Астана агломерациясының дамуы туралы есеп (2023-2024 жылдар)
Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 19 маусымдағы «Агломерациялар тізімі мен құрамын бекіту туралы» Қаулысына сәйкес, Астана агломерациясының құрамына 47 елді мекен кіреді: 2 қала – Астана (агломерацияның өзегі) және Қосшы қаласы; сондай-ақ 45 ауылдық елді мекен (АЕМ): 12 АЕМ – Аршалы ауданы, 30 АЕМ – Целиноград ауданы және 3 АЕМ – Шортанды ауданы. Қазіргі уақытта Ақмола облысының 46 елді мекенінде 200 мыңнан астам адам немесе облыс халқының жалпы санының (789 мың адам) 25%-ы тұрады.
Агломерацияда халық санының қарқынды өсуі байқалуда. Соңғы 10 жылда (2014 жылдан 2024 жылға дейін) Астана қаласында – агломерацияның өзегінде – халық саны екі есеге жуық өсті: 2014 жылы 833,1 мың адам болса, қазіргі уақытта 1,5 млн адамға жетті.
2023 жылы «Астана агломерациясын дамытудың 2024-2028 жылдарға арналған кешенді жоспары» (бұдан әрі – ДКЖ) әзірленіп, Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарауына енгізілді.
ДКЖ жобасы туралы
Жоба 2023 жылғы 11 шілдеде Мемлекет басшысының қатысуымен өткен кеңес хаттамасының 2.3-тармағын орындау мақсатында әзірленді (орындау мерзімі – ҚР Үкіметінің қаулысы, 2024 жылғы ақпан) және 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілген «Агломерацияларды дамыту туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес әзірленді.
2023 жылғы 1 қаңтарда қабылданған «Агломерацияларды дамыту туралы» ҚР Заңына сәйкес мемлекеттік органдардың құзыретін, барлық деңгейдегі жұмысты реттейтін нормативтік-құқықтық актілердің, соның ішінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы мен Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігінің бұйрықтары қабылданды.
Осы жұмыстың шеңберінде 2023 жылғы 29 наурызда Астана қаласы мен Ақмола облысы әкімдіктерінің бірлескен қаулысымен Астана агломерациясының Жергілікті кеңесі (бұдан әрі – ААЖК) құрылды, оның құрамына 15 адам кірді.
«Агломерацияларды дамыту туралы» ҚР Заңының 13-бабына сәйкес агломерацияны дамытудың Кешенді жоспары Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарын, бас жоспарларды (немесе 5 мың адамға дейінгі елді мекендерді дамыту және салу схемаларын алмастыратын құжаттарды) ескереді және келесі ережелерді қамтиды:
Бірінші: агломерацияға кіретін елді мекендердің әлеуметтік-экономикалық дамуының ағымдағы жай-күйін бағалау.
Ауылдық округ әкімдерінің деректері бойынша 2023 жылғы 1 қаңтарға 45 ауылдық елді мекеннің 6-да 100-ден астам адам тұрады (Жайнақ станциясы – 94 адам, Сарыадыр ауылы – 49 адам, Жабай ауылы – 60 адам, Ақжар ауылы-91 адам, 102-тарау - 37 адам және 41-тарауында – 87 адам), 13 ауылда 100 – ден 600 адамға дейін тұрады (Нұра ауылы – 210 адам, Қосшоқы ауылы – 482 адам, Жаңажол ауылы – 293 адам, Раздольное ауылы – 346 адам, Аққайың ауылы – 442 адам, Жаңа Жайнақ ауылы – 513 адам, Сарыкөл ауылы-478 адам, Преображенка ауылы -102 адам, Ключи ауылы-503 адам, Қойгелді ауылы-321 адам, 42-Разъезд ауылы -190 адам, Қостомар-546 адам, Бабатай станциясы – 428 адам), 12 ауылда 600-ден 2000 адамға дейін тұрады (Өтеміс ауылы-650 адам, Қызылжар ауылы - 1400 адам, Ынтымақ ауылы-1198 адам, Төнкеріс ауылы–1391 адам, Шұбар ауылы-789 адам, Қызылсуат ауылы-1415 адам, Қошқарбаев ауылы-719 адам, Елтоқ ауылы-1060 адам, Бұлақсай ауылы-762 адам, Жалтыркөл ауылы-1335 адам, Тонкрис станциясы Шортанды ауданы-989 адам, Арнасай ауылы-864 адам), 7 ауылда 2-ден 5 мың адамға дейін (Тайтөбе ауылы-2795 адам, Арайлы ауылы-2356 адам, Нұресіл ауылы-2287 адам, Софиевка ауылы - 3434 адам, Қажымұқан ауылы - 2493 адам, Ы.Алтынсарин ауылы - 2515 адам, Бозайғыр - 3531 адам), 5-тен 30 мың адамға дейін – 7 ауыл (Ақмол ауылы – 12583 адам, Қабанбай батыр ауылы – 6180 адам, Қараджар ауылы – 5397 адам, Қараөткел ауылы – 19056 адам, Қоянды ауылы – 16488 адам, 20490 (30 мың адамға дейін), Талапкер ауылы-10611 адам, Жібек Жолы ауылы-10002 адам).
