Мемлекеттен тұрғын үй алуға кімдердің құқығы бар?
- Ұлы Отан соғысының ардагерлері және оларға теңестірілген тұлғалар;
- жетім балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар;
- көпбалалы отбасылар, оның ішінде «Алтын алқа», «Күміс алқа» алқаларымен марапатталған көпбалалы аналар, «Батыр ана» атағын алған аналар және ордендермен марапатталған аналар;
- халықтың әлеуметтік осал топтары;
- мемлекеттік қызметшілер, бюджеттік ұйымдардың қызметкерлері және әскери қызметшілер;
- арнаулы мемлекеттік органдар мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері;
- ғарышкерлер және ғарышкерлікке кандидаттар;
- мемлекеттік сайланбалы лауазымдарды атқаратын тұлғалар;
- жалғыз тұрғын үйі апатты деп танылған азаматтар;
- қандастар (қоныс аударуға арналған арнайы мәртебе алған этникалық қазақтар).
Халықтың әлеуметтік осал топтарына кімдер жатады?
- Ұлы Отан соғысының ардагерлері;
- Жеңілдіктері бойынша Ұлы Отан соғысының ардагерлеріне теңестірілген ардагерлер;
- Басқа мемлекеттердің аумағындағы ұрыс қимылдарының ардагерлері;
- Бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар;
- Мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған немесе асырап отырған отбасылар;
- Денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган бекіткен аурулар тізбесіне сәйкес кейбір созылмалы аурулардың ауыр түрлерімен ауыратын адамдар;
- Жасына байланысты зейнеткерлер;
- Жиырма тоғыз жасқа толмаған, кәмелетке толғанға дейін ата-анасынан айырылған жетім балалар және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар. Мұндай адамдар мерзімді әскери қызметке шақырылған жағдайда, жас шегі әскери қызмет өткеру мерзіміне ұзартылады;
- Қандастар;
- Экологиялық апаттардың, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың салдарынан тұрғын үйінен айырылған адамдар.
- «Алтын алқа», «Күміс алқа» алқаларымен марапатталған немесе бұрын «Батыр ана» атағын алған, сондай-ақ I және II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған көпбалалы аналар және көпбалалы отбасылар;
- мемлекеттік немесе қоғамдық міндеттерді атқару кезінде, әскери қызмет өткеру барысында, ғарыш кеңістігіне ұшуға дайындалу немесе ұшуды жүзеге асыру кезінде, адам өмірін құтқару немесе қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде қаза тапқан (қайтыс болған) адамдардың отбасылары;
- толық емес отбасылар;
- асырауында кәмелетке толмаған балалары және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында күндізгі оқу нысаны бойынша білім алатын, бірақ жиырма үш жасқа толмаған балалары бар жесірлер (жесір ерлер).
Тұрғын үй кезегіне тұру үшін уақытша тіркеу жарамды ма?
Қазақстан Республикасы азаматтарын және қандастарды республикалық маңызы бар қалалар мен астанада тұрғын үйге мұқтаждар есебіне қою үшін соңғы үш жылдағы тұрақты тұрғылықты жері бойынша тіркеудің болуы талап етіледі.
Бұл талап жиырма тоғыз жасқа толмаған, кәмелетке толғанға дейін ата-анасынан айырылған жетім балалар мен ата-анасының (ата-анасының бірінің) қамқорлығынсыз қалған балаларға қолданылмайды.
Уақытша тіркеуі бар азаматтар тұрғын үй кезегіне тұру үшін құжаттарын тапсыра алмайды.
Тұрғын үй кезегіне тұру үшін құжаттарды қайда тапсыру қажет?
2025 жылғы 24 мамырдан бастап тұрғын үйге мұқтаждар есебіне қою туралы өтініш электрондық форматта Отбасы банкінің «Тұрғын үймен қамтамасыз ету орталығы» порталы (orken.otbasybank.kz) арқылы беріледі.
Жүйеге кіру электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) арқылы жүзеге асырылады. Өтініш берілгеннен кейін мәліметтер мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы автоматты түрде тексеріледі.
Жеңілдікпен берілетін тұрғын үй қалай ұсынылады?
Жеңілдікпен берілетін тұрғын үй (жалға берілетін тұрғын үй немесе мемлекеттік бағдарламалар аясындағы тұрғын үй) тұрғын үйге мұқтаждар есебінде тұрған азаматтарға тұрғын үйді бөлу жүйесі арқылы, ең алдымен Отбасы банкі және жергілікті атқарушы органдар арқылы беріледі.
