Қазақстан Республикасы
Төтенше жағдайлар министрлігі
ТАБИҒИ ЖӘНЕ ТЕХНОГЕНДІК СИПАТТАҒЫ
ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙЛАР ТУЫНДАҒАН ЖАҒДАЙДА
МҮГЕДЕКТІГІ БАР АДАМДАР ҮШІН
ОЛАРДЫҢ ӘРЕКЕТТЕРІ БОЙЫНША
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУ ОРГАНДАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІНЕ МҮГЕДЕКТІГІ БАР АДАМДАРДЫ
ОҚЫТУ БОЙЫНША
ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫМДАР
Астана - 2023 ж.
Осы Әдістемелік ұсынымдар төтенше жағдайлардың туындау мәселелерін, алдын алу мен туындаған жағдайдағы іс-қимылдарды қамтиды.
Ұсыныстарда мүгедектігі бар адамдар пайдалана алатын және олардың жақындарына пайдалы болатын ақпараттың айтарлықтай көлемі бар.
Осы ұсынымдарда төтенше жағдай туындаған жағдайда өз-өзіне көмек көрсетуге арналған материалдар жинақталған.
Әдістемелік ұсынымдар төтенше жағдайлардың алдын
алу бойынша іс-шараларын жүргізу кезінде үлестірме материал ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Мазмұны
|
I-тарау. Төтенше жағдай кезінде мүгедек адамдардың құқықтарын реттейтін нормативтік-құқықтық актілер |
4 |
|
II-тарау. Мүгедектігі бар адамдарға табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдай кезіндегі іс-әрекеттері бойынша ұсынымдар |
6 |
|
2.1. Төтенше жағдайдағы жалпы іс-қимыл қағидалары |
6 |
|
2.2. Қоғамдық орындардағы өрт кезіндегі іс-қимыл қағидалары |
7 |
|
2.3. Тұрғын үй-жайда өрт туындаған жағдайдағы іс-қимыл қағидалары |
10 |
|
2.4. Табиғи өрт кезіндегі іс-қимыл қағидалары |
12 |
|
2.5. Ғимараттың құлау қаупі кезіндегі зардап шеккендердің іс-қимыл қағидалары |
13 |
|
2.6. Үйінді астында қалған зардап шеккендердің іс-қимыл қағидалары |
14 |
|
2.7. Атмосфераға химиялық заттарды шығару кезіндегі іс-қимыл қағидалары |
15 |
|
2.8. Әуе көлігіндегі іс-қимыл қағидалары |
17 |
|
2.9. Теміржол көлігіндегі іс-қимыл қағидалары |
20 |
|
2.10. Қоғамдық көліктегі іс-қимыл қағидалары |
22 |
|
2.11. Көшедегі торнадо мен дауыл кезіндегі іс-қимыл қағидалары |
23 |
|
2.12. Су тасқыны кезіндегі іс-қимыл қағидалары |
24 |
|
2.13. Қарлы боран мен боран кезіндегі іс-қимыл қағидалары |
26 |
|
III-тарау. Мүгедектігі бар адамдарды оқыту бойынша азаматтық қорғау органдарының қызметкерлеріне арналған ұсынымдар |
27 |
|
3.1. Есту қабілеті бұзылған адамдарды оқыту |
28 |
|
3.2. Көру қабілеті бұзылған адамдарды оқыту |
30 |
|
3.3. Тірек-қимыл аппараты (БЦП) бұзылған адамдарды оқыту |
32 |
|
3.4. Мүгедектігі бар адамдармен, тыңдаушылармен жұмыс істеу бойынша жалпы ұсынымдар |
34 |
|
№1 қосымша. Төтенше жағдай кезінде ұсынылатын төсеу сөмкесінің құрамы |
35 |
|
№ 2 қосымша. Өрт қауіпсіздігі белгілері |
36 |
|
№3 қосымша. Эвакуациялық белгілер |
39 |
I тарау. Төтенше жағдай кезінде мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын реттейтін нормативтік-құқықтық актілер
Мүгедектігі бар адамдардың құқықтары былайша реттеледі:
Сонымен қоса, 4-баптың 1-тармағында: «Қатысушы мемлекеттер барша мүгедектердің адамның барлық құқықтары мен негізгі бостандықтарын мүгедектік белгісі бойынша ешқандай да кемсітушіліксіз толық іске асыруын қамтамасыз етуге және көтермелеуге міндеттенеді», ал 32-бабы тәуекел жағдайлары мен гуманитарлық дағдарыстарға ден қою тұрғысынан кейбір мемлекеттердің мүмкіндіктерін кеңейту үшін халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын мойындайды.
«Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңы барлық азаматтарға, оның ішінде мүгедектерге: ұшырауы мүмкін төтенше жағдайлардың қауіпті факторларының туындау қаупі туралы және қажетті қауіпсіздік шаралары туралы ақпаратты алдын ала алуға; төтенше жағдайлар туындаған жағдайда өмірді, денсаулық пен жеке мүлікті қорғауға; заңнамада белгіленген тәртіппен табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар салдарынан денсаулығына келтірілген зиянды және мүлікке келтірілген залалды өтеуге; табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар салдарынан денсаулыққа және мүлікке келтірілген зиянды өтеу туралы сотқа талап қою белгіленген.
