Мемлекет басшысының «Қазақстан Республикасының Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстеріне азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2020 жылғы 19 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Заң) аясында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша мынадай заңнамалық өзгерістер көзделген.
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің, судьялардың, пара берушілер мен пара алуға делдалдардың сыбайлас жемқорлық үшін жазасы қатаңдатылды.
Құқық қорғау органдары қызметкерлері мен судьяларды сыбайлас жемқорлық үшін жазаны қатаңдату ҚК-тің 361, 364, 365, 366, 369 және 370-баптарын енгізу арқылы іске асырылды.
ҚК-нің 364-бабына қатысты ("кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысу»):
ҚК-нің 364-бабының бірінші бөлігі бойынша мемлекеттік қызметшілер, лауазымды адамдар, оның ішінде құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін санкция 1 жылға дейін болған, енді құқық қорғау органдарының қызметкерлерін 2-1-ші бөлек бөлікке бөліп, кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысқан жағдайда полицейге,сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің қызметкеріне немесе ЭТҚ-ға 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі қылмыстық жаза төнеді.
Құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға (бірінші басшылар, олардың орынбасарлары) және судьяларға қатысты Санкция 4 жылдан 5 жылға дейін ұлғайтылды.
ҚК-нің 365-бабына қатысты («заңды кәсіпкерлік қызметке кедергі келтіру»):
ҚК-тің 365-бабында құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне қатысты ең жоғары санкция 2 жылдан 5 жылға дейін ұлғайтылды.
Құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға (бірінші басшылар, олардың орынбасарлары) және судьяларға қатысты санкция 7 жастан 8 жасқа дейін ұлғайтылды.
Бұл ретте, кез келген мемлекеттік органда жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар мен осы бап бойынша сотталған судьялардың қоныс-колониясында бірден ҚІБ-ға және жазасын өтеуге тыйым салу түріндегі салдары болады.
Мемлекет басшысының «Қазақстан Республикасының Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстеріне азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2020 жылғы 19 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Заң) аясында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша мынадай заңнамалық өзгерістер көзделген.
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің, судьялардың, пара берушілер мен пара алуға делдалдардың сыбайлас жемқорлық үшін жазасы қатаңдатылды.
Құқық қорғау органдарының қызметкерлері мен судьялардың сыбайлас жемқорлық үшін жазасын қатаңдату ҚК-нің 361, 364, 365, 366, 369 және 370-баптарында мынадай саралау белгілерін енгізу арқылы іске асырылды:
- «құқық қорғау органы қызметкерінің сыбайлас жемқорлық іс-әрекет жасауы»;
- «құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның немесе судьяның ауыр жаза қолдануы».
ҚК-нің 361-бабына («Лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану») қатысты:
Мысалға, ҚК-тің 361-бабы бірінші бөлігі бойынша мемлекеттік қызметшілер, лауазымды адамдар, оның ішінде құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін санкция 2 жылға дейін құраса, енді құқық қорғау органдарының қызметкерлерін 2-1-бөлікке бөліп, лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланған жағдайда полицейге, БП, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің қызметкеріне немесе ЭТҚ-ға 4 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі қылмыстық жаза қолданылады.
ҚК-тің 361-бабы үшінші бөлігіне сәйкес жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдардың (оларға Парламент депутаттары, судьялар, саяси мемлекеттік қызметшілер және «А» корпусының мемлекеттік әкімшілік қызметшілері жатады) лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдаланғаны үшін, 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру түріндегі санкция көзделген.
Түзетулерге сәйкес құқық қорғау органында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдарға (бірінші басшылар, олардың орынбасарлары) және судьяларға қатысты санкция 7 жылға дейін ұлғайтылды.