Тұрғын үйді бөлудің негізгі қағидаттары
- тұрғын үй кезек тәртібімен (есепке қойылған күніне сәйкес) және отбасының табыс деңгейі ескеріле отырып беріледі;
- тұрғын үйдің бір бөлігі (әдетте кемінде 70%-ы) бірінші кезекте тұрғын үй алуға құқығы бар азаматтарға (мысалы, жетім балалар, көпбалалы отбасылар, мүгедектігі бар адамдар және т.б.) бөлінеді;
- қалған бөлігі жалпы тәртіппен тұрғын үй кезегінде тұрған өзге азаматтар арасында бөлінеді.
Тұрғын үйдің ауданы (жеңілдікпен берілетін шаршы метрлер)
- тұрғын үй беру нормасы, әдетте, бір адамға шаққанда 15–18 шаршы метр пайдалы алаңды құрайды;
- бұл ретте берілетін тұрғын үй бір бөлмелі пәтерден кем болмауға тиіс.
Тұрғын үйді өтеусіз жекешелендіруге кімдердің құқығы бар?
«Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Заң) 13-бабына сәйкес, осы Заңда көзделген жағдайларда мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйді жалға алушы кәмелетке толған отбасы мүшелерінің келісімімен және кәмелетке толмағандардың құқықтарын ескере отырып, тұрғын үйді осы Заңда көзделген шарттармен және Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен қалдық құны бойынша жекешелендіруге құқылы.
Сонымен қатар, Заңның 13-бабының 8-тармағына сәйкес мынадай санаттағы азаматтар тұрғын үйді өтеусіз жекешелендіруге құқылы:
- Ұлы Отан соғысының ардагерлері;
- Бірінші және екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар;
- Чернобыль атом электр станциясындағы апаттың зардаптарын жоюға қатысушылар;
- Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен адамдар;
- Арал өңіріндегі экологиялық апат салдарынан зардап шеккен адамдар;
- Бұрынғы КСРО-ны қорғау кезінде, оның ішінде Ауғанстанда әскери қызмет өткеру барысында мүгедектігі бар адам деп танылған әскери қызметшілер;
- Әскери қызметшілер, арнаулы мемлекеттік органдардың және ішкі істер органдарының қызметкерлері – еңбек сіңірген жылдары 20 жыл болған жағдайда, ал мүгедектігі бар баласы болған жағдайда – кемінде 10 жыл;
- Қызмет өткеру кезінде қаза тапқан әскери қызметшінің, арнаулы мемлекеттік орган немесе ішкі істер органы қызметкерінің отбасы мүшелері;
- Саяси қуғын-сүргін құрбандары;
- Ғарышкерлікке кандидаттар және ғарышкерлер.
Бұл ретте, жекешелендіру құқығы республикалық немесе коммуналдық мүлік құрамына кіретін коммуналдық тұрғын үй қорына, мемлекеттік кәсіпорындардың тұрғын үй қорына немесе мемлекеттік мекемелердің тұрғын үй қорына жататын мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйді жалға алушыға ғана берілетінін ескерген жөн.
Қандай жағдайларда тұрғын үй кезегінен шығарылуы мүмкін?
Азамат мынадай жағдайларда тұрғын үйге мұқтаждар есебінен шығарылуы (есептен алынуы) мүмкін:
- Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй берілген немесе жеке тұрғын үй сатып алынған жағдайда;
- тұрғын үйге мұқтаждық жойылған жағдайда (мысалы, өтініш берушінің немесе отбасы мүшелерінің меншігінде тұрғын үй пайда болса);
- Қазақстан Республикасынан тыс жерге тұрақты тұруға көшіп кеткен жағдайда;
- заңда көзделген жағдайларда, мемлекеттік тұрғын үй қорынан ұсынылған тұрғын үйден дәлелді себептерсіз бас тартқан жағдайда;
- тұрғын үй кезегінде тұрған азамат қайтыс болған жағдайда;
- тұрғын үй заңнамасында көзделген өзге де негіздер бойынша.
Маңызды:
Тұрғын үй кезегінен шығару тек заңда белгіленген негіздер бойынша жүзеге асырылады және уәкілетті органның шешімімен рәсімделеді. Бұл шешімге заңда белгіленген тәртіппен шағым жасауға болады.
Тұрғын үйді жекешелендіру дегеніміз не?