Қазақстанда «112» бірыңғай кезекші-диспетчерлік қызметі жұмыс істейді, оның құзыреттері жеке және заңды тұлғалардан төтенше жағдайдың туындау алғышарттары, өрт, адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіруі және шұғыл көмек шараларын қабылдауды талап ететін өзге де жағдайлар туралы хабарламаларды қабылдаумен және өңдеумен айналысады.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес байланыс операторлары «112» қызметіне қоңырау шалушы абоненттің орналасқан жерін анықтау және төтенше жағдайлар қаупі төнген немесе туындаған кезде халықтың ұялы байланыс телефондарына қысқа мәтіндік хабарламалар жіберу бойынша қызметтерді өтеусіз негізде ұсынуға міндетті. Бұл норма мүгедектігі бар адамдарға басқа азаматтармен қатар төтенше жағдайлар қаупі немесе туындауы туралы ұялы байланыс арқылы ақпарат алуға мүмкіндік береді.
3 Мүгедектігі бар адамдарға алғашқы медициналық көмек «Төтенше ахуалдар, төтенше жағдай режимін енгізу кезінде халыққа медициналық көмек көрсету тәртібін, түрлері мен көлемін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 26 қарашадағы № 796 қаулысы және «Қазақстан Республикасында медициналық-санитариялық алғашқы көмек көрсетуді ұйымдастыру стандартын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2023 жылғы 30 наурыздағы № 49 бұйрығына сәйкес көрсетіледі. Алғашқы медициналық көмек көрсету бойынша іс-қимылдарды жоспарлау кезінде «Жедел медициналық жәрдем, оның ішінде медициналық авиацияны тарта отырып көрсету қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2020 жылғы 30 қарашадағы № ҚР ДСМ-225/2020 бұйрығына сәйкес дәрі-дәрмектердің стандартты тізімі қолданылады.
II тарау. Мүгедектігі бар адамдарға табиғи
және техногендік сипаттағы төтенше жағдай кезіндегі
іс-әрекеттері бойынша ұсынымдар
2.1. Төтенше жағдайлар кезіндегі жалпы іс-қимыл ережелері
Өрт, құрылымдардың құлауы, улы заттардың ағуы, сондай-ақ басқа да төтенше жағдайлар кезінде, ең алдымен, сабырлы болуға тырысыңыз және дүрбелеңге түспеңіз. Есіңізде болсын, адамның бейсаналық әрекеттері бейберекетсіздікке әкеледі және нәтижесінде ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін. Зардап шеккендердің бейберекет әрекеттері құтқарушылардың, өрт сөндірушілердің, медицина қызметкерлерінің және басқа мамандардың жұмысын қиындатады.
Мүмкіндігінше дереу «112» және «101» телефондарына қоңырау шалыңыз. Хабарламаңызды жеткізген кезде сабырлы болыңыз. Қысқа және анық сөйлеуге тырысыңыз. Хабарламада мынаны айту керек: не болды; орын алған жері (мекенжайы, бағыт-бағдары). Егер сіз куәгер болсаңыз және Сізге ешқандай қауіп төндірмесе, құтқарушылар, өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері келгенге дейін орныңызда болуға тырысыңыз.
Төтенше жағдайда мобильді құрылғы арқылы геопозицияны анықтау және беру дағдыларын алдын ала қалыптастырыңыз. Бұл әсіресе көру қабілеті нашар адамдар үшін өте маңызды, өйткені визуалды белгілерді анықтауға және сипаттауға мүмкіндігі жоқ.
Есту қабілеті бұзылған адам өзінің есту жағдайы туралы мәтінді алдын ала тұжырымдап, телефонына «жазбаларға» жазуы керек, содан кейін оның орналасқан жері туралы ақпарат толықтырылады, оны кейінірек жақындарына және/немесе таныстарына жіберуге болады.
Есіңізде болсын, «112» қызметі шектеулер кезінде де, нөлдік және теріс теңгерім кезінде қол жетімді, «112» қызметіне қол жеткізу үшін SIM картасы қажет емес, тек мобильді құрылғы қажет.
Әрқашан байланыста болу үшін мобильді құрылғылардың заряд деңгейін үнемі тексеріп отырыңыз.
Жаппай апаттар болған жағдайларда - радионы, теледидарды қосыңыз, көше динамиктері мен дауыс күшейткіштері арқылы берілетін ақпаратты тыңдаңыз, жүгіртпе жолы арқылы берілетін ақпаратты оқыңыз. Сөйлеу хабарламасында олар Сізге не болғанын жеткізеді, жүріс-тұрыстың негізгі ұсыныстары мен қағидаларды жеткізеді.
Егер естімейтін адам не болып жатқанын білмесе, ол басқа адамдардың іс-әрекеттеріне назар аударуы керек, егер мүмкін болса, біреуге түсініктеме алу үшін жүгіну керек.
Құтқарушы мамандардың, өрт сөндірушілердің, медицина қызметкерлерінің, полиция қызметкерлерінің, қоғамдық көлік қызметкерлерінің іс-әрекеттерін қиындататын жағдайлар жасамаңыз. Арнайы сигналдармен (визуалды және дыбыстық) қозғалатын көлікті өткізіп жіберіңіз.
Есіңізде болсын! Кәсіпорындардың немесе көліктердің сиреналары мен үзік-үзік дыбыстары «Барлығына назар аударыңыз!» деген сигналды білдіреді.
Адамдар көп жиналатын жерлерде (концерттер, көрмелер, фестивальдар, форумдар және т.б.) қоқыс жәшіктерінің, урналардың, арбалардың, иесіз чемодандардың жанында тұрмаңыз – көбінесе дәл осы жерлерде жарылғыш құрылғылар салынады.
Үйде дәрі-дәрмектердің, таңғыштардың және сумен қамтамасыз етудің минималды жиынтығын сақтаңыз. Дәрі-дәрмектердің жарамдылық мерзімін үнемі тексеріп отырыңыз.
