Заң – әділелекттіл негізі және азаматтардың заң алдындағы теңдігінің кепілі. «Құқықтық тәртіп» қағидасы Қазақстан Республикасындағы мемлекет пен қоғамның қызмет етуінің негізгі принципі болып табылады. Тәртіп пен заңдылықты сақтау бейбіт және қауіпсіз өмірге кепілдік береді. Барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігінің конституциялық принципі сақталмаған әділетті мемлекет құру мүмкін емес. Әділ мемлекет дегеніміз – барлық азаматтар заң алдында тең, заңдарды, ережелер мен нормаларды мүлтіксіз сақтауға негізделген барлық адамдар үшін тең мүмкіндіктер бар құқықтық мемлекет.
Заңсыз алынған қаржылық және өзге де активтерді мемлекет меншігіне қайтару жұмыстарының нәтижесінде 2022 жылдан бері мектептердің, маңызды инфрақұрылымдық нысандардың құрылысына және басқа да әлеуметтік міндеттерді жүзеге асыруға жұмсалған 2 триллион теңгеден астам (4,1 миллиард доллар) іс жүзінде қайтарылды.
Бұл әділ емес пе? (Мемлекет басшысының «Ана тілі» газетіне 2025 жылғы 3 қаңтардағы сұхбаты).
Заңнама жыл сайын жетілдірілуде. «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілікті күшейту бойынша басқа да шаралар қабылданды, Қазақстан Республикасының Әкімшілік-процессуалдық-процестік кодексі (ӘҚБК) қабылданды - құқықтарды, бостандықтарды немесе заңды мүдделерді қорғау мақсатында әкімшілік органдарға немесе лауазымды тұлғаларға арыздар, шағымдар және басқа да өтініштер жіберілді. Кәмелетке толмағандарға зорлық-зомбылықтың кез келген түрі үшін жаза қатайтылды.
Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, әйелдер мен балаларға қатысты қылмыстардың алдын алу және жолын кесу мәселелері туралы заң күшіне енді. 2025 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Қазақстанда әкімшілік жазаның жаңа түрі – ұсақ құқық бұзушылықтар үшін қоғамдық жұмыстарға тарту енгізіледі, оларда
ҚР ӘҚБтК-нің 9 бабы бойынша баламалы жаза қарастырылған:
Отбасындағы құқыққа қарсы әрекеттер (ҚР ӘҚБтК-нің 73-бабы);
Ұсақ бұзақылық (ӘҚБтК-нің 434-бабы);
Қоғамдық орындарды ластау (ӘҚБтК 434-2);
Жедел жәрдем қызметіне көрінеу жалған қоңырау шалу (ӘҚБтК-нің 438-бабы, 2-бөлігі);
Алкогольдік ішімдіктерді ішу және қоғамдық орынға мас күйде келу (ӘҚБтК-нің 440-бабы, 3-бөлігі);
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің талаптарын орындамау (ӘҚБтК-нің 443-бабы, 2-бөлігі);
Қоғамдық орындарда жәбірлеу (ӘҚБтК-нің 449-бабы, 2-бөлігі);
Арнайы қызметтің көлік құралына жол жүру құқығын бермеу (ӘҚБтК-нің 598-бабы, 2-бөлігі);
Жаяу жүргіншілердің жол қозғалысы ережелерін жүйелі түрде бұзуы (ӘҚБтК-нің 615-бабы, 4-бөлігі).
Айыппұлды төлеуге қаражаты жоқ азаматтар жергілікті атқарушы органдардың қадағалауымен қоғамдық жұмыстар атқара алады, бұл сот актілерінің орындалуына оң серпін береді. Сот актілерін орындау соттың заңды күшіне енген шешімдері орындалатын сот талқылауының соңғы сатысы болып табылады.
Атқарушылық іс жүргізудің мақсаты сот бекіткен құқықтарды және сот төрелігінің тиімділігін қорғау болып табылады. Біздің республикамызда атқарылмаған атқару өндірістері өте көп, жоғарыда аталған заңнамадағы өзгертулер атқару өндірісінің орындалуына оң серпін береді.
Сондай-ақ, олардан тұрақты түрде бюджеттік қызметкерлерге мұқтаж жергілікті атқарушы органдар да көмек алатын болады.
Сот жүйесінде, кейін жергілікті атқарушы органдарда жұмыс істей жүріп, сот актілерінің орындалмауымен жиі кездесіп жүрмін. Кейбір сот актілерін орындау үшін заңнаманы жетілдіру қажет деп есептеймін.
Сондай-ақ, олардан тұрақты түрде бюджеттік қызметкерлерге мұқтаж жергілікті атқарушы органдар да көмек алатын болады.
Сот жүйесінде, кейін жергілікті атқарушы органдарда жұмыс істей жүріп, сот актілерінің орындалмауымен жиі кездесіп жүрмін. Кейбір сот актілерін орындау үшін заңнаманы жетілдіру қажет деп есептеймін.
Нәтижесінде, атқарушылық құжатқа сәйкес мердігер жұмысты орындамайды. Оның мүлкі де, қаражаты да жоқ. Ол алған қаражатты қайтара алмайды. Ал мұның барлығы бюджет қаражаты. Әрине, біз сот шешімдерінің орындалуын талап ете береміз, бірақ адамның қолында қаражаты болмаса, бюджетке ақшаны қалай қайтарамыз? Ал мұндай жағдайлар біздің тәжірибемізде өте көп.