Тиісінше, ҚК-нің 361-бабында көзделген, құқық қорғау органдарының мемлекеттік саяси қызметшілері мен судьялар жасаған қылмыс ауыр қылмыс санатына өтеді, бұл өз кезегінде:
- «Жедел-іздестіру қызметі туралы» Заңның 12-бабы 4-тармағына сәйкес күдіктілерге, айыпталушыларға қатысты прокурордың санкциясымен арнайы жедел-іздестіру іс-шараларын (бұдан әрі - АЖІШ) (адамды немесе орынды жасырын аудио-және (немесе) бейнебақылау; электр (телекоммуникациялық) байланыс желілері арқылы берілетін ақпаратты жасырын бақылау, ұстап алу және алу және т.б.) жүргізуге мүмкіндік береді;
- ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарды мерзімінен бұрын босатуға (бұдан әрі - ШМББ) енгізілген тыйымға сәйкес, аталған адамдарды ШМББ бойынша босату мүмкіндігінен айырады.
Мемлекет басшысының «Қазақстан Республикасының Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстеріне азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2020 жылғы 19 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Заң) аясында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша мынадай заңнамалық өзгерістер көзделген.
Сотталған сыбайлас жемқорларға мерзімінен бұрын шартты түрде босатуды қолдануға тыйым енгізілді.
Қылмыстық кодекстің (бұдан әрі – ҚК) 72-бабына енгізілген түзетулерге сәйкес, шартты түрде мерзімінен бұрын босату (бұдан әрі – ШМББ) ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамдарға қолданылмайды.
Ерекшеліктер тек екі жағдайда ғана:
- мұндай қылмыстарды әлеуметтік осал азаматтардың жасауы (жүкті әйелдер; жас балалары бар әйелдер; жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған еркектер; 58 және одан жоғары жастағы әйелдер; 63 және одан жоғары жастағы ерлер; бірінші және екінші топтағы мүгедектер);
- ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімінің барлық шарттарын орындаған сотталғандардың осындай қылмыстар жасауы.
Залалды өтеу және бас бостандығынан айыру орындарында жазалар болмаған жағдайда, азаматтардың аталған санаттары іс жүзінде:
- ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын;
- аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен екісін өтегеннен кейін, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін.
Жоғарыда аталған әлеуметтік осал санаттағы азаматтар бұрын қолданылған нормалар бойынша ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін жаза мерзімінің кемінде үштен бірін және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін жаза мерзімінің кемінде жартысын өтей отырып, ШМББ-ға үміткер бола алғандығын атап өту керек.
Яғни, сыбайлас жемқорлық үшін жауапкершілік, тіпті әлеуметтік осал топтар үшін де заңмен күшейтілді.
Ынтымақтастық туралы іс жүргізу келісімінің барлық шарттарын орындаған, ШМББ-ға құқығы бар адамдарға келетін болсақ, оларды кінәні мойындау туралы келісім жасасқан адамдармен шатастырмау керек.
ҚПК-нің 612-бабына сәйкес, процестік келісімнің екі түрі бар:
1) күдікті, айыпталушы күдікпен, айыптаумен келіскен жағдайда – онша ауыр емес, ауырлығы орташа қылмыстар не ауыр қылмыстар бойынша кінәні мойындау туралы мәміле нысанында;
2) ынтымақтастық туралы келісім нысанында – қылмыстық топ жасаған қылмыстарды, өзге де адамдар жасаған аса ауыр қылмыстарды, сондай-ақ экстремистік және террористік қылмыстарды ашуға және тергеп-тексеруге ықпал еткен кезде қылмыстардың барлық санаттары бойынша жүзеге асырылады.
Заңда ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық шарттары, яғни екі негіз болған кезде ғана жасалуы мүмкін процестік келісімнің екінші түрі орындалған жағдайда, ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдарға қатысты ШМББ-ны қолдануға жол беретін норма көзделген:
1) саралау белгісі болған кезде – ұйымдасқан қылмыстық топта қылмыс жасау (ҰҚТ);
2) сыбайлас жемқорлық қылмыстардың аса ауыр құрамы бойынша (ҚК-ке сәйкес – бұл ҚК-тің 366-бабы төртінші бөлігі (аса ірі мөлшерде пара алу), ҚК-тің 367-бабы төртінші бөлігі (аса ірі мөлшерде пара беру).
Қазақстан Республикасы Энерргетика министрлігі
Атомдық және энергетикалық қадағалау
мен бақылау Комитетінің Ақмола облысы
бойынша аумақтық департаменті
(баспасөз қызметі)