Көру қабілеті бұзылған адамдарға барлық дәрі-дәрмектерге рельефтік-нүктелік қаріппен жазу ұсынылады, сізге тек атауды ғана емес, сонымен қатар жарамдылық мерзімін және кем дегенде қысқаша сипаттаманы жазу керек, мысалы, «Темпалгин, 2023 жылдың қаңтарына дейін жарамды, ауырсынуды басатын дәрілер». Есте сақтау қабілетіне үміт артудың қажеті жоқ, өйткені күйзелістік жағдайда сіз тіпті таныс препараттардың әсерін еске түсіре алмайсыз.
2.2. Қоғамдық орындардағы өрт кезіндегі іс-қимыл қағидалары
Өрт кейде адамдар көп жиналатын жерлерде пайда болады.
Статистикаға сәйкес, негізгі әсер ететін фактор өрттің өзі емес, оның салдары, мысалы, жану өнімдерінің уыттылығына байланысты тұншығу болып табылады. Таза ауа ағыны да өрттің көбірек таралуына әсер ететін фактор болып табылады.
Қоғамдық орындарға барған кезде қосалқы шығу орындарының орналасқан жерімен және ұйымды эвакуациялау жоспарымен алдын ала егжей-тегжейлі танысыңыз. Өрт қауіпсіздігі ережелеріне сәйкес кез келген бөлмеде екі немесе одан да көп шығу жолдары болуы керек. Әдетте, эвакуациялау жоспары сызба түрінде ұсынылған және көрнекті қол жетімді жерде, эвакуациялық шығудан 2-4 метр қашықтықта, лифттердің жанында, әкімші үстелі аймағында (ресепшн) және келушілерді күтетін басқа жерлерде орналасқан.
Өрт туындаған жағдайда өрт туралы өрт сөндірушілер мен құтқарушылардың «101» телефоны бойынша – ұялы және стационарлық телефоннан немесе «112» бірыңғай қызметке дереу хабарлаңыз.
Қоғамдық орындарға барған кезде күзет бекетінің немесе киім-кешек бөлмесінің немесе әкімші үстелінің қызметкеріне денсаулығыңыздың ерекшеліктері мен жоспарланған болу орны туралы ескертіңіз. Мұндай шара төтенше жағдай туындаған жағдайда Сіздің эвакуацияңызды жедел қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Қоғамдық орындарға барған кезде есту қабілеті нашар адамдарға күзет бекетінің қызметкерлеріне олардың болу уақыты мен орны туралы ескерту ұсынылады. Ескертуді жазбаша түрде алдын ала дайындаңыз және тиісті жазбаның тіркеу журналында тіркелгенін бақылаңыз. Күзет бекетінің қызметкеріне берілетін қағазға тегі, аты, әкесінің аты жазылуы және денсаулық жағдайы туралы ақпарат болуы тиіс. Бұл шара шұғыл эвакуация жағдайында орналасқан жеріңізді анықтауға көмектеседі.
Егер өрт туындаса, ең аз түтіндеу орын алған шығуға қарай жылжуға тырысыңыз.
Көру қабілеті сақталған адамдарға эвакуациялық жарықтандырудың жасыл шамдарының жарығына назар аудара отырып, қозғалу ұсынылады.
Көру қабілеті бұзылған адамдарға шұғыл эвакуация кезінде ең аз жарақат алу үшін, сондай-ақ айналасындағылардың ситуациялық көмек көрсету қажеттілігіне назарын аудару мақсатында ақ қамыс таяқты пайдалану ұсынылады.
Көру қабілеті бұзылған адамдарға адамдар көп жиналатын жерлерге барған кезде, тіпті ілесіп жүретін адам болса да, ақ түсті таяқшаны алуға кеңес беріледі, өйткені ақ түсті таяқша шағылыстыратын қасиетке ие. Шағылыстыратын элементтер құтқарушыларға түтіндеу жағдайында Сіздің орналасқан жеріңізді анықтауға көмектеседі. Кәдімгі киімде шағылыстыратын элементтер сирек екенін ескеріңіз, олармен міндетті түрде арнайы киімдер жабдықталған, мысалы, өрт сөндірушінің күртесінде екі қатар сигналдық шағылыстыратын сызықтар және «ТЖМ»/«МЧС» жарық шағылыстыратын жазуы бар. Егер Сіз бағыт-бағдарды анықтау үшін таяқшаны пайдаланбасаңыз, мысалы, Сіз қозғалмасаңыз, бірақ көмек күтсеңіз, таяқшаны үшбұрыш етіп бүктеңіз, құрылымды таяқтың тұтқасына резеңке ілмекпен бекітіңіз, мұндай конфигурацияда таяқша «Апатты жағдай» белгісін білдіреді және көбірек назар аудартады.
Таяқшаны үшбұрыш түрінде бүктеу тәсілі 1-суретте, қараңғыда қол жеткізілген визуалды әсері 2-суретте көрсетілген.
1-сурет. Ақ таяқшаны үшбұрыш
түрінде бүктеу әдісі 2-сурет. Қараңғыда қол жеткізілетін визуалды әсер, бүктелген ақ таяқша «Апатты жағдай» белгісіне ұқсайды.
Түтіндеу орын алған жағдайда қабырғалар мен тұтқаларды ұстап, шығуға қарай бағыт алыңыз. Дымқыл орамал немесе киімнің жеңі арқылы тыныс алыңыз. Қатты түтіндеу орын алған жағдайда, төрт аяқтап немесе еңбектеп қозғалыңыз, еденге неғұрлым жақын болған сайын, соғұрлым оттегі көп және температура төмен болады.