Агломерацияға кірген Ақмола облысының саны бойынша ең ірі елді мекен облыстық маңызы бар қала – Қосшы – 1.01.2023 ж. 54 205 адам болып табылады.
Екінші: кешенді жоспарда қалалық және кеңістіктік жоспарлау, агломерацияның коммуналдық, көліктік және әлеуметтік инфрақұрылымын дамыту мәселелері баяндалуы тиіс;
Сонымен, ауылдық округтердің 3 тобы анықталды: белсенді өсіп келе жатқан, дамып келе жатқан және тоқыраушы аудандар. Ауылдық округтердің әрбір тобы дамудың жеке тәсілін талап етеді.
Агломерацияның құрамына кіретін ауылдық елді мекендердің көпшілігі үшін жалпы проблема инженерлік инфрақұрылымның (орталықтандырылған жылыту, ал кейбір жағдайларда сумен жабдықтау) болмауы және дамымауы, еңбек қосымшалары орындарының және әлеуметтік инфрақұрылым объектілерінің болмауы болып табылады.
Ағымдағы жағдайды талдау көрсеткендей, 11 ауылда мектептер, 20 ауылда балабақшалар мен медициналық мекемелер жоқ. Агломерацияның 46 елді мекенінде барлығы 41 мектеп жұмыс істейді, оның ішінде 7 – Қосшы қаласында (54205 адам), 2-Қараөткел ауылында (19056 адам), 2 мектеп - Қоянды ауылында (20490 және 30 мың адамға дейін). Бұл ретте мектептер барлық жерде дерлік толып жатыр, мысалы, Қоянды ауылында: жобалық қуаттылығы 900 орынды, мектепке 1944 оқушы барады, ал екінші мектепте 1200 орынды, іс жүзінде 2260 оқушы оқиды.
Медициналық мекемелер бойынша осындай көрініс: Қосшыда 7 ФАП, 6 медициналық пункт, 5 амбулатория, 3 жеке клиника және Қоянды ауылында эндохирургия клиникасы мен дәрігерлік амбулатория бар.
Агломерацияны кеңістікте дамыту бөлігінде талдау іргелес елді мекендерді дамытудың бірыңғай стратегиясын әзірлеу үшін осы аумақтарға қала құрылысы жобаларын жаңарту және өзектендіру қажет екенін көрсетті.
Сондай-ақ, агломерация аумағы бойынша АЕМ бас жоспарларының бір бөлігін өзектендіру, ал кейбір жағдайларда елді мекендердің бас жоспарлары жоқ немесе бас жоспарларының ескірген жобалары болғандықтан жаңаларын әзірлеу қажет (Ақжар ауылы-1985 ж, Аққайың, Қызылсуат, Шұбар ауылдары-2009 ж.).
Осылайша, мәселелердің негізгі топтары анықталды:
- Ақмола облысының елордаға іргелес елді мекендерінде халық санының өсуі,
- агломерация ядросы бағытында елеулі көші-қон процестерінің болуы (жұмыс іздеуде, оқуға, емдеуге),
- әлеуметтік инфрақұрылым объектілерінің тапшылығы (мектептер, балабақшалар, емханалар;
- инженерлік және көлік инфрақұрылымының жоғары деңгейде жүктемесі;
- ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және қайта өңдеу, құрылыс индустриясы, рекреация және т. б. бөлігінде өндірістік әлеуеттің жеткіліксіз дамуы.;
- агломерация елді мекендерінің бас жоспарларының жобаларын өзектендіру қажеттілігі
Үшінші: Кешенді жоспарда агломерацияны дамытудың, оның ішінде коммуналдық, көліктік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту, абаттандыру, қоршаған ортаны қорғау және қорғау, өнеркәсіпті дамыту, тұтыну нарығын дамыту, агломерация аумағындағы көші-қонды реттеу салаларындағы, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық дамудың өзге де салаларындағы мақсаттары мен міндеттері тұжырымдалған;
Төртінші: агломерацияны дамытудың мақсаттары мен міндеттерін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер мен индикаторлар іс-шаралар Жоспарында көрсетілген.