Сондай-ақ жергілікті атқарушы органдар сот шешімін орындау үшін талап етіп жатқанда, ЖШС-ның жойылуы немесе қаржылық ресурстары, жылжымалы және жылжымайтын мүліктері жоқ жағдайлар да кездеседі. Мұндай жағдайларда сот орындаушылар атқару парағын орындаусыз қайтарады.
Мен немқұрайлы мердігерлердің мемлекетке салық берешегі туралы да айтып отырған жоқпын. Бірақ заңнаманы жетілдіру жұмыстары жалғасуда.
2025 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстанда 2024 жылдың 1 шілдесінде қабылданған «Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының жаңа Заңы қолданысқа енгізілді.
Тағы да сот актілеріне қайта ораламын, оларды барлық жеке және заңды тұлғалардың орындауы міндетті. Олардың орындалмауы сот билігінің беделіне нұқсан келтіріп, заң үстемдігі принципін бұзады. Қазақстан Республикасында сот актілерін орындамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекспен реттеледі.
Қазақстан Республикасының ӘҚБтК-нің 669-бабы – «Сот актісін және (немесе) өзге де атқарушылық құжатты орындамау». Оған сәйкес заңды күшіне енген сот актісін дәлелді себептерсіз орындамау, сол сияқты оның орындалуына кедергі келтіру әкімшілік жаза қолдануға әкеп соғады.
Құқық бұзушылықтың субъектілері азаматтар да, лауазымды адамдар да, сондай-ақ заңды тұлғалар да (ұйымға міндеттер жүктелген жағдайларда) болуы мүмкін. Мұндай істерді қарау кезінде соттар сот актісін орындамау үшін дәлелді себептердің болуын (ауру, хабардар етпеу және т.б.) ескеретінін айта кеткен жөн.
Олар болған жағдайда, тұлға жауапкершіліктен босатылуы мүмкін.
Сот актілерін орындамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік сот шешімдерінің нақты әсерін қамтамасыз етудің маңызды құралы болып табылады. Қазақстан Республикасы ӘҚБтК-нің 669-бабын қолдану сот жүйесінің беделіне және азаматтардың құқықтарын қорғауға тікелей әсер етеді.
Халықтың, шенеуніктердің құқықтық мәдениетін арттыру бойынша заңнаманы қатаң сақтау тәжірибесі де, жүйелі жұмыс та қажет.
Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзған жеке немесе заңды тұлға жауапқа тартылады, сот актісі шығарылады және бұл акт орындалмаса, жазасыз қалғанын сезінген азаматтар мен заңды тұлғалар заңсыздықты жалғастыра береді.
ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметінің 2024 жылдың қорытындысы бойынша мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алулар саласындағы жоспарлы бағаларды 55,1 млрд теңгеге асыра бағалауға жол бермеген жұмысына назар аударғым келеді. Бұл туралы 6 қаңтарда ведомствоның баспасөз қызметі хабарлады, деп хабарлайды Zakon.kz.
Көрсетілген соманың 26 миллиард теңгесі немесе 47 пайызы бюджетке қайтарылды. Қалған қаражатты тұтынушылар бағаны төмендету немесе сатып алынатын өнім көлемін ұлғайту арқылы қайта бөлді. Сондай-ақ, мемлекеттік органдарда жұмыс істей отырып, тексеру комиссиясының мемлекеттік органдарды тексеру барысында көптеген кемшіліктерді анықтайтынын байқадым.
Қазақстан Республикасындағы Тексеру комиссиясы әр түрлі ұйымдардың, соның ішінде мемлекеттік органдардың, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржылық-шаруашылық қызметін, жылдық есептерін және бухгалтерлік есептілігін тексеру бойынша қорытынды шығарады. Содан кейін бұзушылықтарды жою және оларға жол берген тұлғалардың жауапкершілігін қарастыру туралы ұйғарым шығарады.
Көптеген мамандар өз қателерінен сабақ алады, тәртіптік жазалар алып, болашақта қателеспейді. Сондай-ақ, Тексеру комиссиясының ұйғарымдары негізінде бюджет қаражатын мемлекетке қайтару туралы талап арыздар сотқа беріледі және соттар бұл талаптарды негізінен қанағаттандырады.
Бұл мемлекеттік органдардың жұмысында оң нәтиже беріп, тиімділік пен нәтижеліліктің артуына алып келеді деп ойлаймын.
Құрметті Қазақстан Республикасының азаматтары, егер алдау мен тонауға ұшыраймын деп қорықпай, әділ де қауіпсіз елде өмір сүргіңіз келсе, әрбір азамат өзінен, отбасынан бастап, бала тәрбиесіне көбірек уақыт бөліп, Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзбау керек. «Киімді жаңадан күт, намысты жаста» дегендей.
Мақаламды Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жолдауындағы сөзімен аяқтағым келеді – Менің басты міндеттерімнің бірі – Қазақстанды жайлы және қауіпсіз өмір аумағына айналдыру. Құқық қорғау және мамандандырылған мемлекеттік органдарға азаматтардың қауіпсіздігін жан-жақты қамтамасыз ету міндеті жүктелді.
Сонымен бірге, біздің стратегиялық басымдығымыз азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып қала береді – бұл әрбір адам және жалпы қоғам үшін негізгі құндылық. (Мемлекет басшысының 2024 жылғы 2 қыркүйектегі сөзі).