Көп қабатты ғимаратта лифт қолдануға болмайды – баспалдақпен төмен түсіңіз. Өртті сөндіру кезінде электр қуаты өшіріледі, сондықтан қабаттар арасында түтіндеу жағдайында қалып қою қаупі бар.
Егер сіз өзіңізді эвакуациялай алмасаңыз, терезеден өтіп бара жатқан адамдарға сигнал жіберуге тырысыңыз: шарфты, киімді сермеңіз, телефонды, фонарикты жарықтандырыңыз, айқайлаңыз, карнизді түртіңіз.
Балаларды өзініздің қасында ұстаңыз, мүмкіндігінше дымқыл немесе тығыз шүберекпен тыныс алу жолдарын жабуды ұмытпаңыз.
Есіңізде болсын, кейбір ғимараттар қауіпсіз аймақпен жабдықталған. Қауіпсіз аймақ мүгедектерге және қозғалуы қиын адамдарға арналған. Оның мақсаты – ғимараттағы және барлығымен бірге тез эвакуациялануға мүмкіндігі жоқ мобильді емес топтардың өкілдерін өрттен құтқару.
Қауіпсіздік аймағы-бұл жеке үй-жай, оның ауданын есептеу сол жерде болуы мүмкін адамдардың болжамды санына байланысты саналады. Мұндай үй-жайлардың жоспарлау, құрылымдық, инженерлік шешімдеріне қойылатын талаптар олардың ең жоғары өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жасалған: терезелер қарастырылмайды; өздігінен жабылатын кіре берістерде тығыздағыштары бар есіктер; қоршау құрылымдары түтін өткізбейді; кіре берістер саны-2-ден кем емес.
Көру қабілеті бұзылған адамдарға ғимараттағы қауіпсіз аймақтың орналасқан жерімен ғана емес, сонымен қатар өртке қарсы аймақтың есігінің сыртқы түрімен де алдын ала танысуға кеңес беріледі, оның қарапайым ішкі есіктерден айқын айырмашылықтары бар, оларды тактильді түрде оңай анықтауға болады: отқа төзімді материалдардан жасалған тығыздағыштар, табалдырықтың болуы, жақындатқыштың болуы. Егер сіз нысанға бірінші рет барсаңыз, өртке қауіпсіз аймақтың қай жерде орналасқанын және оған қалай жетуге болатынын біліп алыңыз.
2.3. Тұрғын үй-жайда өрт болған кездегі іс-қимыл қағидалары
Егер сізде немесе сіздің көршілеріңізде өрт туындаса, дереу өрт сөндірушілер мен құтқарушылардың «101» нөміріне – ұялы телефоннан және стационарлық телефоннан немесе «112» бірыңғай нөміріне қоңырау шалыңыз.
Электр құрылғысы тұтанған жағдайда, алдымен оны розеткадан шығару арқылы немесе пәтердің электр қалқаны арқылы ажыратыңыз, содан кейін оттегіге қол жеткізуді тоқтату үшін тұтанған затты тығыз шүберекпен жабыңыз.
Есіңізде болсын, жанып тұрған теледидар көптеген улы заттарды шығарады, сондықтан дереу эвакуациялауға тырысыңыз және адамдарды үйден шығарыңыз.
Көру қабілеті бұзылған адамдарға пәтерді түтін жылу хабарлағышымен жабдықтау ұсынылады. Бұл құрылғы түтіннің аз концентрациясы болған жағдайда және орынжайдағы температура жоғарылаған жағдайда қатты дыбыстық сигнал береді. Бұл хабарлағыш нозологиялық ерекшеліктері жоқ адамдарға да пайдалы болады, мысалы, егер өрт ұйқы кезінде туындаса, құрылғы адамды оятады.
Егер өрт бөлмелердің бірінде пайда болса, өртеніп жатқан бөлменің есіктерін тығыздап жабуды ұмытпаңыз – бұл өрттің бүкіл пәтер мен баспалдақ алаңына таралуына жол бермейді. Түтіннің басқа бөлмелерге енуіне жол бермеу үшін есікті дымқыл шүберекпен тығыздаңыз. Қатты түтінді кеңістікте еңбектеп немесе еденге қарай төменірек еңкейіп қозғалу қажет.
Өртті сумен немесе өрт сөндіргішпен, ал олар болмаған жағдайда – дымқыл шүберекпен, құммен немесе тіпті гүл өсіретін топырақпен сөндіру қажет.
Егер сіз өртті өз бетіңізше жою мүмкін емес екенін түсінсеңіз, дереу кетіңіз. Құжаттарды, ақшаны алыңыз және алдыңғы есік арқылы пәтерден шығыңыз. Егер алдыңғы есікке апаратын жол от және түтінмен кесілсе-қылтима арқылы қашыңыз. Есіңізде болсын, жанып жатқан пәтердегі ең қауіпсіз орындар – қылтимада немесе терезенің жанында. Мұнда өрт сөндірушілер сізді тезірек табады!
Қылтиманың есігін абайлап ашыңыз, өйткені мол таза ауа ағынының жалыны күшеюі мүмкін. Артыңыздан қылтиманың есігін мықтап жабуды ұмытпаңыз.
Бөлменің есігін дымқыл шүберекпен тығыздаңыз. Көмек сұрағаныңыздың естілгеніне көз жеткізгеннен кейін, түтін аз еденге жатыңыз. Осылайша, сіз шамамен жарты сағатқа созыла аласыз.
Тыныс алуды жиі ұстауға тырысыңыз, өйткені өлімге дейін әкеп соқтыратын көміртегі тотығымен улану үшін бірнеше рет терең тыныс алу жеткілікті.
