, Қазақстандықзейнетақыжүйесініңқұрылымы, зейнетақытөлемдерініңтүрлері, мөлшері мен көздері, Қордыңфункциялары, сондай-ақҚазақстанРеспубликасындағыресмизейнеткерлікжастуралыбілімдіанықтауғабағытталды. Аталмыш деңгейбойыншареспонденттердіңнәтижесі 74,2%-ды (өткенжылы – 73,8%)құрады.
Сауалнаманың еліміздегізейнетақытөлемдерініңтүрлерінеқатысты сұрақтарына 1 748 респондент (58,3%) Қазақстандазейнетақытөлемдерініңекікөзі бар екенінбілетіндерінкөрсетті: мемлекеттікбюджеттентөленетін (базалықжәнеынтымақтызейнетақы) жәнеміндеттіәріеріктіжарналаресебіненқалыптасқанжинақтардан БЖЗҚ-дан төленетінтөлемдер. Бұлкөрсеткішзейнетақыжүйесініңнегізгіэлементтерітуралыжеткіліктідеңгейдегіхабардарлықтыжәнеоныңараласмоделінтүсінудібілдіреді.
«БЖЗҚ немен айналысады?» деген сұраққа 1 491 респондент (49,7%) дұрыс жауап беріп, Қор міндетті және ерікті зейнетақы жарналарын жинаумен, зейнетақы жинақтарын есепке алумен және жинақтар есебінен зейнетақы төлемдерін жүзеге асырумен айналысатынын көрсетті.
«БЖЗҚ-ға аударылатын зейнетақы жарналарының қандай түрлерін білесіз?» деген сұраққа берілген жауаптар халықтың зейнетақы жарналарының негізгі түрлерін жақсы білетінін көрсетті. Ең танымал түрі – міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ), оны респонденттердің 90,1%-ы біледі. 2 413 респондент (80,4%) МЗЖ мөлшері табыстың 10%-ын құрайтынын дұрыс атап өтті.
Міндетті зейнетақы жарналарының қосымша түрлері (ЖМЗЖ) туралы хабардар респонденттер үлесі – 25,6%, ал зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер үшін жұмыс беруші төлейтін міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) туралы – 21,2%. Сонымен қатар, респонденттердің айтарлықтай бөлігі (43,2%) ерікті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) мүмкіндігін білетінін көрсетті, бұл ұзақ мерзімді қаржылық жоспарлауға және зейнетақы капиталын өз бетінше қалыптастыруға деген қызығушылықтың артқанын білдіреді.
«Қазақстандағы зейнеткерлік жас қандай?» деген сұраққа 2 523 респондент (84,1%) елімізде зейнеткерлікке шығудың сараланған жасы белгіленгенін дұрыс көрсетті: ер адамдар үшін – 63 жас, ал әйелдер үшін 2025 жылы – 61 жас. Бұл қолданыстағы зейнетақы саясатын және әйелдердің зейнеткерлік жасына қатысты соңғы жылдардағы өзгерістерді жақсы түсінетінін аңғартады.
Жұмыспен қамтылу мәртебесі зейнеткерлік жас туралы білімнің дәлдігіне елеулі әсер ететіні байқалды. Жалдамалы қызметкерлер – ең хабардар топ (84,9%), себебі олар жұмыс берушілермен, бухгалтериямен жүйелі түрде байланыста болады және ресми ақпаратты жиі алады. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар жалдамалы қызметкерлерге қарағанда азырақ, бірақ жұмыссыздарға қарағанда жақсырақ хабардар (82,8%). Ал жұмыссыздар арасында қате жауаптар үлесі жоғары – дұрыс жауап 79,7%.
«Жеке зейнетақы шотыңыздағы қаражаттың жай-күйін қалай білуге болады?» деген сұраққа 2 959 респондент (98,6%) дұрыс жауап берді. Олар бұл ақпаратты БЖЗҚ-ға жеке жүгіну арқылы, пошта немесе электрондық пошта арқылы алынатын үзінді көшірме, БЖЗҚ сайты мен мобильді қосымшасындағы жеке кабинет, www.egov.kzэлектрондық үкімет порталы және ХҚКО арқылы білуге болатынын көрсетті.
Озықдеңгей
Қаржылық сауаттылықтың озық деңгейін анықтау үшін респонденттерге зейнетақы активтерін инвестициялау қағидаттарын, зейнетақы төлемдерін есептеу тәртібін, зейнетақы аннуитеті тетігін, жинақтаушы зейнетақы жүйесіндегі салық салу ерекшеліктерін және зейнетақы жинақтарының сақталуына берілетін мемлекеттік кепілдікті түсінуді талап ететін сұрақтар ұсынылды. Сауалнама нәтижесі бойынша ілгері деңгейдің жалпы коэффициенті – 45,3%(өткен жылы – 45,2%).
