"Мемлекеттік органдар, ұйымдар және квазимемлекеттік сектор субъектілері сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдауды жүзеге асырады, оның нәтижелері бойынша сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою жөнінде шаралар қабылдайды", сондай-ақ "сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ Заңының 8-бабының 5-тармағына сәйкес сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу бойынша әдістемелік ұсынымдармен, ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет) Төрағасының 2022 жылғы 30 желтоқсандағы №488 бұйрығымен бекітілген "Ақмола облысының еңбек инспекциясы басқармасы" ММ (бұдан әрі-басқарма) басшысының 05.04.2023 Ж. №25-ө бұйрығы негізінде жұмыс тобы 2022 жылғы 13 сәуірден 28 сәуірге дейін сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізді 2022 жылдың қорытындысы бойынша.
Басқарманың миссиясы: еңбек қатынастарын реттеу, Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру.
Басқарманың міндеті: мемлекеттік басқару; Еңбек, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы бақылау.
Басқару Функциялары:
"Ақмола облысының еңбек инспекциясы басқармасы" ММ басшысы А.Х. Смайылов осы лауазымға 2021 жылғы 07 маусымда тағайындалды.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау келесі бағыттар бойынша жүргізілді:
1) объектінің қызметін қозғайтын нормативтік құқықтық актілерде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;
2) объектінің ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Бағыт бойынша - Басқарманың қызметіне қатысты нормативтік құқықтық актілерде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің (бұдан әрі - ҚР ЕК) 17-бабына сәйкес басқарма Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасы нормаларының, оның ішінде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады. Еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылау Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне (бұдан әрі – ҚР ӨК) сәйкес бақылау субъектісіне (объектісіне) бара отырып, тексеру және профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырылады.
ҚР КК 144-бабы 5-тармағының 3-тармақшасына сәйкес бақылау және қадағалау субъектілерін жоспардан тыс тексерудің негізі жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын бұзу бойынша өтініштері болып табылады. Осылайша, растайтын құжаттарды қоспай жоспардан тыс тексерулерді құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі органдар тіркемейді.
Сонымен қатар, қолында растайтын құжаттары жоқ (еңбек шарты, қабылдау/жұмыстан босату туралы бұйрық, еңбек кітапшасы жоқ немесе қолына берілмеген) өтініш берушілер көбінесе еңбек инспекциясы органдарына жүгінеді және мұндай өтініштер бойынша тексеруді тіркеуге және рұқсат етілгені үшін жұмыс берушіге ықпал ету шараларын қолдануға болмайды ҚР еңбек заңнамасының нормаларын бұзу.
Осылайша, ҚР КК 144-бабы 5-тармағының 3-тармақшасына Енгізілген өзгерістер ҚР ЕК 33-бабы 3-тармағының нормасын қолдану мүмкіндігін болдырмайды (адамды жұмысқа жіберу еңбек шарты жасалғаннан кейін ғана жүзеге асырылады. Жұмыс берушінің кінәсінен еңбек шарты болмаған және (немесе) тиісті түрде ресімделмеген жағдайда, ол Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен жауапты болады) және "Әкімшілік құқық бұзушылық туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – ӘҚБтК) 86-бабында, адамның еңбек шартын жасаспай жұмысқа жіберілуіне бақылау субъектісінің әкімшілік жауаптылығын көздейтін, т.к. растайтын дәлелдемелердің болмауы фактісі жоспардан тыс тексеруді тіркеуден бас тартуға және өтініш берушілердің өтініштерін толық көлемде қарауға негіз болып табылады.
Бұл дискрециялық нормалар сөз байласуға және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасауға әкеп соғуы мүмкін жағдайлар жасайды, өңірдегі әлеуметтік шиеленіс пен мемлекеттік органдарға сенімсіздік деңгейін арттыруға әсер етеді.
Жазатайым оқиғаларға арнайы тергеу жүргізу кезіндегі тәуекелдер
Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру «Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру материалдарын ресімдеу жөніндегі нысандарды бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің және денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 1055 бұйрығының талаптарына сәйкес жүргізіледі.
01.01.2023 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне енгізілген өзгерістер мен толықтырулар ҚР 30.12.2021 жылғы № 95-VII Заңымен қолданысқа енгізілді, оған сәйкес ҚР ӨК 137 - бабына бақылау нысаны-"тергеу" енгізілді, ҚР КК 144-2-бабына тергеу жүргізу рәсімі регламенттелді.
Мәселен, ҚР КК 144-2-бабы 5-тармағында тергеп-тексеру жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленетіні айқындалған және оған: тергеп-тексеру жүргізілетін жағдайлар; тергеп-тексеру жүргізудің мерзімдері мен ұзақтығы; бақылау және қадағалау субъектісін, құқықтық статистика және арнайы есепке алу саласындағы уәкілетті органды, мүдделі мемлекеттік органдарды тергеп-тексеру жүргізу туралы хабардар ету мерзімдері тексеру жүргізудің басталуы; тәуелсіз сарапшыларды және өзге де мүдделі тұлғаларды тарту; тергеу жөніндегі комиссия құрамын құрудың шарттары мен тәртібі; тергеу материалдарын ресімдеу тәртібі. Тергеп-тексеру жүргізу мерзімдері 30 күнтізбелік күннен аспауға тиіс және бір рет 30 күнтізбелік күнге ұзартылуы мүмкін. Тергеп-тексеру жүргізудің қорытындыларын мемлекеттік құпияларды не ҚР заңдарымен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді қоспағанда, бақылау және қадағалау органы интернет-ресурста жариялайды.