Өрт кезінде лифтті пайдалануға тыйым салынады, өйткені лифт тұрып қалуы мүмкін және түтін тұзағына түсу қаупі бар.
Түтін болған жағдайда қабырғалар мен тұтқаларды ұстап, шығуға қарай жылжыңыз. Ылғал шүберек, орамал немесе киіміңіздің жеңі арқылы тыныс алыңыз.
Қатты түтін орын алған жағдайда, төрт аяқтап қозғалуға тырысыңыз, еденге неғұрлым жақын болсаңыз, соғұрлым оттегі көп және температура төмен болады.
Көру қабілеті бұзылған адамдар үшін бұл қозғалыс әдісі тіпті өз пәтерінде де бағыттан адасуына әкеп соғуы мүмкін, өйткені еден деңгейіндегі тактильді бағдарлар бел деңгейіндегі тактильді бағдарлардан ерекшеленеді, еден деңгейіндегі тактильді бағдарларды алдын ала зерттеп, осы әдіспен эвакуациялауға машықтану ұсынылады.
Линза қолданатын, көру қабілеті бұзылған адамдар үшін төтенше жағдай туындаған жағдайда линза тағуға көп уақыт жұмсамау үшін үйде көзілдірік кию ұсынылады, линза тағу бірнеше минутты алады, ал көзілдірік бір секундта киіледі.
2.4. Табиғи өрт кезіндегі іс-қимыл қағидалары
|
|
Орман өрті – бұл жабайы аңдар, құстар, жәндіктер үшін дабыл сигналы. Өртті байқап, олар қашып құтылады. Ағаштардың тамыры қатты өрт салдарынан өледі. Өрт кезінде жанып жатқан орманда қалған адамдар мен елді мекендер зардап шегеді. |
Орман өрті аймағындағы іс-қимыл ережелері:
Егер кішігірім өрттің ошағы анықталса, оны суды немесе қолда бар құралдарды (жасыл бұтақтардан жасалған сыпырғыш, қап, киім, құм) пайдаланып сөндіруге тырысу керек. Кішкене өртті сөндіргеннен кейін, өрттің қайта пайда болмайтынына көз жеткізгенше кетпеңіз.
Егер сіз өртпен күресе алмасаңыз, өрт сөндірушілер мен құтқарушылардың «101» нөміріне – ұялы телефоннан және стационарлық телефоннан немесе «112» бірыңғай нөміріне дереу қоңырау шалыңыз, содан кейін кездескен адамдарға өрт қаупі туралы ескертіп, өрт аймағынан шұғыл түрде кетіңіз.
Қатты өрттен қашып құтылу мүмкін емес. Мұндай өрттен аралдарда, көл жағалауларында, орман деңгейінен жоғары жартас шыңдарында қорғану қажет.
Мүмкіндігінше желге қарсы, өрттің таралу сызығына перпендикуляр, соқпақтар, жолдар, ағындар мен өзендердің жағалары бойымен жүру керек. Қатты түтін кезінде ауыз бен мұрынды дымқыл таңғышпен, сүлгімен, киімнің бір бөлігімен жабу керек. Өрт аймағынан шыққаннан кейін өрттің орны, мөлшері мен сипаты туралы елді мекен әкімдігіне, орманшылық немесе өртке қарсы қызметке, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдарға хабарлаңыз.
2.5. Ғимараттың құлау қаупі кезіндегі зардап шеккендердің іс-қимыл қағидалары
Ғимараттардың құлауының негізгі себептері тұрмыстық апаттар, жобалау кезіндегі қателіктер, ғимараттың апаттық жағдайы, лаңкестік актілер болуы мүмкін.
Біз зардап шеккендердің іс-қимыл ережелерін екі санатқа бөлеміз:
Егер сіз әлсіз шапалақты естісеңіз немесе құрылымдардың дірілін сезсеңіз оны ғимараттың құлау қаупі ретінде қарастырыңыз.
Ғимараттардың құлау қаупі төнген кезде лифтті пайдалануға қатаң тыйым салынады. Мүмкіндігінше әдеттегі немесе апатты жағдайдан шығуды пайдаланыңыз.
Телефонды тек құтқару, полиция және жедел медициналық көмекке қоңырау шалу үшін пайдаланыңыз.
Іс-қимылыңызды бақылаңыз, үрейленбеңіз, эвакуация кезінде қысым жасамаңыз, сабырлы болыңыз.
Жолдарды ашық ұстаңыз, эвакуациялау жолдарын басқа заттармен толтырмаңыз.
Бірінші қабаттан жоғары терезелерден секіруге тырыспаңыз. Сондай-ақ, басқалардың мұндай әрекеттерін тоқтатыңыз.
Егер ғимараттан қауіпсіз шығу мүмкін болмаса, өзіңіз үшін ең қауіпсіз жағдайды дереу таңдаған жөн. Мысалы, үстелдің астына жасырыныңыз. Бұл сізді құлаған заттар мен қоқыстардан қорғайды. Немесе жақтаудың негізгі арқалықтарының астындағы есікке немесе каркас қабырғасының бұрышына паналаңыз.
Терезелерден, газ баллондарынан, бағандардан, сынғыш металл құрылымдардан аулақ болуға тырысыңыз.
Мүмкіндігінше суды, газды және электр қуатын өшіріңіз.
Ешқашан сіріңкелерді, оттықтарды пайдаланбаңыз, өйткені газ ағып жатқанда жарылыс болуы мүмкін.
Көшеде болғанда ғимараттың жанында тұрмаңыз. Ашық кеңістікке шығыңыз.