«Инвестициялық кіріс алу үшін зейнетақы активтерін кім инвестициялайды?» деген сұраққа 1 745 респондент (58,2%) дұрыс жауап беріп, Қазақстан Республикасының Ұлттық банкін (ҚРҰБ) және/немесе салымшының таңдауы бойынша инвестициялық портфельді басқарушыларды (ИПБ) көрсетті. Респонденттердің шамамен үштен бірі (34,1%) сенімгерлікпен басқарушылар ретінде ҚРҰБ мен ИПБ-ны қатар атады. Бұл көрсеткіш жақсы деңгейдегі хабардарлықты көрсеткенімен, зейнетақы қаражатын басқару қағидаттарын толық түсіну үшін жеткіліксіз екенін аңғартады. 14,3% тек ҚРҰБ-ты, ал 9,8% тек ИПБ-ны атады.
Сонымен қатар, респонденттердің 35,6%-ы зейнетақы жинақтарын «БЖЗҚ-ның өзі басқарады» деген қате пікірде. Бұл жүйелі сипатқа ие болған түсінбеушілік екені де айқын, өйткені жоғары білімді адамдар арасында да қате жауаптардың үлесі (40%-ға дейін) басым.
«Зейнетақы жинақтарына инвестициялық кіріс қалай есептеледі?» деген сұраққа 750 респондент (25,0%) инвестициялық кіріс мөлшері нарықтық жағдайға және активтердің құнына байланысты өзгеретінін дұрыс көрсетті.
Зейнетақы жинақтарының әртүрлі қаржы құралдарына инвестицияланып, инвестициялық кіріс әкелетіні туралы білім деңгейі бойынша 1 682 респондент (56,1%) бұл процесті түсінетінін көрсетті: олар жинақтар тек шоттарда сақталмай, инвестицияланатынын біледі. Оның ішінде 45,6% инвестициялау фактісінен хабардар болса, 10,5% - инвестициянәтижелерін тұрақты түрде қадағалап отырады.
Зейнетақы жинақтарын пайдалану шарттарына қатысты сауалнамада респонденттерге кең таралған бірнеше тұжырым ұсынылып, олардың ішінен бір қате тұжырымды таңдау сұралды. 1 845 респондент (61,5%) «Зейнетақы жинақтарын БЖЗҚ-дан кез келген жаста алуға болады» деген пікірді қате деп көрсетті. Бұл шынында да дұрыс емес, себебі Қазақстан заңнамасына сәйкес зейнетақы жинақтарын тек белгілі бір жағдайлар туындағанда ғана алуға болады.
«Зейнетақы аннуитетін сатып алу үшін зейнетақы жинақтарын сақтандыру ұйымына аударуға кімнің құқығы бар?» деген сұраққа 869 респондент (29,0%) дұрыс жауап беріп, мұндай құқық 45 жасқа толған және жеткілікті зейнетақы жинағы бар салымшыларға берілетінін атап өтті.
«БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақы төлемдеріне салық салына ма?» деген сұраққа 1 141 респондент (38,0%) дұрыс жауап беріп, қазіргі уақытта БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақы төлемдеріне жеке табыс салығы (ЖТС) салынатынын, алайда 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап бұл төлемдерге ЖТС салынбайтынын көрсетті. Жалпы алғанда, респонденттердің 56%-ы зейнетақы төлемдеріне белгілі бір салық салынатынына сенімді, алайда нақты салық түріне қатысты пікірлер әркелкі. Бұлзейнетақытөлемдерінеқатыстысалықсаясатынтүсінудіңжеткіліксіздігінкөрсетеді.
«Зейнетақыжинақтарыныңсақталуынамемлекетқандайкепілдіктербереді?» дегенсұраққа 1 485 респондент (49,5%) дұрысжауапберіп, мемлекеттіккепілдік тек міндеттізейнетақыжарналарынақолданылатынынкөрсетті. Бұлсұрақазаматтардыңміндеттіжәнееріктіжарналардыңайырмашылығынжәнезейнетақыжинақтарынмемлекеттікқорғаутетіктерінқаншалықтытүсінетінінайқындауғамүмкіндікберді.
Осылайша, Қазақстанхалқыныңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылығыныңбазалықжәнеозықдеңгейлері2025 жылыалдыңғыекіжылменсалыстырғандатұрақтыөсімкөрсетті. Қазақстаназаматтарыныңбасымбөлігіөздерінің БЖЗҚ-дағызейнетақыжинақтарынқарттықкезеңдегінегізгітабыскөзіретіндеқарастырады.Халықтың зейнетақы жүйесімен қамтылуы айтарлықтай артты: БЖЗҚ-ға кемінде бір рет жарна аударған азаматтардың үлесі 2021 жылғы 42,7%-дан 2025 жылы 78,7%-ға дейін өсті. Бұл көлеңкелі жұмыспен қамтудың азайып, зейнетақы бағдарламаларымен қамтудың кеңейгенін көрсетеді.
Сенім деңгейі
«БЖЗҚ» АҚ-ға деген сенім дәрежесін бағалау да қаржылық сауаттылық деңгейі сияқты жынысы, жасы, тұрғылықты жері және әлеуметтік мәртебесі бойынша жүргізілді.