Алайда, ҚР Еңбек кодексінде бақылау және қадағалау субъектісін, құқықтық статистика және арнайы есепке алу саласындағы уәкілетті органды, мүдделі мемлекеттік органдарды тергеп-тексеруді жүргізуді бастау туралы хабардар ету тәртібі мен мерзімдері регламенттелмеген. Тергеп-тексеруді жүргізу мерзімдері комиссия құрылған күннен бастап 10 жұмыс күнін құрайды, тергеп-тексеруді белгіленген мерзімде аяқтауға объективті кедергі келтіретін мән-жайлар туындаған кезде тергеп-тексеру мерзімдері комиссияның хаттамалық шешімімен екі реттен аспайтын 10 жұмыс күніне ұзартылуы мүмкін. Тергеу жүргізу қорытындыларын интернет-ресурста жариялау туралы талап жоқ.
Сондай-ақ, ҚР КК-нің 144-2-бабының 7-тармағында тексеру қорытындылары бойынша бұзушылыққа жол берген бақылау және қадағалау субъектісіне қатысты ҚР заңдарында көзделген шараларды қабылдау көзделген. Алайда, ҚР еңбек заңнамасында мұндай норма жоқ, тергеу мемлекеттік бақылау нысаны болып табылмайды, комиссиялық түрде жүргізіледі, тергеу қорытындылары бойынша Мемлекеттік еңбек инспекторының актілері шығарылмайды.
Осылайша, жазатайым оқиғаларға арнайы тергеу жүргізу барысында сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болдырмау мақсатында ҚР Еңбек кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу және Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің нормаларына сәйкес жазатайым оқиғаны тергеу рәсімін біріздендіру қажет.
Тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерінде және тексеру парақтарында дискрециялық өкілеттіктердің болуы
Бақылау функцияларын іске асыру кезінде (бақылау субъектісіне және жоспардан тыс тексерулерге барумен профилактикалық бақылау жүргізу) басқарма өз қызметінде ҚР еңбек заңнамасының сақталуына тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерін басшылыққа алады (ҚР ДСӘДМ – нің 2015.12.25 № 1022 және ҚР ҰЭМ-нің 2015.12.28 № 801 бірлескен бұйрығы, бұдан әрі-критерийлер). 01.01.2023 жылдан бастап өлшемшарттарға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді (ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2022.12.12 № 492 және ҚР Ұлттық экономика министрінің 2022.12.12 № 123 бірлескен бұйрығы).
Критерийлерді талдау барысында келесі дискрециялық нормалар белгіленді. Мәселен, "объективті критерийлер" 2-тарауында 4 – тармақта бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылауды жүзеге асыру кезінде тәуекелдерді басқару мақсаттары үшін бақылау субъектілері (объектілері) олардың мынадай тәуекел дәрежелерінің біріне (бұдан әрі-тәуекел дәрежесі) жататыны белгіленген:
1) жоғары тәуекел;
2) орташа тәуекел;
3) төмен тәуекел.
Объективті критерийлер бойынша тәуекелдің жоғары дәрежесіне адам өмірі мен денсаулығына, жеке тұлғалардың заңды мүдделеріне зиян келтіру ықтималдығы жоғары экономикалық қызмет түрлерінде қызметті жүзеге асыратын бақылау субъектілері жатады: тау-кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазу; электрмен жабдықтау, газ, бу беру және ауа баптау; өңдеу өнеркәсібі; құрылыс; көлік және қоймалау; сумен жабдықтау, кәріз жүйесі, қалдықтарды жинау және тарату; Ақпарат және байланыс; ауыл, орман және балық шаруашылығы, сондай-ақ 30 адамнан астам шетелдік жұмыс күшін тартатын бақылау субъектілері.
Объективті критерийлер бойынша тәуекелдің орташа дәрежесіне Денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, спорт, әлеуметтік қамсыздандыру, сауда, тұру және тамақтану бойынша қызметтер көрсету саласындағы қызметті жүзеге асыратын бақылау субъектілері жатады.
Жоғары және орташа тәуекел дәрежесіне жатқызылған бақылау субъектілерінің (объектілерінің) қызмет салалары үшін бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау және жоспардан тыс тексеру жүргізіледі.
Критерийлердің 4-тармағына қайшы 5-тармақта осы Критерийлердің 4-тармағына кірмеген бақылау субъектілері объективті критерийлер бойынша тәуекелдің жоғары дәрежесіне жатқызылмағаны және оларға қатысты жоспардан тыс тексерулер жүргізілетіні анықталды.
Бұл дискрециялық нормалар лауазымды тұлғаның басқарушылық шешім нұсқасын таңдау мүмкіндігін анықтайтын жағдайлар жасайды, бұл сөз байласуға және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтың жасалуына әкелуі мүмкін.
Осыған байланысты ҚР еңбек заңнамасының сақталуына тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерінің 4-тармағы мен 5-тармағына тиісті өзгерістер енгізу мүмкіндігін қарастыру қажет.