Көзіңіз көрмесе бағдарлауға көмектесетін таяқшаны немесе басқа қолда бар заттарды қолданып, мұқият қозғалыңыз. Мысалы, кез келген таяқ, қолшатыр, ілгіш және т.б.
Эвакуация кезіндегі дүрбелең зағиптарды шамадан тыс жарақатқа әкелуі мүмкін. Адамдарды көмекке шақырған кезде абайлап жүріңіз. Қараңғы уақытта адамдар есту қабілетіне назар аударуға мәжбүр болған кезде қауіп пайда болуы мүмкін. Есту қабілеті нашар адамдарға аумақты қосымша жарықтандыру үшін ұялы телефонды немесе электр шамын пайдалану ұсынылады. Сіріңкелерді, оттықтарды қолдануға болмайды, өйткені ашық от өртке немесе газдың жарылуына әкелуі мүмкін.
2.6. Үйінді астында қалған зардап шеккендердің іс-қимыл қағидалары
Егер сіз үйінділердің астында болсаңыз, кенеттен қозғалыстар жасамаңыз.
Егер қолыңыз немесе аяғыңыз сынықтардың астында қалса, аяқ – қолыңызды жұлып алуға тырыспаңыз-бұл одан әрі құлдырауды тудыруы мүмкін.
Терең, біркелкі тыныс алуға және мобильді болуға тырысыңыз. Негізгі міндет-аман қалу.
Егер сіздің қолыңызда мобильді құрылғы болса- «101» немесе «112» нөміріне құтқарушыларға қоңырау шалыңыз.
Шамды немесе кіріктірілген шамы бар ұялы телефонды пайдаланған кезде, қуат зарядын үнемдеу үшін құрылғыны тек мезгіл-мезгіл қосу керек екенін білуіңіз керек.
Егер сіз ғимараттың қоқыстарының астында тереңде болсаңыз, жаңғырық бағыттағышпен анықтау үшін сақина, кілттер сияқты кез келген металл затты солдан оңға қарай жылжытыңыз.
Айқайлау және түрту арқылы адамдардың назарын аударыңыз. Құтқару жұмыстары кезінде әр сағат сайын «тыныштық уақыты» жарияланады. Бұл минуттар үйінділердің астындағы зардап шеккендердің дауысын естуге арналған.
Егер сіздің айналаңыздағы кеңістік салыстырмалы түрде бос болса, оттықтарды немесе сіріңкелерді пайдаланбаңыз. Оттегін қорғау керек.
Газ ағып кетсе немесе жанармай төгілсе, ұшқын өртті немесе жарылысты тудыруы мүмкін.
Егер сізде төбені нығайту мүмкіндігі болса, оны қолда бар заттармен (тақталар, кірпіштер және т.б.) жасаңыз.
Ұзын және берік құрылымдармен тесік пайда болса ғана сыртқа шығуға болады. Жаңа құлауды тудырмауға тырысып, абайлап жүріңіз, сырттан келетін ауаның қозғалысына назар аударыңыз.
Есіңізде болсын-өзіңізді ұстай отырып, сіз іздеу қызметінің мамандарын күту үшін қажетті физикалық күштеріңізді сақтайсыз.
Егер құтқарушылар сізді тапса, мүмкіндігінше оларға өз есіміңізді айтыңыз және мүгедектікке әкелген бұрын орын алған жарақаттар, ақаулар, аурулар немесе бұзылған дене функциялары туралы айтыңыз, өйткені денсаулық ерекшеліктерін ескермей құтқару операциясын жүргізу сіздің денсаулығыңыздың елеулі нашарлауына әкелуі мүмкін.
Егер айтылуы түсініксіз болса, құтқарушылар құлағы естімейтін адамның сөйлеген сөзін түсінбеуі мүмкін. Бұл жағдайда есту қабілеті бұзылған адамдар табиғи қимылдарды, жазбаша сөйлеуді барынша пайдалануы керек (егер ол сақталған болса, телефонды қолданыңыз, жерге қандай да бір сөз жазыңыз және т. б.)
2.7. Атмосфераға химиялық заттарды шығару кезіндегі іс-қимыл қағидалары
Химиялық апат деп өндірістегі технологиялық процестердің бұзылуы, құбырдың, сыйымдылықтың, қоймалардың, көлік құралдарының зақымдануы, адамдардың өмірі мен денсаулығына, биосфераның жұмысына қауіп төндіретін мөлшерде атмосфераға авариялық химиялық қауіпті заттардың шығарылуына әкеп соқтырады.
Авариялық химиялық қауіпті заттардың ( бұдан әрі - АХҚЗ) шығарылуына байланысты ықтимал химиялық ластану аймағында тұратын халықты хабардар ету мақсатында, қысқа қоңыраулар, сиреналар, басқа да дабылға тән дыбыстар арқылы, дауыс зорайтқыштар арқылы шығарылған жерде «Баршаның назарына!» бірыңғай сигналы пайдаланылады.
Есту қабілеті нашар адамдардың басым көпшілігі есту арқылы қатты дыбыстық сигналдарды қабылдай алады. Қауіпті жағдай туындаған кезде қалай әрекет ету керектігін білу үшін мұндай дабылмен алдын ала танысу қажет.
Егер сіз химиялық қауіпті заттарға тән иістерді сезсеңіз, мысалы, хлор, хлорлы тұрмыстық ағартқыштар хлор немесе аммиак шығарылғанда көздің және жоғарғы тыныс жолдарының шырышты қабығының тітіркенуін сезсеңіз, онда келесі әрекеттерді шұғыл түрде орындаңыз:
Аймақтық теледидар немесе радио арнасын қосып, берілген сөйлеу және бейне хабарламаның, жүгіртпе жолының және сурдоаударманың нұсқауларына сәйкес әрекет етіңіз!
