Құқық үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық стандарттарға

Құқық үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық стандарттарға

Азаматтар мен бизнестің наразылығының өсуі, сыбайлас жемқорлықты қабылдаудың сындарлы деңгейі құқық үстемдігіне қол жеткізу, сот төрелігіне деген сенімнің өсуі, экономиканы дамыту және халықтың әл-ауқатын жақсарту мақсатында сот жүйесін жаңғырту үшін алғышарттар болып табылады.

Мемлекет басшысының бастауымен Республиканың Жоғарғы Соты түрлі келісулерден өткен бірқатар құқықтық реформаларды, олардың орындылығын растаған және нәтижесінде Батыс моделі негізінде әкімшілік Әділет енгізу шараларын жүзеге асыруда.

Әкімшілік Әділет-бір тараптан азамат (не компания) және екінші тараптан мемлекеттік басқару органы арасындағы әкімшілік-құқықтық дауларды шешудің ерекше процестік тәртібі негізінде мемлекеттік басқару жүйесінде заңдылықтың сақталуын бақылау жөніндегі арнайы соттар жүйесі. Осы құқықтық институт Мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларының заңдарды орындауын сақтауды қамтамасыз ету үшін әкімшілік сот ісін жүргізу қағидалары бойынша қаралатын әкімшілік талап қою арқылы сот бақылауы функциясын жүзеге асырады.

Азаматтық іс жүргізу кодексі шеңберінде жария-құқықтық дауларды қарау кезінде қазіргі кездегі сот бақылауы институты қоғамның үмітіне жауап бермейді, өйткені тараптардың теңдігінің бекітілген қағидаты және судья белсенділігінің тиісті деңгейінің болмауы азаматтардың мемлекеттік органдарға (билік өкілеттіктері берілген адамдарға) қарсы құқықтарын қажетті қорғауға қол жеткізуге мүмкіндік бермейді.

Көрсетілген мақсаттарды қамтамасыз ету үшін 2020 жылғы 29 маусымда Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (бұдан әрі-әкімшілік процестік кодексі) қабылданды, ол 2021 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі. Мемлекеттік басқару жүйесінде заңдылықтың сақталуын бақылау жөніндегі міндеттерді орындау жүктелген мамандандырылған соттар құрылады.

Осы Кодексте Әкімшілік рәсімдер мен әкімшілік сот ісін жүргізу жүзеге асырылатын жаңа қағидаттар көзделген, егер бұл Әкімшілік кодексте жазылған қағидаттарға қайшы келмесе, азаматтық сот ісін жүргізу қағидаттары әкімшілік сот ісін жүргізуде қолданылады.

Пропорционалдылық қағидаты әкімшілік органның, лауазымды тұлғаның әкімшілік рәсімді қатысушы мен қоғам мүдделерінің әкімшілік қалауын жүзеге асыру кезінде тең құқылы теңгерімін қамтамасыз етуінде тұжырымдалады.Бұл ретте Әкімшілік акт, әкімшілік әрекет (әрекетсіздік) мөлшерлес болуға, яғни жарамды, қажетті және барабар болуға тиіс.Әкімшілік акт, әкімшілік әрекет (әрекетсіздік), егер олар заңдарда белгіленген мақсатқа қол жеткізу үшін қолайлы болса, жарамды деп есептеледі, егер құқықтар ең аз дәрежеде шектелсе, қажет деп есептеледі, егер әкімшілік рәсімге қатысушының құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін шектеу нәтижесінде алынған қоғамдық игілік осы шектеулерден келтірілген зияннан көп болса, әкімшілік рәсімге қатысушының бостандықтары мен заңды мүдделері тепе-тең деп есептеледі.

Сенім құқығын қорғау қағидаты. Әкімшілік рәсімге қатысушының әкімшілік органның, лауазымды адамның қызметіне сенімі заңдармен қорғалады.Әкімшілік акт, әкімшілік әрекет (әрекетсіздік) әкімшілік орган, лауазымды адам немесе сот Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес керісінше шешім қабылдағанға дейін заңды және негізделген болып есептеледі. Әкімшілік органның, лауазымды адамның кінәсінен қабылданған заңсыз әкімшілік акт, сондай-ақ Әкімшілік органның, лауазымды адамның кінәсінен жасалған заңсыз әкімшілік әрекет (әрекетсіздік) әкімшілік рәсімге қатысушы үшін ауыртпалық салатын салдарға әкеп соқтырмайды. Сенім құқығы заңсыз әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасауға негіз бола алмайды.

Құқық басымдығының қағидаты Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасының барлық күмәндері, қайшылықтары мен түсініксіздігі әкімшілік рәсімге қатысушының пайдасына түсіндіріледі.

Соттың белсенді рөлі әкімшілік процеске қатысушылардың түсініктемелерімен, мәлімдемелерімен, өтінішхаттарымен, олар ұсынған дәлелдермен, дәлелдемелермен және әкімшілік істің өзге де материалдарымен шектелмей, әкімшілік істі дұрыс шешу үшін маңызы бар барлық нақты мән-жайларды жан-жақты, толық және объективті зерттеу құқығымен қорытындыланады. Судья әкімшілік істің нақты және (немесе) заңды тараптарына қатысты құқықтық негіздемелер бойынша өзінің алдын ала құқықтық пікірін айтуға құқылы. Соттың өз бастамасы немесе әкімшілік процеске қатысушылардың уәжді өтінішхаты бойынша қосымша материалдар мен дәлелдемелер жинау, қателерді жоюға жәрдемдесу, сондай-ақ әкімшілік сот ісін жүргізу міндеттерін шешуге бағытталған өзге де әрекеттерді орындау құқығының болуы.

Жария-құқықтық дауларды шешу төрт негізгі талап бойынша жүзеге асырылатын болады: тұлға актінің күшін жоюды талап ете алатын дау айту туралы талап, қолайлы актіні қабылдау талабы мүмкін болатын мәжбүрлеу туралы талап, қандай да бір құқықтық қатынастардың болуын(болмауын) тану талабы мүмкін болатын жерде тану туралы талап, іс-әрекет жасау туралы талап.

Әкімшілік сот ісін жүргізуді енгізу жария-құқықтық қатынастарда жеке тұлғалардың бұзылған немесе даулы құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін тиімді қорғау және қалпына келтіру мақсатында әкімшілік істерді әділ, бейтарап және уақтылы шешуді іске асыруға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, Қазақстанға әлемдік қоғамдастықтың толық құқылы мүшесі ретінде бәсекеге қабілетті мемлекет құру жолдары қоғамдық қатынастардағы барлық өзгерістерге әсер етеді, сондықтан Батыс Еуропа мен АҚШ-тың жетекші елдерінің тәжірибесі үлгі және негіз болып табылады, оның ішінде осы елдерде бар және көптеген жылдар бойы жақсарып келе жатқан әкімшілік Әділет енгізу.