Бұдан бұрын, "объективті өлшемдер" 2-тарауының 4-тармағында қызметкерлердің санына байланысты жеке тұлғалардың өмірі мен денсаулығына, заңды мүдделеріне зиян келтіру ықтималдығы жоғары экономикалық қызмет түрлерінде қызметті жүзеге асыратын бақылау субъектілеріне қатысты профилактикалық бақылауды жүзеге асыру кезеңділігі белгіленген болатын:
бақылау субъектілері қызметкерлердің саны 250 адамнан асады, профилактикалық бақылау - жылына бір рет;
жұмыскерлер саны 100 – ден асатын, бірақ 250 адамнан аспайтын бақылау субъектілері, профилактикалық бақылау-үш жылда бір рет;
қызметкерлер саны 100 адамнан аспайтын бақылау субъектілері, профилактикалық бақылау – бес жылда бір рет.
Қазіргі уақытта критерийлердің 4-тармағында Экономикалық қызмет түрлері мен қызметкерлер саны бойынша бақылау субъектілеріне профилактикалық бақылауды жүзеге асыру кезеңділігі алынып тасталды.
Сондай-ақ, "субъективті критерийлер" 3-тарауының 12-тармағында өткен Профилактикалық бақылаудың қорытындылары бойынша берілген бұзушылықтарды толық көлемде жойған бақылау субъектілеріне қатысты мемлекеттік бақылаудың кезекті кезеңіне тізімдерді қалыптастыру кезінде оларды енгізуге жол берілмейтіні көзделген.
Ал, бақылау субъектілерінің еңбек заңнамасы нормаларын өрескел және Елеулі бұзушылықтарға және еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларға қайта жол беру ықтималдығы жоққа шығарылмайды.
Осыған байланысты, еңбек қатынастарын реттеу, Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру кезінде әкімшілік кедергі жасау түріндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелі туындайды.
Бөлімдер туралы ережелерде айқындалған функциялар нормативтік құқықтық актілердің талаптарына сәйкес келеді.
Бір жағынан әкімшілік регламенттер, лауазымдық нұсқаулықтар мен екінші жағынан жоспарлы көрсеткіштер арасында қайшылықтар фактілері анықталған жоқ.
Сыйлықақы қорын бөлу кезінде басшылық тарапынан преференциялар көрсету басқармасы қызметкерлеріне сыйлықақы беру туралы ұсынылған бұйрықтарды зерделеу кезінде анықталмаған. Қызметкерлерге сыйлықақы беру мемлекеттік мерекелерде қызметкерлердің лауазымдарының деңгейі бойынша сыйлықақы сомасын бірдей бөле отырып жүзеге асырылады. Барлық бұйрықтарға облыс әкімінің ЖАО басшыларына сыйақы беру туралы тиісті өкімдері бар.
Екінші бағыт бойынша - Басқарманың ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Штат кестесіне сәйкес басқармада 18 бірлік көзделген, нақты штат 18 бірлікті құрайды. Оның ішінде 6 бірлік-басшылық, салалық бөлімшелердің 11 қызметкері және қосалқы бөлімшенің 1 қызметкері.
Сондай-ақ 7 штаттан тыс қызметкерлер бар.
2022 жыл кезеңінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар, мемлекеттік қызметке кір келтіретін тәртіптік теріс қылықтар жасағаны үшін таза ауысым бойынша, теріс себептер бойынша жұмыстан босату фактілері анықталған жоқ.
Сондай-ақ, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу кезінде басқарма қызметкерлерін заңсыз жұмыстан шығару фактілері анықталған жоқ.
Мемлекеттік қызметке жаңадан және алғаш рет қабылданған барлық қызметкерлер мемлекеттік қызметке кіруге байланысты шектеулерді қабылдайды.
2022 жыл ішінде тәртіптік жауапкершілікке тартылған мемлекеттік қызметшілердің саны-4 (3 – Ескерту, 1-сөгіс), бұл 2021 жылмен салыстырғанда 2 есе аз (8 адам). Жүргізілген қызметтік тергеулердің жалпы саны-2, қызметтік тергеулердің нәтижелері бойынша тәртіптік жауаптылыққа тартылды – 2 (ескерту). Жоғары тұрған мемлекеттік және құқық қорғау органдарының ақпараты, жеке және заңды тұлғалардың шағымдары, қызметтік жазбалар және өзге де материалдар тәртіптік жауапкершілікке тартуға негіз болды. Барлық лауазымды тұлғалардың теріс қылық жасауының себебі олардың лауазымдық міндеттерін тиісінше орындамауы болды.
Мемлекеттік қызметшілер тарапынан мемлекеттік қызмет істері жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органның аумақтық бөлімшесіне немесе сотқа тәртіптік жауаптылыққа заңсыз тартуға шағымдар түскен жоқ.
Талданған кезеңде тәртіптік жазаларды мерзімінен бұрын алу фактілері тіркелмеген. Басқарманың қызметінде алқалы органдардың жұмыс істеуі тіркелмеген.
Қызметтік тергеп-тексеру нәтижелері бойынша лауазымнан төмендету және жұмыстан босату анықталған жоқ.
Жұмыс тобы қолданыстағы заңнамамен лауазымды тұлғалар үшін белгіленген сыбайлас жемқорлыққа қарсы қабылданған шектеулер мен тыйымдардың бұзылуына талдау жүргізді (оның ішінде коммерциялық ұйымдарды сенімгерлік басқаруға беру және т.б.). Бұзушылықтар анықталған жоқ.
Басқарманың барлық қызметкерлері ҚР БП Құқықтық статистика және арнайы есепке алу Комитетінің "Ақпараттық сервис" платформасында соттылығының, сыбайлас жемқорлық теріс қылықтарының, Мемлекеттік қызметке кір келтіретін теріс қылықтардың бар-жоғына тексерілді.
