ӘРПК әкімшілік орган (лауазымды адам) мен өзіне қатысты осы Әкімшілік органның заңда белгіленген жария функциялары іске асырылатын адам арасында туындайтын жария-құқықтық қатынастарды реттеуге бағытталған.
Осы қатынастарды реттеу сыртқы әкімшілік рәсімдермен, сондай-ақ әкімшілік сот процесімен (егер мемлекет пен адам немесе ұйым арасында жария-құқықтық дау болса) белгіленеді.
Бұл ретте ӘРПК-де мемлекеттік органдардың ішкі қызметін ғана реттейтін ішкі әкімшілік рәсімдер туралы бөлім бар.
Бұл бөлім қазіргі уақытта біздің заңнамада, атап айтқанда 2000 жылғы 27 қарашадағы «Әкімшілік рәсімдер туралы» заңда бар нормалардан тұрады.
Осыған байланысты мемлекеттік басқару қызметінде бірқатар жаңа талаптарды белгілейтін сыртқы әкімшілік рәсімдерге назар аударған жөн.
Бұл ретте Әкімшілік рәсімдер туралы ӘРПК ережелері қолданылмайтын қатынастар тізбесі көзделеді. Аталған тізбе ӘРПК-нің 3-бабының төртінші бөлігінде келтірілген.
Сондай-ақ әкімшілік рәсімдерді жүзеге асыру ерекшеліктері Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленетініне назар аударған жөн.
ӘРПК Қазақстан Республикасының заңдарымен реттелмеген бөлігінде реттейді. Қалған жағдайларда әкімшілік рәсімдерді жүзеге асыру бөлігінде әкімшілік органдар үшін бұл салалық (арнайы) заңнамамен реттелмеген бөлігінде ӘРПК талаптарын сақтау міндетті.
Мысалы, егер Жер кодексінде жер телімдерін алу жөніндегі өтініштерді қараудың өз мерзімі көрсетілген болса, онда Жер кодексінің мерзімдерін басшылыққа алу қажет.
ӘРПК-те қолданылатын «әкімшілік орган» ұғымының анықтамасы Қырғызстан, Әзірбайжан, Армения, Латвия, Грузия және басқа да халықаралық стандарттарға сәйкес әкімшілік рәсімдер туралы заңдар қабылдаған Еуропа елдері мен бірқатар посткеңестік елдердің тәжірибесіне сәйкес келеді.
Мәселен, жоғарыда аталған елдердің әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасында әкімшілік орган деп мемлекеттік орган ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік басқару саласында өкілеттіктер (жария функциялар) берілген өзге де субъектілер түсініледі.
Бұл тәсіл басқа мемлекеттік емес ұйымдар мен адамдарға мемлекеттік функцияларды беруге мүмкіндік беретін біздің заңдарымыз үшін өте қолайлы.
Барлық субъектілердің басты критерийі-әкімшілік актіні қабылдауға өкілеттік.
Мысалы, егер азамат нотариаттық қызметпен айналысу құқығын жүзеге асырғысы келсе, ол лицензия алуы керек. Бұл жағдайда лицензия Әділет министрлігі (әкімшілік орган) беретін әкімшілік акт болып табылады.
Сонымен қатар лицензиядан басқа нотариаттық қызметпен айналысу үшін азамат Республикалық нотариаттық палатаның (РНП) мүшесі болуы тиіс. Бұл жағдайда осы ұйымға мүшелікке қабылдау туралы шешім әкімшілік акт болып табылады және бұл жағдайда РНП әкімшілік орган болады.
«Әкімшілік рәсім» ұғымына сүйене отырып, бұл әкімшілік актіні қабылдауға немесе әкімшілік әрекетті жасауға байланысты барлық әрекеттер.
Әкімшілік рәсімнің нәтижесі әрқашан әкімшілік акт немесе әкімшілік органның әкімшілік актіні қабылдауға байланысты емес әрекеті (әрекетсіздігі) болып табылады.
Әкімшілік рәсімдердің негізгі кезеңдері (оның ішінде әкімшілік актілерге немесе іс-әрекеттерге шағымдану).
Әкімшілік рәсім өтініш берушінің өтініші негізінде (өтініш немесе шағым бойынша) не әкімшілік органның өзінің бастамасы бойынша басталуы мүмкін.
Егер хабарлама, ұсыныс, үн қосу немесе сұрау салу келіп түссе, онда азаматтардың өтінішінің мұндай нысандары оңайлатылған тәртіппен, яғни ӘРПК-нің 12-тарауында белгіленген ерекшеліктермен қаралады.
Бұл ерекшеліктерге мыналар жатады:
а) хабарламаны, ұсынысты, үн қосуды немесе сұрау салуды мемлекет жүз пайыз қатысатын мемлекеттік органдар мен заңды тұлғалар ғана қарайды;
б) хабарламаны, ұсынысты, үн қосуды немесе сұрау салуды қарау кезінде тыңдау өткізілмейді;
в) хабарламаны, ұсынысты, үн қосуды немесе сұрау салуды қарау қорытындылары бойынша әкімшілік акт шығарылмайды, тек өтініштің мәні бойынша жазбаша жауап беріледі.
Өтініштің, хабардың, ұсыныстың, үн қосудың немесе сұрау салудың барлық түрлеріне қойылатын талаптар ӘРПК-нің 63-бабы.