Бесінші: заңнамаға сәйкес, Кешенді жоспар тек стратегиялық бағыттарды ғана емес, сонымен қатар қаржыландыру көздері мен көлемін, іске асыру мерзімдерін және жауапты орындаушыларды көрсететін нақты іс-шараларды қамтуы керек.
Агломерация аумағында инфрақұрылым дамымағандықтан, инвесторлар өндірістерді орналастыруда белсенділік көрсетпейді, ал агломерацияның ауылдық аумақтарының қолда бар әлеуеті агломерация ядросының – Астана қаласының негізгі азық-түлік түрлеріне қажеттілігінің 10% қамтамасыз етпейді.
Кешенді жоспарда агломерацияны дамытудың 7 стратегиялық бағыты, мақсаттары мен міндеттері, оның ішінде коммуналдық, көліктік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту, абаттандыру, қоршаған ортаны қорғау және қорғау, өнеркәсіпті дамыту, тұтыну нарығын дамыту, агломерация аумағындағы көші-қонды реттеу салаларында, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық дамудың өзге де салаларында тұжырымдалған.
2024 жыл
2024 жылы Астана агломерациясында халық санының өсу үрдісі сақталды.
Халық санының ең көп өсуі агломерацияның өзегінде, Астана қаласында – 2023 жылдың басынан 2024 жылдың қазанына дейін 147,5 мың адамға өсім, Қосшы қаласында – 7,5 мың адамға өсім, Талапкер ауылында – 11,1 мың адамға, Қоянды ауылында - 7 мың адамға өсім байқалады. Халықтың өсуі: Жібек Жолы ауылында – 614 адамға, Ақмол ауылында-217 адамға, Қараөткел ауылында - 585 адамға өсім, 2023 жылдың басынан бері агломерация халқының саны 170 мың адамға, Астана қаласын есептемегенде – 22 мың адамға көбейді.
2024 жылы жұмыс жалғасып, Астана қаласы мен Ақмола облысы әкімдерінің кездесу қорытындысы бойынша 2024 жылғы 29 қаңтарда Астана агломерациясын дамытудың 2024 жылға арналған бірінші кезектегі міндеттерінің жоспары әзірленіп, барлық мүдделі органдармен келісілді, оған келесі бағыттар бойынша 32 іс-шара енгізілді:
- Ақмола облысының елді мекендерінен Астана қаласына еңбек көші-қонын қысқарту;
- Ақмола облысының қала маңындағы елді мекендерінде қоғамдық көлікті дамыту, халыққа қызмет көрсету;
- Қосшы қаласын сумен жабдықтауды дамыту;
- Астана су қоймасын Астана қаласын орталықтандырылған шаруашылық-ауыз сумен жабдықтау көзін пайдалануға байланысты мәселелер бойынша:
- қала сыртындағы пациенттер есебінен көп бейінді қалалық ауруханалардың жүктемесін реттеу;
- Мемлекет басшысының «Балаларға арналған 50 сауықтыру орталығын құру, балалардың шығармашылық және зияткерлік әлеуетін дамыту үшін кемінде 100 жаңа ірі нысан салу туралы» тапсырмасын орындау балалар сауықтыру орталықтарын жобалау және салу үшін Ақмола облысының аумағында жер учаскелерін беру мәселелері бойынша жұмысты ұйымдастыру қажет.
Астана қаласының жасыл белдеуі аумағында малды рұқсатсыз жаю жағдайларын болдырмау үшін тексерулер жүргізіледі және жоғарыда көрсетілген бұзушылықтарды жою жөнінде тиісті әкімшілік шаралар қабылданады.
Рұқсат етілмеген стихиялық полигондардың пайда болуын болдырмау, қалдықтарды қайта өңдеуді және сұрыптауды ұйымдастыру - Кешенді жоспарда 2028 жылдың соңына дейін көзделген.
2024 жылдың соңында жылдың соңына дейін аяқтауға жоспарланған 44 іс-шараның 25-і іс жүзінде аяқталды, оның ішінде: Астана қаласы бойынша-6, Ақмола облысы бойынша - 11 (оның ішінде 2 іс-шара 2025 жылға жоспарланған: Қосшы қаласында 1200 орынды мектеп салу және Жалтыркөл ауылында, Аршалы ауданы құс фабрикасын салу), Қарағанды облысы бойынша – 8. 2024 жылдың соңына дейін тағы 8 іс – шараны аяқтау жоспарлануда, оның ішінде: Астана қаласы бойынша – 2, Ақмола облысы бойынша - 6. 2025 жылға 13 іс-шара ауыстырылды, оның ішінде: 3 – Астана қ. бойынша, Ақмола облысы бойынша - 8, Қарағанды облысы бойынша – 2 іс-шара. Кейінге қалдырылған іс-шаралардың негізгі бөлігі жеке инвестициялар есебінен қаржыландырылады және іс-шараларды іске асыруды 2025 жылға ауыстырудың себебі қаржыландырудың болмауы болып табылады.