Сондай-ақ, жұмыс тобы уақытылы ант беру, Әдеп кодексімен, міндеттемемен, мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар алған сыйлықтарды тапсыру, кірістер мен мүлік туралы декларацияларды тапсыру жөніндегі жадынамамен танысу жөніндегі құжаттарды тексерді. Бұзушылықтар анықталған жоқ.
Бұрын сыбайлас жемқорлық және қылмыстық қылмыс жасаған адамдарды жұмысқа қабылдау фактілері жоқ.
Басқармада азаматтардың шағымдары мен өтініштеріне арналған жәшік орнатылған, Басқарманың сайтында және әлеуметтік желілерде сенім телефонының нөмірі орналастырылған.
Жеке және заңды тұлғалардың 2022 жыл ішінде сыбайлас жемқорлық көріністері фактілері бойынша Мемлекеттік еңбек инспекторларының әрекеттеріне, оның ішінде сенім телефоны бойынша өтініштері түскен жоқ.
Басқармаға қатысты жағымсыз материалдарды, жарияланымдарды, сондай-ақ Басқарманың лауазымды тұлғаларын, қызметкерлерін анықтау үшін бұқаралық ақпарат құралдарына мониторинг жүргізілді. Мониторинг нәтижелері бойынша сыбайлас жемқорлық тәуекелдері анықталған жоқ.
2022 жылдың кезеңінде басқарма төменгі бос мемлекеттік әкімшілік лауазымдарға орналасуға 3 жалпы конкурс өткізді. Конкурстардың нәтижелері бойынша 4 кандидат қабылданып, бос лауазымдарға тағайындалды (бір бос орын бойынша жалпы конкурс 2021 жылдың соңында өткізілді). Конкурсқа қатысушылардан және кандидаттардан конкурстық комиссияның немесе персоналды басқару қызметінің (кадр қызметінің) шешімдеріне шағымдар уәкілетті органға немесе оның аумақтық бөлімшесіне не сотқа түскен жоқ.
Конкурстық рәсімдерді тұрақты негізде өткізу кезінде байқаушылар мен сарапшылар Конкурстық комиссия отырыстарының жұмысының ашықтығы мен объективтілігін қамтамасыз ету үшін шақырылады. Байқаушылар мен сарапшылар ретінде мемлекеттік органдардың, кәсіподақ ұйымдарының, прокуратура органдарының өкілдері шақырылды.
Жақын туыстары (ата-аналары (ата-аналары), балалары, асырап алушылары, асырап алынған балалары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, аталары, әжелері, немерелері) немесе жұбайы (зайыбы) атқаратын бос лауазымдарға орналасуға конкурстық рәсімдерді өткізу кезінде үлестес болу фактілері анықталған жоқ.
"Персоналды басқарудың бірыңғай қызметі (кадр қызметі) туралы" Ақмола облысы әкімінің 2022 жылғы 29 сәуірдегі № 34 өкімімен кадр қызметінің (кадрлар бөлімі) бас маманының функциялары "Ақмола облысы әкімінің аппараты"ММ-ге берілді.
2022 жылдың 1 шілдесінен бастап бос орындарды ауыстырудың барлық конкурстық рәсімдерін Ақмола облысы әкімі аппаратының жанындағы персоналды басқарудың бірыңғай қызметі жүргізеді, осыған байланысты басқармада конкурстық рәсімдерді өткізу кезінде коррипциялық тәуекелдер алынып тасталды.
"Ақмола облысының еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасы" ММ Мемлекеттік қызмет көрсетпейді.
"Ақмола облысының еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасы" ММ бекітілген Ережеге сәйкес рұқсат беру функцияларын іске асырмайды.
ҚР ЕК-нің 17-бабына сәйкес басқарма Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасы нормаларының, оның ішінде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады. ҚР Еңбек кодексінің 191-бабының 5-тармағына сәйкес еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылау Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы тексеру және профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырылады.
2022 жылдың қорытындысы бойынша Мемлекеттік еңбек инспекторлары жұмыс берушілердің еңбек заңнамасының талаптарын сақтауы бойынша облыстың 221 кәсіпорны мен ұйымдарын тексерді.
Жүргізілген тексерулердің нәтижелері бойынша 178 бұзушылық анықталды, бұдан әрі анықталған бұзушылықтарды жою және болдырмау үшін мемлекеттік еңбек инспекторлары 111 ұйғарым енгізді. Еңбек заңнамасын неғұрлым өрескел бұзғаны үшін әкімшілік ықпал ету шаралары 41 лауазымды және заңды тұлғаға 7426,9 мың теңге сомасында қолданылды, 3 ескерту шығарылды.
2022 жылдың басынан бастап мемлекеттік еңбек инспекторларының ден қою актілерін енгізу арқылы жалақы бойынша 78,3 млн. теңге мөлшеріндегі берешекті өтеуге мүмкіндік туды, осылайша 770 қызметкердің құқықтары қорғалды.
Берешек фактілері бойынша 27 заңды тұлға жалпы сомасы 3,3 млн. теңгеге әкімшілік жауапкершілікке тартылды.
Бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау және қадағалау бақылау субъектісінің қызметі нәтижесінде адамның өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға, жеке және заңды тұлғалардың заңды мүдделеріне, мемлекеттің мүліктік мүдделеріне зиян келтіру ықтималдығын болдырмау мақсатында жүргізіледі және алдын алу-профилактикалық сипатта болады. Ақмола облысы әкімдігінің 2022 жылғы 18 қазандағы №А-10/504 қаулысымен 2023 жылғы 1 жартыжылдыққа профилактикалық бақылау мен қадағалау жүргізудің жартыжылдық тізімі бекітілді және құқықтық статистика және арнайы есепке алу органдарының интернет-ресурсында орналастырылды.