Егер сіз көшеде немесе көлікте болсаңыз, алдымен тыныс алу мүшелерін қорғаңыз. Мұрын мен ауызды суға малынған мақта немесе киімнің мамықты бөлігімен жабыңыз (егер су болмаса, зәрді қолдануға болады).
Барлық түймелерді, найзағайларды шұғыл түрде бекітіп, мойныңызды шарфпен байлап, қолғап киіп немесе қолыңызды жеңге жасыру керек.
Жел бағытына перпендикуляр қозғалуға тырысыңыз. Есіңізде болсын, улы газдар бұлты әрқашан ұзартылады және сіз оны ең жақын шетіне қарай жылжыта аласыз.
Көшелермен жылжу кезінде жабық аулалардан, тұйықтардан, жер асты өткелдерінің тар көшелерінен аулақ болыңыз. Ең ашық жерде қозғалуға тырысыңыз.
Егер жұқтырған жерден кету мүмкін болмаса, үй-жайларды алып, мәжбүрлі желдетуді өшіру керек.
Ашық отты пайдаланбаңыз - АХҚЗ жұптары жарылғыш қоспалар түзуі мүмкін.
Ішкі бөлмелерді герметизациялаңыз, атап айтқанда кіреберіс есіктерді, терезелерді (ең алдымен - жел бағытындағы ысырмаларды жабыңыз), желдеткіштерді тығыз материалмен немесе қағазбен жабыңыз, ал есіктерді дымқыл материалдармен, мысалы, дымқыл парақпен, көрпемен тығыздап жабыңыз.
Саңылаулардың тесіктерін жабысқақ таспамен мысалы, пластырьмен, қағазбен жабыңыз. Қолда бар материалды пайдалана аласыз, мысалы, поролон.
Тыныс алу органдарын қорғау үшін газқағарды, ал ол болмаған жағдайда мақта-дәке таңғышын немесе суға малынған матадан жасалған қолда бар бұйымдарды, ас содасының 2-5% ерітіндісін (хлордан қорғау үшін), лимон немесе сірке қышқылының 2% ерітіндісін (аммиактан қорғау үшін) пайдаланыңыз.
Егер АХҚЗ зақымдануына күдік болса, кез келген физикалық жүктемені болдырмаңыз, көп сұйықтық (сүт, шай) ішіп, дереу дәрігерге қаралыңыз.
Егер сіз АХҚЗ тікелей әсеріне ұшырасаңыз, мүмкін болған жағдайда душ қабылдаңыз. Жұқтырған киімді жуыңыз, егер жуу мүмкін болмаса, одан құтылыңыз.
Бөлмені мұқият, дымқыл тазалауды жүргізіңіз.
Апаттан кейін сойылған көкөніс бақшасынан, мал мен құс етінен алынған кран немесе құдық суын, жемістер мен көкөністерді қауіпсіз пайдалану туралы ресми қорытындыға дейін тұтынудан аулақ болыңыз.
Зақымдану аймағынан эвакуациялау кезінде сыртқы ортадан мүмкіндігінше оқшауланған аяқ киім мен киім-кешектерді киіңіз, (мысалы, резеңке етік, комбинезон) сыртқы киімге ораныңыз.
Өзіңізбен бірге жылы заттар мен үш күндік азық-түлік пен су қорын, сондай-ақ ақшаны, құжаттарды алып келуді ұмытпаңыз. Инфекция аймағынан тез кетіңіз, бірақ шаң-тозаңды көтермеуге тырысыңыз.
Үйлердің қабырғаларына немесе басқа көше заттарына қол тигізбеңіз. Бұдан әрі, эвакуацияны ұйымдастырушылардың нұсқауларын орындаңыз.
2.8. Әуе көлігіндегі іс-қимыл ережелері
Ұшу кезінде төтенше жағдай туындаған жағдайда экипаж мәжбүрлі қону туралы шешім қабылдауы мүмкін. Креслолардың артқы қалталарында қауіпсіздік жөніндегі нұсқаулық орналастырылған, алайда барлық әуе тасымалдаушылары бұл құжатты көру қабілеті нашар адамдарға бейімдей бермейді. Сондықтан мұндай шектеулері бар жолаушылар ұшар алдында төтенше жағдай кезіндегі іс-қимыл алгоритмін өз бетінше зерделеуі қажет. Сондай-ақ, бортсеріктің көмегімен құтқару құралдарының орналасқан жерін, мысалы, оттегі бетперделерінің, құтқару кеудешелерінің, апатты люктердің және т.б. орналасқан жерін тактильді түрде зерделеу қажет. Төтенше жағдайда сіз ұшақтың салонынан өз бетіңізше кетуіңіз мүмкін екенін есте ұстаған жөн, сондықтан сіз дайын болуыңыз және нұсқауларға сәйкес әрекет етуіңіз керек.
Эвакуацияға дайындық кезінде сіз өтпе жолдарды дереу босатып, орындықтарыңызда орын алуыңыз керек, олардың арқалары тік күйге келтірілуі керек.
Көзілдірікті, протездерді алып тастау керек, ішкі қалтадан өткір заттарды алып тастау керек, сонымен қатар биік өкшелі аяқ киімді шешіп, галстукты босатып, жағасын ашу керек. Осыдан кейін, бас пен денені қорғау үшін тізеңізге жұмсақ заттарды қойып, байлау белдіктерін бекітіп, мықтап тартыңыз.
Бортсеріктің «Назар аударыңыз, қону!» бұйрығымен алға қарай еңкейіп, басыңызды жұмсақ заттармен жабу керек. Бұл жағдайда оны қолыңызға түсіріп, тізеңізді құшақтаңыз. Ұшақ толық тоқтағанша осы қалыпта болыңыз.