1-Кесте. 2024 жылы аяқталған жобалар
|
№ |
Іс-шараның атауы |
Орындауға жауаптылар |
Ескертпе |
|
Акмола облысы |
|||
|
1. |
Қосшы қаласында 1200 орынды мектеп салу |
ҰЭМ, Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді (жоспар бойынша – 2025 жылы) |
|
2. |
Целиноград ауданы Қаражар ауылында мәдени-ойын-сауық кешенін салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
3. |
Қосшы қаласында ет өнімдерін қайта өңдеу цехын салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
4. |
Аршалы ауданы Жалтыркөл ауылында құс фабрикасының құрылысы (2 кезең) |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді (жоспар бойынша – 2025 жылы) |
|
5. |
Целиноград ауданы Мәншүк Мәметова ауылында сүт-тауар фермасын салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
6. |
Біржан сал ауданы Андықожа Батыр ауылында ет фермасын салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
7. |
Біржан сал ауданы Ақсу ауылында ет фермасын салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
8 |
Сандықтау ауданы Приозерное ауылында сүт-тауар фермасын салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
9 |
Сандықтау ауданы Максимовка ауылында суару жүйесін салу. |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
10 |
Инвестициялар тарту жөніндегі құрылымдық бөлімшені орналастыру үшін үй-жай беру |
Астана қаласының әкімдігі, Ақмола облысының әкімдігі |
«AQMOLA INVEST» инвестицияларды дамыту орталығы құрылды. |
|
11 |
Целиноград ауданы Аққайың ауылында демалыс аймағын салу |
Ақмола облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
Астана қаласы |
|||
|
1. |
Астана қаласында логистикалық кешен салу |
Астана қаласының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
2. |
Астана қаласында өндірістік цех салу |
Астана қаласының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
3. |
Астана қаласында көкөніс қоймаларын салу |
Астана қаласының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
4 |
Астана қаласында сауда орталығының құрылысы |
Астана қаласының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
5 |
Астана қаласында қойма кешендерін салу |
Астана қаласының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
6 |
Астана қаласында көкөніс қоймаларын салу |
Астана қаласының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
Қарағанды облысы |
|||
|
1 |
Нұра ауданы Көбетей ауылында 1100 басқа арналған сүт-тауар фермасын салу |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
2 |
Абай ауданы Новодубовка ауылындағы элеватор мен құрама жем зауытын жаңғырту |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
3 |
Абай ауданы Юбилейное ауылында 326 га алаңда жаңа суармалы жерлерді іске қосу |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
4 |
Абай ауданы Құлайғыр ауылында 150 га алаңда жаңа суармалы жерлерді іске қосу |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
5 |
Нұра ауданы Байтуған ауылында 600 га алқапта суармалы жерлерді іске қосу |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
6 |
Нұра ауданы Тассуат ауылында 200 га алқапта суармалы жерлерді іске қосу |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
7 |
Нұра ауданы Көбетей ауылында 700 га алқапта суармалы жерлерді іске қосу |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
|
8 |
Бұқар Жырау ауданы Доскөй ауылында өндірістік жабдықтарды жаңғырту |
Қарағанды облысының әкімдігі |
Пайдалануға берілді. |
Аяқталған іс-шараларды іске асыру нәтижесінде әлеуметтік салада оң нәтиже байқалады:
Ақмола облысында – Қосшы қаласында оқушы орындарының санын 2400 орынға ұлғайту (екі ауысымда оқыту кезінде), Целиноград ауданының Қаражар ауылында мәдени-ойын-сауық кешенінің пайда болуы, Целиноград ауданының Аққайың ауылында демалыс аймағын ұйымдастыру;
Астана қаласында - сауда орталықтары енгізілді, сауда орталықтар аудан тұрғындары үшін жайлылықты арттырады.
Ең үлкен оң нәтиже өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы саласында байқалады:
Ақмола облысында-зауыттарды, фермалар мен фабрикаларды пайдалануға беру ауыл тұрғындарын жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді, сондай-ақ Астана агломерациясының азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға ықпал етеді.
Астана қаласында – логистикалық, қойма кешендерін және өндірістік цехты енгізу жаңа жұмыс орындарын қамтамасыз етті, сондай-ақ қала экономикасына үлес қосады;
Қарағанды облысында – жаңа суармалы жерлерді енгізу азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға ықпал етеді.