Тұрғын үйді жекешелендіру – мемлекеттік тұрғын үй қорынан берілген тұрғын үйді азаматтардың меншігіне тегін немесе ақылы түрде беру процесі.
Қарапайым тілмен айтқанда, бұл – мемлекеттік пәтерде (мысалы, жалдамалы немесе қызметтік тұрғын үйде) тұратын адамның оны өзінің жеке меншігіне рәсімдеу құқығын алуы.
Негізгі ережелер:
- жекешелендіру тек мемлекеттік тұрғын үй қорынан берілген тұрғын үйге қатысты жүзеге асырылады;
- жекешелендіруден кейін тұрғын үй азаматтың жеке меншігіне өтеді;
- жекешелендіру рәсімі аяқталғаннан кейін меншік иесі тұрғын үйге қатысты барлық құқықтарға ие болады: оны сатуға, сыйға тартуға, жалға беруге немесе мұраға қалдыруға құқылы;
- жекешелендіру шарттары және оған құқығы бар тұлғалардың тізбесі Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңымен белгіленеді.
Тұрғын үйді жекешелендіру үшін не істеу қажет?
Мемлекеттік тұрғын үйді жекешелендіру үшін өтініш беріп, тұрғын үйге меншік құқығын рәсімдеу бойынша белгіленген рәсімнен өту қажет.
Негізгі қадамдар:
- тұрғын үйдің мемлекеттік тұрғын үй қорына жататынын және жекешелендіруге жататынын тексеру;
- қажетті құжаттарды жинау (жеке куәлік, тұрғын үйді жалдау шарты, отбасы құрамы туралы анықтама және т.б.);
- жекешелендіру туралы өтінішті «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамына (бұдан әрі – Мемлекеттік корпорация) немесе «электрондық үкімет» веб-порталы арқылы тұрғын үй комиссиясының қарауына қажетті құжаттар топтамасымен бірге тапсыру;
- меншік құқығын әділет органдарында тіркеу (ХҚКО арқылы немесе электрондық түрде).
Маңызды:
- жекешелендіру туралы шешім Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңына сәйкес қабылданады;
- кейбір жағдайларда азамат жеңілдік санатына жататын болса, жекешелендіру тегін жүзеге асырылуы мүмкін;
- рәсімнің ұзақтығы өңірге және мемлекеттік органдардың жұмыс жүктемесіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Халықтың әлеуметтік осал топтарына берілген тұрғын үйлерді жекешелендіру
Мемлекеттік тұрғын үй қорынан халықтың әлеуметтік осал топтарына берілген тұрғын үй Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен және шарттар бойынша жекешелендірілуі мүмкін.
Негізгі ережелер:
- жекешелендіру тек мемлекеттік тұрғын үй қорынан жалдау шарты бойынша берілген тұрғын үйге қатысты жүзеге асырылуы мүмкін;
- жекешелендіру туралы шешім Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңына сәйкес қабылданады;
- көп жағдайда әлеуметтік осал санаттарға жататын азаматтарға белгіленген талаптар сақталған жағдайда тұрғын үйді өтеусіз жекешелендіру қарастырылған;
- жекешелендіру құқығы тұрғын үйді жалға алушының өтініші бойынша жүзеге асырылады.
📌 Маңызды:
- барлық тұрғын үй автоматты түрде жекешелендіруге жатпайды. Мысалы, қызметтік немесе арнайы тұрғын үйдің кейбір түрлеріне шектеулер қойылуы мүмкін;
- түпкілікті шешімді құжаттарды қарау нәтижесінде уәкілетті орган (әкімдік) қабылдайды;
- жекешелендіруден кейін тұрғын үй азаматтың жеке меншігіне өтеді және оған барлық мүліктік құқықтар беріледі.
Қызметтік тұрғын үйді жекешелендіру
Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңының 2-бабының 20) тармақшасына сәйкес, қызметтік тұрғын үй – бұл мемлекеттік мекеменің тұрғын үй қорынан азаматтарға еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезеңінде тұру үшін, сондай-ақ жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысатын азаматтарға берілетін, ерекше құқықтық режимі бар тұрғын үй.
Қызметтік тұрғын үйді жекешелендіру Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңының 109-бабының 2-тармағымен реттеледі және қалдық құны бойынша жүзеге асырылады.
Жекешелендіру құқығына ие тұлғалар:
- мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері және судьялар – мемлекеттік қызметтегі, бюджеттік ұйымдардағы, мемлекеттік кәсіпорындардағы жұмыс өтілі немесе судья лауазымындағы өтілі кемінде 10 жыл болған жағдайда.