ЗерттеунәтижелерібойыншахалықтыңҚазақстанРеспубликасыныңзейнетақыжүйесінедегенсенімініңорташакөрсеткіші– 5,92 балл, ал БЖЗҚ-ғадегенсенімніңорташадеңгейі 6,04 баллболды.
Зейнетақыжүйесі мен БЖЗҚ-ғадегенсенімдеңгейіқалыпты-оңдеңгейдесақталуда. Азаматтардыңбасымбөлігібейтарап-позитивтінемесесақтықпенсенетінұстанымдыұстанады: оларзейнетақыинституттарынаашықсенімбілдірмегенімен, айқынсенімсіздік те танытпайды.
Ақпараттыңқолжетімділігі мен қабылдануы
БЖЗҚ қызметітуралыақпараттыңқолжетімділігінбағалаукөрсеткендей, азаматтардыңкөпшілігіқажеттімәліметтердіашықәріоңайтабуғаболадыдепесептейді. Респонденттердің 57,3%-ы негізгіақпаратеркінқолжетімділікке иежәне оны іздеуқиындықтудырмайдыдепсанайды. БұлҚордыңресми коммуникация арналары – сайт, мобильдіқосымша, байланысорталығы мен әлеуметтікжелілердің ашықтықтықамтамасызетіпотырғанынкөрсетеді.
БЖЗҚ материалдарыныңтүсініктілігі де қолжетімділікбағасыменшамалас: сауалнамағақатысқандардың 57,3%-ы Қорақпаратытүсініктіәріқолжетімдітілдеберілгендепесептейді.
БЖЗҚ-нықабылдаудықалыптастырудаақпараталынатынмедиакеңістіктіңмаңызызор. Деректерелдегімедиапрофильдіңцифрлықплатформаларғақарайжылдамауысқанынкөрсетеді. Респонденттердің 49,1%-ы жаңалықтардыәлеуметтікжелілерарқылыалады, бұлолардынегізгі коммуникация арнасынаайналдырады. Еңтанымалплатформалар – Instagram (32,3%), Facebook (13,6%), WhatsApp (11,9%) жәнеTelegram (10,9%). TikTok (9,3%) пен YouTube (6%) визуалдықабылдаудытолықтырады.
Теледидарәлі де 29,4% халықүшінмаңыздыақпараткөзіболғанымен, ықпалыжағынанәлеуметтікжелілергежолберіпотыр. Ал сайттар (13,7%), радио (5,6%) жәнегазеттер (2,2%) шеткеріорынғаығысты. Бұлзейнетақытақырыбындағыдәстүрлі коммуникация форматтарыныңтиімділігітөмендеп, мобильді, визуалдыжәнеинтерактивтіарналардыңмаңызыартқанынбілдіреді.
Алынғандеректерзейнетақысауаттылығыноданәріарттыру, ақпараттықматериалдардыңқолжетімділігінжетілдіружәнехалықүшінцифрлықмүмкіндіктердідамытуқажеттігінкөрсетеді.
БЖЗҚ халықтызейнетақыжинақтарытуралыөзекті, түсініктіжәнесенімдіақпаратпенқамтамасызетумақсатындажүйеліақпараттық-түсіндіружұмыстарынжәнецифрлықшешімдердікеңейтудіодан әрі жалғастырады.
Социологиялықзерттеунәтижелерібойыншатолықесеп БЖЗҚ-ныңресмисайтындаорналастырылған
БЖЗҚ 2013 жылғы 22 тамызда «ГНПФ» ЖЗҚ» АҚ негізінде құрылды. БЖЗҚ құрылтайшысы және акционері – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің «Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті» ММ арқылы Қазақстан Республикасының Үкіметі. БЖЗҚ зейнетақы активтерін сенімгерлікпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Зейнетақы заңнамасына сәйкес БЖЗҚ міндетті зейнетақы жарналарын, жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын, ерікті зейнетақы жарналарын тартуды, сондай-ақ "Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктерінде орналастырылған депозиттерге міндетті кепілдік беру туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес депозиттерге міндетті кепілдік беруді жүзеге асыратын ұйым аударған кепілдік берілген депозит бойынша кепілдік берілген өтемнің талап етілмеген сомасы есебінен қалыптастырылған ерікті зейнетақы жарналарын есепке алып, оның есебін жүргізеді, зейнетақы төлемдерін жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Сондай-ақ Қор нысаналы активтер мен нысаналы талаптарды есепке алуды, нысаналы жинақтау шоттарына нысаналы жинақтарды (НЖ) есепке алу мен есептеуді, НЖ төлемдерін оларды алушының банк шоттарына есептеуді, "Ұлттық қор – балаларға" бағдарламасы шеңберінде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған тәртіппен НЖ қайтарымдарын есепке алуды жүзеге асырады (толығырақ www.enpf.kz сайтында).