Алайда, Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға байланысты 2023 жылғы 01 қаңтардан бастап профилактикалық бақылау Бақылау субъектісіне барусыз және бақылау субъектісіне барумен профилактикалық бақылау түрінде жүргізіледі. Бақылау субъектісіне (объектісіне) бармай-ақ профилактикалық бақылау жүргізу үшін Қазақстан Республикасының заңдарында бақылау субъектісіне бармай-ақ профилактикалық бақылау жүргізу тәртібі субъектілердің (объектілердің) мақсаттарын, құралдарын, жүргізу тәсілдерін, тізбесін, жүргізудің еселігін, бақылау және қадағалау субъектісін (объектісін) байқауды есепке алу тәсілін міндетті түрде көрсете отырып айқындалады.
Бұл ретте бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бармай-ақ профилактикалық бақылауды талдау нәтижелері бақылау субъектілерін (объектілерін) іріктеу және бақылау субъектісіне (объектісіне) барып профилактикалық бақылау жүргізу үшін қадағалау үшін негіз болып табылады. ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 144-2-бабының 1-тармағына сәйкес бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау Осы бақылау субъектісіне (объектісіне) қатысты осы бақылаудың алдындағы жылы бақылау субъектісіне бармай-ақ профилактикалық бақылау жүргізілген жағдайда ғана жүргізіледі.
Алайда, салалық нормативтік құқықтық актіге (Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне) тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізілмеген.
ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 144-2-бабының 7-тармағында тергеп-тексеру қорытындылары бойынша бұзушылыққа жол берген бақылау және қадағалау субъектісіне қатысты ҚР заңдарына сәйкес шаралар қабылдау көзделген. Мемлекеттік еңбек инспекторының актілері (нұсқама, әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы қаулы, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша Қаулы, мемлекеттік еңбек инспекторының қорытындысы) жұмыс берушілер мен лауазымды адамдардың ҚР еңбек заңнамасының талаптарын бұзуына ықпал ету шаралары болып табылады. Мемлекеттік еңбек инспекторының актілері еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылау қорытындылары бойынша шығарылады. ҚР Еңбек кодексінің 191-бабының 5-тармағына сәйкес ҚР еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылау ҚР Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес бақылау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы тексеру және профилактикалық бақылау нысанында жүзеге асырылады. Еңбек кодексінде "тергеу" сияқты бақылау нысаны жоқ.
Сондай-ақ, "Әкімшілік құқық бұзушылық туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің 802-бабына сәйкес уәкілетті лауазымды адамның осы баптың үшінші бөлігінің ережелерін ескере отырып, Әкімшілік құқық бұзушылық жасау фактісін тікелей анықтауы әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс қозғауға себеп болып табылады. Бақылау және қадағалау субъектісіне қатысты осы баптың бірінші бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қозғау үшін негіздер ҚР Кәсіпкерлік кодексінде белгіленген тәртіппен жүргізілген тексеру нәтижелері, сондай-ақ ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 137-бабы 3-тармағының үшінші бөлігінде көзделген жағдайларда бақылау және қадағалау субъектісіне барумен профилактикалық бақылау мен қадағалау нәтижесі болып табылады. Осылайша, ҚР ӘҚБК-де "тергеу" сияқты бақылау нысаны да жоқ.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде бақылау жүргізу нормалары мен рәсімдерін түсіндіруге бірыңғай тәсіл жоқ және еңбек қатынастарын реттеу, Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру кезінде әкімшілік кедергі жасау түріндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелі туындайды.
Бұдан бұрын, ҚР ӘҚБтК 89-бабы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғауды қамтамасыз ету қағидаларын бұзғаны үшін: жұмыс берушінің немесе лауазымды адамның еңбек заңнамасын жазатайым оқиғаға әкеп соқпаған бұзғаны үшін, сондай-ақ лауазымды адамның еңбек заңнамасының сақталуын бақылау және қадағалау жөніндегі міндеттерді орындамағаны үшін, егер бұл қызметкердің денсаулығына жеңіл зиян келтіре отырып, жазатайым оқиғаға әкеп соқтырса немесе оның өмірі мен денсаулығына қауіп төндірді. Қазіргі уақытта аталған бап ҚР ӘҚБтК-дан алынып тасталды.
Қазіргі уақытта жұмыс берушілер мен еңбек заңнамасы, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау нормаларын бұзуға жол берген, жазатайым оқиғаға әкеп соққан адамдар арнайы тергеу шеңберінде әкімшілік жауаптылыққа тартыла алмайды.
Осылайша, жұмыс берушілер мен кәсіпорындағы еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауға жауапты адамдар еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау ережелерін бұзып, өндірістегі жазатайым оқиғаларға жол беріп, жазасыз қалады.
Талданған кезеңде өндірісте 50 жазатайым оқиға болды, оның ішінде топтық - 1. Жазатайым оқиғалар кезінде барлығы 52 қызметкер зардап шекті, оның 14-і өліммен аяқталды.