Жұмыс өтіліне қарамастан, қызметтік тұрғын үй еңбек қатынастары мынадай жағдайларда тоқтатылған кезде жекешелендірілуі мүмкін:
- ұйым таратылған немесе қызметкерлер саны не штат қысқартылған жағдайда;
- жұмысты әрі қарай жалғастыруға кедергі келтіретін ауру салдарынан;
- зейнеткерлікке шығуына байланысты.
Қызметкер қайтыс болған жағдайда, қызметтік тұрғын үйді жекешелендіру құқығы оның отбасы мүшелеріне жұмыс өтіліне қарамастан беріледі.
Сонымен қатар, қызметтік тұрғын үй жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушылар тарапынан да жекешелендірілуі мүмкін, егер олар осы тұрғын үйде кемінде 5 жыл тұрған болса және бұл халықты жұмыспен қамту туралы заңнамаға сәйкес жүзеге асырылады.
Қызметтік тұрғын үйге теңестірілген тұрғын үйлерді жекешелендіру
Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңының 101-бабының 3-тармағына сәйкес, мемлекеттік қызметшілер, бюджеттік ұйымдардың қызметкерлері, мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері, ғарышкерлікке кандидаттар, ғарышкерлер, сондай-ақ мемлекеттік сайланбалы лауазымдарды атқаратын тұлғалар қызметтік тұрғын үйге теңестірілген өздері тұрып жатқан тұрғын үйді қалдық құны бойынша жекешелендіруге құқылы.
Бұл құқық мемлекеттік қызметтегі, бюджеттік ұйымдардағы немесе мемлекеттік кәсіпорындардағы жалпы еңбек өтілі (мемлекеттік сайланбалы лауазымдағы кезеңді қоса алғанда) кемінде 10 жыл болған жағдайда беріледі.
Мұндай тұрғын үйді жекешелендіру еңбек қатынастары мынадай негіздер бойынша тоқтатылған жағдайда жұмыс өтіліне қарамастан жүзеге асырылуы мүмкін:
- ұйымның таратылуы немесе қызметкерлер санының не штатының қысқартылуы;
- жұмысты әрі қарай жалғастыруға кедергі келтіретін ауру;
- зейнеткерлікке шығу.
Әскери қызметшілер мен арнаулы мемлекеттік органдар қызметкерлері қызмет өткеру кезеңінде тиісті елді мекенде берілген қызметтік тұрғын үйге теңестірілген тұрғын үйді мынадай талаптардың бірі болған жағдайда жекешелендіруге құқылы:
- әскери қызмет өтілі кемінде 10 жыл болған жағдайда;
- еңбек сіңірген жылдары бойынша жұмыстан босатылған жағдайда;
- денсаулық жағдайына байланысты немесе штат қысқартылуына байланысты жұмыстан босатылған жағдайда (қызмет өтіліне қарамастан).
Күнтізбелік есеп бойынша 20 жыл және одан да көп әскери қызмет өтілі бар әскери қызметшілер Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңының 101-бабының 4-тармағына сәйкес тұрғын үйді өтеусіз жекешелендіруге құқылы.
Қандай тұрғын үйлер жекешелендіруге жатпайды?
Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңына сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй қорындағы барлық тұрғын үй-жайлар жекешелендіріле бермейді.
Әдетте, мынадай тұрғын үйлер жекешелендіруге жатпайды:
- егер заңнамада өзгеше көзделмесе, қызметтік тұрғын үйлер;
- мамандандырылған тұрғын үй қорына жататын тұрғын үйлер (мысалы, азаматтардың жекелеген санаттарын уақытша орналастыруға арналған тұрғын үйлер);
- бұзылуға немесе тұрғындарды көшіруге жататын апатты тұрғын үйлер;
- кейіннен жекешелендіру құқығынсыз уақытша пайдалану шарттарымен берілген тұрғын үйлер;
- заңмен немесе заңнамаға сәйкес уәкілетті органның шешімімен жекешелендіруге тікелей тыйым салынған өзге де тұрғын үй-жайлар.
📌 Маңызды:
Тұрғын үйді жекешелендіру мүмкіндігі әрқашан оның құқықтық мәртебесіне және Қазақстан Республикасының «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңының нормаларына сәйкес айқындалады.
Тіпті тұрғын үй мемлекет тарапынан берілген болса да, ол әрдайым азаматтың меншігіне өте бермейді. Мемлекеттік тұрғын үй қорының бір бөлігі тек тұруға арналған.