ИЕЛЕНУ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім) 240-бабының 1-тармағында сатып алу ұйғарымының түсінігі бар, оны осы мүлікке ұзақ мерзімді иелік ету арқылы мүлікке меншік құқығына ие болу тәсілдерінің бірі деп түсіну керек.
САТЫП АЛУДЫҢ НЕГІЗГІ КРИТЕРИЙЛЕРІ?
Әрбір ұзақ мерзімді мүлікті (жылжымалы немесе жылжымайтын) иелену сатып алу нұсқамасы негізінде оған меншік құқығын белгілеу үшін негіз бола алмайды.
Қолданыстағы азаматтық заңнамада мүлікке меншік құқығын белгілеу үшін сатып алу мерзімінің ескіру негізі бойынша мұндай мүлікті иеленудің үш негізгі критерийі болуы керек (Азаматтық кодекстің 240-бабының 1-тармағы):
ИЕЛЕНУДІҢ ЕСКІРУ МЕРЗІМІ
Әрбір меншік түрінің (жылжымалы және жылжымайтын) өзінің дербес ескіру мерзімі болады.
Азаматтық кодекстің 240-бабының 1-тармағында мүліктің меншік иесі болып табылмайтын, бірақ 7 жыл бойына өзінің жеке жылжымайтын мүлкін не кемінде 5 жыл бойына адал, ашық және үздіксіз иелік ететін азамат немесе заңды тұлға, оған мүлікке меншік құқығын алады (сатып алу нұсқауы).
Осылайша, жылжымайтын мүлікке ие болу үшін адам оны 7 жыл бойына адал, ашық және үздіксіз иеленуі керек. Өзге мүлікке қатысты бұл мерзім 5 жылды құрайды.
САТЫП АЛУ МЕРЗІМІНЕ ЕНГІЗІЛМЕЙТІН ИЕЛЕНУ МЕРЗІМДЕРІ
Нормативтік қаулының 13-тармағында талап қою мерзімі тұрғын үйге меншік құқығы шарттық міндеттемелер (жалдау, сақтау, өтеусіз пайдалану және т.б. шаруашылықты басқару немесе жедел басқару құқығымен бекітілген уақыт сатып алу мерзімінің ескіруіне есептелмейтіндігі белгіленген.
Басқаша айтқанда, егер тұлға жылжымайтын мүлікті иеленудің (7 жыл бойына иелік ету) сатып алу мерзіміне сілтеме жасаса, оның ішінде, мысалы, 5 жыл осы мүлікті жалға алу шарты негізінде иеленсе, онда бұл 5 жыл 7 жыл мерзімге енгізілмейді, себебі бұл нормативтік қаулының 13-тармағына қайшы келеді.
ИЕСІЗ ЖЫЛЖЫМАЙТЫН МҮЛІККЕ МЕМЛЕКЕТТІҢ МЕНШІК ҚҰҚЫҒЫ
Меншік құқығын сатып алу нұсқамасы негізінде белгілеу фактісі мүлікті 5 немесе 7 жыл бойы адал ашық және үздіксіз иелену фактісін анықтаған заңды күшіне енген сот шешімі негізінде ғана мүмкін болады.
Алайда, меншік құқығы ешкімде тіркелмеген жылжымайтын мүлік туралы не деуге болады? Мемлекеттің мұндай мүлікке қандай құқықтары бар?
1992 жылы 11 ақпанда Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетi мемлекеттiк мүлiктi жекешелендiру мәселелерi бойынша түсiнiктеме берген, оған сәйкес 1991 жылдың 1 қаңтарына дейiн салынған барлық тұрғын үйлер, соның iшiнде Қазақстан Республикасының жергiлiктi Кеңестерiнiң теңгеріміндегі тұрғын үй қорларын қоса алғанда халық қалаулылары, кәсiпорындар мен ұйымдардың, сондай-ақ толық шаруашылық жүргiзу құқығы берiлген немесе кәсiпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың жедел басқаруындағы тұрғын үйлер мемлекеттiк меншiкке жатады.
Бұл ретте, Нормативтік қаулының 3-тармағына сәйкес, мемлекет пен оның органдарының белгіленген тәртіппен иеліктен шығару жағдайларын қоспағанда, өздеріне тиесілі тұрғын үйді меншік құқығынан бас тартуға құқығы жоқ.
Осылайша, бұл жағдайда 1991 жылдың 1 қаңтарына дейін тұрғызылған және құқықтары белгіленген тәртіппен тіркелген меншік иесі жоқ жылжымайтын мүлік мемлекетке тиесілі және оны иелену мерзімі өткен жағдайда сатып алуға болмайды деген қорытынды жасауға болады.
МЕМЛЕКЕТТІҢ ИЕСІЗ ПӘТЕРДЕН ШЫҒАРУ ҚҰҚЫҒЫ
Азаматтық заңнама адамды тұрып жатқан тұрғын үйден оның меншік иесі және заңды күшіне енген сот шешімі негізінде ғана шығара алатынын белгілейді.
Мемлекет сот арқылы шығаруды да жүзеге асыра алады, бірақ бұл үшін бірқатар рәсімдерді орындау қажет, атап айтқанда:
Осы рәсімдерді орындағаннан кейін ғана мемлекет өзінің уәкілетті органдары атынан адамдарды мемлекеттік тұрғын үйден шығару туралы талаппен сотқа жүгінуге құқылы.