Барлық жазатайым оқиғалар Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес тексерілді. Талдау жүргізу барысында арнайы тергеулердің нәтижелері іріктеп зерделенді.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 189-бабының 6-тармағына сәйкес еңбек қызметіне байланысты ауыр немесе өліммен аяқталған жазатайым оқиғаны, зардап шеккендердің өндірістік жарақаттарының ауырлығына және қызметкерлердің жіті улануының топтық жағдайына қарамастан, екі және одан да көп қызметкермен бір мезгілде болған топтық жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша арнайы тергеп-тексеру актісімен ресімделеді. еңбек жөніндегі орган (РКот ДСӘДМ 28.12.2015 жылғы №1055 бұйрығы).
Арнайы тергеп-тексеру актісінің белгіленген нысанына сәйкес (5-тармақта) комиссия ұсынған жазатайым оқиғаның себептерін жою жөніндегі іс-шаралар көзделген, олар жазатайым оқиғаның себептерін жою және осындай оқиғаның қайта туындауының алдын алу жөніндегі шаралардан тұруы тиіс. Бұл ретте, әрбір іс — шараны орындау мерзімдері және олардың орындаушылары-нақты. Арнайы тергеу актісінде аталған іс-шаралар өндірістік жарақаттанудың алдын алуға және алдын алуға бағытталған, осыған байланысты оларды орындау еңбек қатынастарының барлық субъектілерінің міндеті болып табылады.
Талдау барысында кейбір жағдайларда жұмыс берушілер өткізілген іс-шаралар және растайтын құжаттар бойынша ақпарат бермейтіні анықталды. Өз кезегінде, мемлекеттік еңбек инспекторларында (комиссия төрағаларында) комиссия ұсынған іс-шаралардың орындалуына мониторинг пен бақылауды жүзеге асыру үшін өкілеттіктер мен құқықтық құралдар жоқ, бұл жұмыс берушіге осы іс-шараларды орындамауға мүмкіндік береді және лауазымды тұлғаларды жауапкершіліктен алыстату үшін де, түпкілікті нәтижеге қол жеткізбеу үшін де жағдай жасайды (еңбек қауіпсіздігі қамтамасыз етілмеген, анықталған бұзушылықтар жойылды).
Сондай-ақ, мемлекеттік еңбек инспекторларының өткізілген іс-шаралар бойынша берілген ақпараттың дұрыстығын тексеруге заңды құқығы жоқ.
Оны жою бойынша ұсыныстар:
- қолданыстағы нормативтік құқықтық актілерге (ҚР Еңбек кодексі, ҚР Кәсіпкерлік Кодексі) тиісті толықтырулар енгізу туралы еңбек жөніндегі уәкілетті органға ұсыныстар жіберу;
- іс-шараларды тексеру қорытындылары бойынша берілген ұсынымдар мен тапсырмалардың орындалуына мониторинг жүргізу жөніндегі жұмысты күшейту және оларды орындау жөнінде шаралар қабылдауды қамтамасыз ету;
- бөлім басшылары арнайы тергеу актілерінде комиссия белгілеген іс-шаралардың орындалу мерзімдеріне ішкі бақылауды күшейтсін.
8.1. Жеке және заңды тұлғалардың өтініштері:
2022 жылы басқармаға жеке және заңды тұлғалардан 1 151 өтініш келіп түсті, оның ішінде 869 өтініш, 60 шағым, 222 басқа (ұсыныс, хабарлама, сұрау салу, үн қосу).
Барлығы 915 өтініш қаралды, оның ішінде 287 өтініш бойынша қолайлы Әкімшілік акт қабылданды, 9 өтініш бойынша ауыр Әкімшілік акт қабылданды, 204 өтініш бойынша түсініктемелер берілді,415 өтініш бойынша қарау тоқтатылды (АӨК-нің 89, 70-баптары). 230 өтініш басқа органдарға қарау үшін қайта жіберілді.
2022 жылы 1 өтініш бойынша қарау мерзімінің бұзылуы тіркелді. Осы факті бойынша орындаушы өтінішті орындау бойынша барлық рәсімдерді уақтылы жүзеге асырды (18.01.2022 ж.). Іс жүргізуші өтінішті Орындаушының хабарламасынсыз кері қайтарып алып, оған пысықтауға қайтарып берді (14.02.2022 ж.). Сол күні өтініш пп негізінде тоқтатылды.2) Кодекстің 77-бабының 1-бөлігі. Іс жүргізуші тәртіптік жауапкершілікке тартылмаған, өйткені бұзушылық анықталған кезде мекемеден өз еркімен жұмыстан шығарылған.
Өтініштердің жалпы көлемінің ең көп бөлігі еңбекақы төлеу туралы өтініштер мен еңбек заңнамасын бұзу туралы өтініштер болып табылады. Сондай-ақ, еңбекті қорғау және басқа да мәселелер бойынша өтініштер бар (Әкімшілік құқық бұзушылықтар, ұйымдық-құқықтық қамтамасыз ету, азаматтарды жеке қабылдау, зейнетақы мен жәрдемақы және т.б.). Мекемеге басқарма қызметкерлерінің сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша өтініштер түскен жоқ.
Жеке және заңды тұлғалардың өтініштеріне жауаптарда олардың қабылданған шешімге шағымдану құқықтарын түсіндірудің болмауы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің туындау себептерінің бірі болуы мүмкін.
Барлық қаралған өтініштерде өтініш берушілерге жауаппен келіспеген жағдайда Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы №350-VI Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 91-бабының 3-тармағына сәйкес қабылданған әкімшілік актіге әкімшілік (сотқа дейінгі) тәртіппен жоғары тұрған әкімшілік органға, лауазымды адамға шағымдану ұсынылады.
