Деструктивті діни ұйымдардың жеке тұлғаға психологиялық ықпал ету әдістері
Деструктивті діни ұйымдар тұлғаға жойқын әсер етіп, адамдарды осы ұйымның басшылығына психологиялық тұрғыдан тәуелді етеді және оның қызметін ұйым үшін қажетті бағытқа нұсқайды. Осы мақсаттар үшін адам санасына әсер етудің әртүрлі әдіс-тәсілдері қолданылады. Бүгінгі таңда осы әдістер мен тәсілдерді анықтау үшін бірқатар анықтамалар қолданылады: рухани бағдарламалау, діни мінез-құлық, бастама, сананы топтық реформалау, бағдарламалау, кодтау, гипноз, "миды улау", және т. б. Бұл анықтамалардың мазмұнында жалпыға ортақ нәрсе - адамның жеке құрылымын ерікті немесе мәжбүрлі түрде өзгерту. Бұл өзгеріс сананы және әлеуметтік ортаны бақылау арқылы қол жеткізіледі.
Сананы бақылауды адамның ақпараттандырылған келісімінсіз мінез-құлықтың мақсатты өзгеруін қолдана отырып, манипуляция ретінде қолдануға болады. Өз кезегінде, манипуляция дегеніміз - тұлғаның бастамашы тарапынан жасырын басқарылуы, онда соңғысы тұлғаға зиян келтіріп, өз мақсаттарына жетеді. Әлеуметтік ортаны бақылау дегеніміз - деструктивті ұймдардың мүшелерінің бір-бірімен де, мәдени емес ортамен де қарым-қатынас нормаларын реттеуді білдіреді.
Американдық отбасылық қордың брошюрасында арбаушының төрт белгісі бар:
- бұл сіз кездестірген ең мейірімді адам.
- бұл сіздің істеріңізге тым қызығушылық танытып,сізге не істегенді ұнататын адам.
- сізді мадақтау мен мақтауға бөлейтін және сізден не алуға болатындығын салқын түрде бағалайтын адам: ынта, қуат, физикалық немесе интеллектуалдық күш, ақша, пәтер және т. б.
- барлық сұрақтарға жауаптары бар адам. Егер шартты тұлға өте сезімтал болып көрінсе, арбаушы оны әңгімеге тартуға, оның қызығушылығын оятуға әдейі, есептелген әрекет жасайды.
Психология ғылымдарының кандидаты А.Е.Раевский американдық психолог Э.Шейннің моделін сипаттады, онда тоталитарлық ұйымның психологиялық айла-шарғы жасау процесінде адам психикасының кезең-кезеңімен өзгеруі көрсетілген.
- «Жібіту» кезеңінде эмоционалды тұрақсыздық, адамның сезімдері мен әртүрлі идеяларға, оқиғаларға, заттарға және т.б. қарым - қатынасының бұзылуы орын алады. Бұл оның өмірінің дұрыстығына сенімсіздік сезімін тудырады, ал адамның культтік идеяларға деген сыни көзқарасы төмендейді. Бұл жағдайда ол күмәннан арылудың тәсілі ретінде ұсынылған тәжірибелі топтың идеяларына оңай енеді.
- «Өзгеріс» кезеңінде адам деструктивті ұйым жетекшісінің идеяларын қабылдаса, толқу мен сенімсіздік қалпына келуі мүмкін екенін біледі. Оның басқа қатысушыларымен үнемі қарым-қатынас жасай отырып, адам өз көзқарастарын, пікірлерін, мінез-құлқын қабылдайды. ұйыммен ұқсастық сезімі қалыптасады. Адам басқа санаттарда ойлана бастайды, сезінеді, басқа құндылықтар жүйесін қолданып, жаңа тәуелді тұлға қалыптасады.
3.«Мұздату» кезеңінде жаңа қондырғылар адам санасында бекітіледі.
Қажетсіз ойлар басылып, нәтижесінде, адам деструктивті ұйымға келгенге дейінгі өмірі дұрыс емес екендігіне, сондай-ақ бұл тұжырымға өз бетінше келгеніне сенімді болады.
Әр кезеңде әсер етудің психологиялық әдістері, сананы манипуляциялау белсенді қолданылады:
- Ойлауды бақылау. Доктринаның адамға үстемдігі. Бұл механизм өзінің өмірлік тәжірибесін алу кезінде пайда болатын адамның сезімдері мен доктрина арасында қайшылық болған кезде жұмыс істей бастайды. Сәйкессіздік сезімі кінәні тудырады. Топ адамды әдейі кінәлауға мәжбүр етуі мүмкін, бұл оның сезіміне күмән туғызады.
- Деструктивті ұйым мүшелерінің уақыты мен қызметін (мінез-құлқын) бақылау. Олар үшін тығыз уақыт кестесі жасалады. Іс-шаралар тізіміне мыналар кіруі мүмкін: марафонға арналған дәрістер, ұзақ уақыт бойы топтық кездесулер, жеке кеңестер, би немесе белсенді спорт, визуализация (айқын және жарқын визуалды бейнелер жасау), медитация, монотонды ән айту, дұға кездесулері. Нәтижесінде, уақыттың әр сәті физикалық және эмоционалды күйзеліспен байланысты болады. Адамның сыни ойлауға уақыты жоқ.
- 3. Байланысты бақылау. Көптеген ұйымдарда олардың мүшелеріне басқалармен пікір алмасуға тыйым салынады. Бұл топтың бірлігін, тұтастығын сақтау қажеттілігімен түсіндіріледі. Алайда, нақты мақсат - болып жатқан оқиғалар туралы сыни ойларды айтуға жол бермеу.
- Ақпараттық бақылау. Ұйым мүшелеріне табынушылықтан басқа кез-келген әдебиетті оқуға тыйым салынады, бұқаралық ақпарат құралдарында естігендеріне сенбеу ұсынылады, сыртқы ақпарат көздеріне жала жабылады. Ақпараттық бақылау ақпараттандырылған шешім қабылдауға және табынуды сыни бағалауға кедергі келтіреді. Осылайша, топ басшылығы туралы пайдалы ойлау қалыптасады.
Демек, қазіргі уақытта бүкіл әлемде, оның ішінде Қазақстанда да деструктивті ұйымдардың қорғансыз азаматтарды, оның ішінде жастарды «зомбилеуге» бағытталған әрекеттерін ерте анықтау және тоқтату бойынша әлеуметтік-психологиялық шараларды жүргізу қажет.
Г.Шалхарова
Ақмола облысы Дін істері басқармасының «Конфессияаралық қатынастарды талдау және дамыту» орталығы
Кеңес беру – оңалту бөлімінің басшысы