Бұл ретте шағымға қойылатын талаптар ӘРПК-нің 93-бабында белгіленген.
Өтініште формальды қателіктер жіберілген кезде әкімшілік органның оларды жою бойынша жәрдем көрсету міндеті көзделеді.
Әкімшілік органның қолайсыз әкімшілік актіні қабылдағанға дейін адамға тыңдалу құқығын беру міндеті бекітіледі (мысалы, мемлекеттік қызмет көрсетуден бас тарту).
Егер Қазақстан Республикасының заңдарында өзгеше көзделмесе, әкімшілік рәсімнің жалпы мерзімі он бес жұмыс күнін құрайды.
Әкімшілік орган әкімшілік актіні әкімшілік рәсімге қатысушылардың және (немесе) өкілдердің назарына жеткізуге міндетті, өйткені акт әкімшілік рәсімге қатысушының назарына тәртіппен жеткізілген кезден бастап қолданысқа енгізіледі.
Әкімшілік актіге, әкімшілік органның әрекетіне (әкімшілік актіні шығаруға байланысты емес) немесе оны қабылдаудан бас тартуға өтініш беруші Жоғары тұрған әкімшілік органға шағым жасауы мүмкін. Жоғары тұрған органы жоқ әкімшілік органның әкімшілік актісіне (әкімшілік іс-әрекетіне) шағым дереу сотқа берілуі мүмкін.
ӘРПК-нің 13-Тарауы әкімшілік рәсімнің жалпы талаптарынан басқа әкімшілік органдар үшін қосымша талаптарды белгілей отырып, шағымдарды қарау рәсімін егжей-тегжейлі регламенттейді (барлық мүдделі тұлғаларды тыңдау, істің барлық мән-жайларын зерттеу, шағым қанағаттандырылмаған жағдайда жауаптағы негіздемелерді түсіндіру).
Осы тұрғыда сотқа жүгіну алдында жоғары тұрған органға шағымдану рәсімінің міндеттілігін енгізу ведомстволық бақылауды жақсарту жөніндегі пәрменді шара болып табылады.
Тұлғаның әкімшілік актіге шағым беруі, ӘРПК-нің 96-бабында белгіленген жағдайларды қоспағанда, тиісті шешім қабылданғанға дейін әкімшілік актінің орындалуын тоқтата тұрады.
Шағым әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалып отырған Әкімшілік органға, лауазымды адамға беріледі.
Әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалып отырған әкімшілік орган, лауазымды адам шағым келіп түскен күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірмей оны және әкімшілік істі шағымды қарайтын органға жібереді.
Бұл ретте әкімшілік актісі, әкімшілік іс-әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалатын әкімшілік орган, лауазымды адам, егер ол үш жұмыс күні ішінде қолайлы әкімшілік акт қабылдаса, шағымда көрсетілген талаптарды толық қанағаттандыратын әкімшілік іс-әрекет жасаса, шағымды қарайтын органға шағым жібермеуге құқылы.
Егер заңда өзгеше көзделмесе, сотқа жүгінуге сотқа дейінгі тәртіппен, яғни жоғары тұрған органда (шағымды қарайтын орган) шағым жасалғаннан кейін жол беріледі. Бұл ретте жоғары тұрған орган өзге әкімшілік органды, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес шағымдарды қарауға уәкілетті лауазымды адамды да түсінуі мүмкін (мысалы, Мемлекеттік қызмет істері агенттігі мемлекеттік қызметшілердің өз құқықтарының бұзылуы туралы шағымдарын қарауға уәкілетті).
Жоғары тұрған әкімшілік орган, лауазымды адам болмаған жағдайда әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) сотқа шағым жасалуы мүмкін, бұл туралы Әкімшілік іс бойынша шешім қабылданған кезде әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым жасалатын әкімшілік органның әкімшілік рәсімге қатысушысына хабарланады.
Шағымды қарап, шағымды қарайтын орган мынадай шешімдердің бірін шығарады:
1) әкімшілік актінің күшін жою туралы;
2) әкімшілік актінің күшін жою және жаңа әкімшілік актіні қабылдау туралы;
3) әкімшілік әрекеттің жасалғаны туралы;
4) шағымды қанағаттандырусыз қалдыру туралы;
5) әкімшілік істі әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалып отырған лауазымды адамға жіберілген бұзушылықтар мен оларды жою жөніндегі ұсыныстар көрсетіле отырып, әкімшілік рәсімді жүзеге асыру үшін әкімшілік органға жіберу туралы шешімдердің бірін қабылдайды;
6) шағымды қараусыз қалдыру туралы шешімдердің бірін қабылдайды.
Шағым қанағаттандырылмаған жағдайда адам әкімшілік актіге, әкімшілік органның әрекетіне (әрекетсіздігіне) әкімшілік сотқа шағым жасауға құқылы.
Шағымды қарау мерзімі 20 жұмыс күнін құрайды.
Тұтастай алғанда, ӘРПК-ның қабылдануы құқықтық мемлекет идеясына сәйкес мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастардың жаңа сатысына, заңның үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі елеулі қадамға айналады, сондай-ақ елдің инвестициялық климатына қолайлы әсер етеді.
Степногорск қаласы әкімі аппаратының жалпы бөлімінің басшысы
О. Бейсенбина