8.2. Аудандар мен облыстық маңызы бар қалаларды мемлекеттік еңбек инспекторларына бекіту
Облыстың әкімшілік-аумақтық бірліктерін мемлекеттік еңбек инспекторларына бекітіп беру мониторингі кезінде жұмыс тобы облыстың қалалары мен аудандарының мемлекеттік еңбек инспекторларына 5 жылдан астам мерзімге бекітіп беру фактісін анықтады.
Бұл факт мемлекеттік еңбек инспекторларының арасында осы әкімшілік-аумақтық бірліктер аумағындағы белгілі бір ұйымдардың өкілдерімен неғұрлым жақын, тіпті достық қатынастар орнатуға байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әкелуі мүмкін, бұл тексерулер жүргізу кезінде қызметкерлердің тәуелсіз әкімшілік шешім қабылдауына теріс әсер етуі мүмкін.
9.1. Мемлекеттік сатып алу:
Заңнамаға сәйкес жұмыстарды, тауарлар мен қызметтерді мемлекеттік сатып алу рәсімдерін жүргізу үшін бөлінген бюджет қаражатын жұмсаудың ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттік сатып алудың жылдық Жоспары бекітілді, ол электрондық веб-порталда жарияланады. Мемлекеттік сатып алудың жылдық Жоспары бюджетті жоспарлау жөніндегі уәкілетті орган бекіткен бюджеттік өтінімдер мен бюджеттік бағдарламалар негізінде әзірленеді және бекітіледі.
Басқарманың барлық мемлекеттік сатып алулары бекітілген жылдық жоспарға сәйкес жүзеге асырылады.
2022 жылы жалпы сомасы 17 298,3 мың теңгеге тауарларды, жұмыстарды және көрсетілетін қызметтерді мемлекеттік сатып алу туралы барлығы 129 шарт жасалды, оның ішінде мемлекеттік сатып алуды өткізу тәсілдері бойынша:
- бір көзден 3698,7 мың теңге сомасына 21 шарт жасасу жолымен, бұл шарттардың жалпы санының 16% - % құрады;
- 3 079,8 мың теңге сомасына 59 Шарттың баға ұсыныстарын сұрату, бұл шарттардың жалпы санының 46% - % құрады;
- баға ұсыныстарын сұрату тәсілімен өткізілмеген сатып алу бойынша бір көзден 9 943,9 мың теңге сомаға 47 шарт, бұл шарттардың жалпы санының 36% - % құрады;
- Тауар биржалары-575,9 мың теңге сомасына 2 шарт, бұл шарттардың жалпы санының 1% -. құрады.
2021 жылғы есепті кезеңмен салыстырғанда тікелей жасасу жолымен бір көзден алу тәсілімен 2022 жылы жасалған шарттар саны 3,8 есеге азайды (2021 жылы – 10 771,9 мың теңге сомаға 80 шарт).
Тікелей жасасу жолымен бір көзден алу тәсілімен жасалған барлық шарттарда "мемлекеттік сатып алу туралы шартты тікелей жасасу жолымен бір көзден мемлекеттік сатып алу туралы есеп" қалыптастырылды, онда осы әдісті қолдану туралы шешім қабылдаудың барлық негіздемелері және жасалған шарттардың жеткізушілері мен бағаларын таңдаудың негіздемесі бар.
Мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыру "мемлекеттік сатып алу туралы"Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабында көрсетілген қағидаттарға негізделеді.
Ішкі талдау нәтижесінде басқармада мемлекеттік сатып алуды жүргізуге жауапты адамдардың жақын туыстары, жұбайлары немесе жекжаттары болып табылатын әлеуетті өнім берушілердің өткізілетін Мемлекеттік сатып алуға қатысу фактілері анықталған жоқ.
9.2. Мемлекеттік қызметшілерге және басқарманың штаттан тыс қызметкерлеріне әлеуметтік кепілдіктер:
"Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы" Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Заң) 9-тарауы мемлекеттік қызметшілердің еңбегіне ақы төлеу, демалыс, іссапарлар кезіндегі кепілдіктер мен өтемақылар жөніндегі әлеуметтік кепілдіктерін және қызметшілерді әлеуметтік қорғаудың өзге де шараларын қамтиды.
Заңның 54 - бабының 1-тармағына сәйкес мемлекеттік қызметшілерге екі лауазымдық айлықақы мөлшерінде сауықтыру үшін жәрдемақы төлей отырып, ұзақтығы күнтізбелік отыз күн ақылы жыл сайынғы еңбек демалысы беріледі. Жыл сайынғы еңбек демалысына ақы төлеу ол басталғанға дейін күнтізбелік үш күннен кешіктірілмей, ал еңбек демалысы кестеден тыс берілген жағдайда – ол берілген күннен бастап күнтізбелік үш күннен кешіктірілмей жүргізіледі.
Осыған ұқсас норма Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде де бар (92-баптың 4-тармағы).
Демалыс қызметкерлеріне ақы төлеу мекеме басшысының бұйрықтары негізінде заңнамада белгіленген мерзімде жүргізіледі. Жыл сайынғы еңбек демалыстарын уақтылы төлемеу, қызметкерлерге демалыс беру кезінде екі лауазымдық жалақы мөлшерінде сауықтыру жәрдемақысын төлеуден негізсіз бас тарту фактілері анықталған жоқ.
Заңның 57-бабының 1-тармағына сәйкес мемлекеттік қызметшілерге қызметтік іссапарларға, оның ішінде Шет мемлекеттерге арналған шығыстар Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен өтеледі.
Мемлекеттік қызметшілерге Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген кепілдіктер және іссапарда болған уақыт үшін тәуліктік ақы алу құқығы, межелі жерге бару және кері қайту жөніндегі шығыстар, тұрғын үй-жайды жалдау жөніндегі шығыстар қолданылады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 11 мамырдағы № 256 қаулысымен бекітілген қызметтік іссапарларға арналған шығыстарды бюджет қаражаты есебінен, оның ішінде Шет мемлекеттерге өтеу қағидаларының (бұдан әрі – қағидалар) 6-тармағына сәйкес іссапарға жіберілген қызметкерге іссапарға кетер алдында жол ақысын төлеуге тиесілі сома, тұрғын үй-жайды жалдау бойынша шығыстар және тәуліктік.
Басқармада жоғарыда аталған заң талаптары мен ережелердің сақталуы қамтамасыз етілген. 2022 жылы іссапардан оралғаннан кейін қызметкерлерге қызметтік іссапар шығындарын өтеудің бірнеше жағдайы ғана анықталды. Бұл ретте, бұл фактілерде сыбайлас жемқорлық құрамдас бөлігі жоқ, өйткені олар айдың соңғы күндерінде, қаржы қаражатының барлық жоспарланған көлемі игерілген кезде жоспарланбаған шығулармен байланысты. Мұндай жағдайларда шығыстарды өтеудің барлық көлемі есепті айдан кейінгі айдың бірінші күні жүргізіледі.
Ұсыныс: әкімшілік-қаржы бөлімінің басшысы-бас бухгалтер бюджетті, оның ішінде іссапар шығындары мен демалыстарын төлеу бойынша қаражатты тиісті жоспарлау жөнінде шаралар қабылдасын.
"Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер туралы" ҚР Заңына сәйкес мемлекеттік көрсетілетін қызмет - көрсетілетін қызметті алушылардың өтініші бойынша немесе өтінішінсіз жеке тәртіппен жүзеге асырылатын және олардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін іске асыруға, оларға тиісті материалдық немесе материалдық емес игіліктер беруге бағытталған жекелеген мемлекеттік функцияларды іске асыру нысандарының бірі.
ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің (Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет) Ақмола облысы бойынша департаменті жүргізген сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау барысында 2021 жылы Мемлекеттік қызмет белгілері бар басқару функциялары анықталды:
- жұмыс берушінің қызметін декларациялауды жүзеге асыру;
- жұмыс беруші ұсынған ұжымдық шарттардың мониторингін жүзеге асыру.
Бұл мәселе 2022 жылдың ішінде уәкілетті органдарға жеткізілді, бірақ қазіргі уақытта нәтиже жоқ.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жүргізілген ішкі талдау қорытындысы бойынша:
- ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144 - бабы 5-тармағының 3-тармақшасына өзгерістер енгізілсін, жоспардан тыс тексерулерді тағайындау кезінде "дәлелді негіздердің және растайтын дәлелдемелердің болуы" нұсқамасы алынып тасталсын;
- ҚР Еңбек кодексіне өзгерістер енгізу, ҚР Кәсіпкерлік кодексінің нормаларына сәйкес еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаға тергеу жүргізу рәсімін біріздендіру;
- бір-біріне қайшы келетін нормаларды алып тастай отырып, ҚР еңбек заңнамасының сақталуына тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарының 4-тармағы мен 5-тармағына тиісті өзгерістер енгізу;
- ҚР Кәсіпкерлік кодексінің нормаларына сәйкес бақылау субъектілеріне (объектілеріне) бара отырып, профилактикалық бақылау мен қадағалау жүргізудің кезеңділігін белгілеу бөлігінде ҚР еңбек заңнамасының сақталуына тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарына өзгерістер енгізу;
- ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 144-2-бабына сәйкес, еңбек заңнамасы саласындағы салалық нормативтік құқықтық актілерге Бақылау субъектісіне бармай-ақ профилактикалық бақылау жүргізудің негіздерін, мерзімдері мен тәртібін регламенттейтін өзгерістер мен толықтырулар енгізілсін;
- ҚР Еңбек кодексінің 191-бабы 5-тармағы мен "әкімшілік құқық бұзушылық туралы" ҚР Кодексінің 802-бабы нормаларын ҚР Кәсіпкерлік кодексінің нормаларына сәйкестендірсін.
2023 жылғы 27 сәуірде уәкілетті тұлға-басшының орынбасары Д.с. Баймусынов осы талдамалық анықтаманы жасап, жұмыс тобының мүшелеріне қарауға жолдады.
2022 жылғы 28 сәуірде жұмыс тобы мүшелерінің қатысуымен кеңес өткізілді. Жұмыс тобы мүшелерінің қарау қорытындысы бойынша уәкілетті тұлға Талдамалық анықтамаға оны пысықтаусыз қол қою туралы шешім қабылдады.
Осы талдамалық анықтама басқарманың басшысы А.Х. Смайыловтың қарауына анықтамаға қол қойылған күннен бастап 5 жұмыс күнінен кешіктірілмей енгізілуге тиіс.
Басқарма басшысының 2022 жылғы 05 сәуірдегі №25-п бұйрығына сәйкес осы талдамалық анықтама сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау нәтижелерімен танысу және жария талқылау үшін мекеменің ашық интернет-ресурстарында міндетті түрде жариялануға тиіс.