Ұшақ тоқтағаннан кейін белдіктерді шешіп, эвакуацияға дайындалыңыз.
Жолаушылар мен экипаждың ұшақтан шұғыл шығуы үшін барлық негізгі және қосалқы есіктер, сондай-ақ әдетте фюзеляждың сол және оң жағында орналасқан апаттық шығулар пайдаланылады. Жолаушыларға арналған шығу жолдары, оларға жақындау және ашу құралдары оларды анықтауды жеңілдететін елеулі белгілерге ие. Барлық жазулар негізгі жарықтандыру жүйесіне қарамастан ішкі жағынан жарықтандырылады.
Апаттық люктер мен олардың тұтқалары бар құлыптарының құрылғысы қарапайым, айқын және аутопсияға көп күш жұмсамайды. Оларды ашу жөніндегі нұсқаулық есіктерге (люктерге) қолданылады. Апаттық шығу орындарында креслолар арасындағы өткелдер барлық жерлерге қарағанда кеңірек және люктердің ашылуына және жолаушылардың шығуына кедергі келтірмейді.
Ұшақты босатылған және үрленген баспалдақпен шығу арқылы қалдырған кезде, сіз тоқтамай, оған секіріп, шетіне отырмай, содан кейін төмен түсуіңіз керек. Есіңізде болсын, тек секіру арқылы эвакуация жылдамдығы артады.
Ұшуды жоспарлағанда, жануы және балқуы қиын материалдардан жасалған пальто немесе куртка киюге тырысыңыз.
Қандай аяқ киім кию керектігін алдын ала ойластырыңыз; биік өкшелі аяқ киімдерден аулақ болыңыз, бірақ егер сіз оларды киіп, эвакуация кезінде үрлемелі құтқару жолын пайдалануыңыз керек болса, ұшақтан шыққан кезде оларды шешіп алыңыз.
Ұшу және қону кезінде қауіпсіздік белдігі жамбасыңызға мықтап тартылғанына көз жеткізіңіз.
Көру қабілеті бұзылған жолаушылар ұшақта шығудың қай жерде орналасқанын және олардың қалай ашылатынын білуі керек.
Бортсерікпен алдын ала танысып, оның есімін есте сақтаңыз.
Егер сіз жеке сүйемелдеусіз саяхаттасаңыз, бортсеріктің командаларына назар аударыңыз. Бортсеріктердің көмегі көрсетілмеген жағдайда, көршілеріңізден көмек сұраңыз немесе басқа жолаушылардың әрекеттеріне назар аударыңыз.
Есту қабілеті нашар адамдар бортсерікке есту қабілетінің бұзылуы туралы алдын ала хабарлауы керек, сондықтан қауіпті жағдай туындаған кезде бортсеріктер сізбен қалай қарым-қатынас жасау керектігін біледі.
Декомпрессия кезінде, яғни қысымның төмендеуі нәтижесінде ұшақ салонындағы ауаның жұқаруы, соңғысы шаң мен тұманға толады. Бұл жағдайда команданы күтпеңіз және дереу оттегі бетпердесін киіңіз. Өзіңіз қауіпсіз болмай тұрып, ешкімге көмек көрсетуге тырыспаңыз. Егер сіз өзіңізге көмектесіп үлгермесеңіз, онда сіз есіңізден танып қаласыз. Оттегі бетпердесінде болғаннан кейін ғана сіз басқаларға көмек көрсете аласыз.
Бетпердені кигеннен кейін бірден қауіпсіздік белдіктерін байлап, ұшақтың күрт төмендеуіне дайындалыңыз.
Ұшақта өрт болған жағдайда, борттағы ең үлкен қауіп өрт емес, түтін екенін ұмытпаңыз. Мүмкіндігінше суға малынған мақта немесе жүннен жасалған киім элементтері арқылы ғана тыныс алыңыз.
Шығуға бара жатқанда, еденге немесе төрт аяққа еңкейіп қозғалыңыз, өйткені салонның төменгі жағында түтін аз болады.
Қолда бар киімдерді, көрпелерді және т. б. пайдаланып, дененің ашық жерлерін өрттің тікелей әсерінен қорғаңыз.
Ұшақ қонып, тоқтағаннан кейін дереу жақын маңдағы шығуға қарай жүріңіз, өйткені жарылыс ықтималдығы жоғары. Егер өтпелі жол үйіліп қалса, арқаларын төмен түсіріп, креслолар арқылы өтіңіз. Эвакуация кезінде қол жүгінен құтылыңыз.
Ұшақтан шыққаннан кейін, одан мүмкіндігінше алыстап, басыңызды қолыңызбен басып жерге жатыңыз, өйткені жарылыс болуы мүмкін.
Ұшақтың суға мәжбүрлі қонуы сирек кездеседі. Суға батқанға дейін ұшақ 10-нан 40 минутқа дейін жүзе алады. Алайда, егер фюзеляж зақымдалған болса, бұл уақыт айтарлықтай аз болады. Сіз әрқашан күтпеген жерден шашыраған кезде дайындыққа уақыт жоқ екенін білуіңіз керек. Бір жағдайда ұшақ бетіне тегіс тиіп кетуі мүмкін, сондықтан оның қонғаны немесе құлағаны белгісіз, екіншісінде ол құлап, тез батып кетуі мүмкін. Сондықтан шашырау кезінде экипаж командирінің немесе бортсеріктің бұйрығымен әрекет ету керек. Құтқару кеудешесін киіп, үрлеу, өзіңізбен бірге алып жүру немесе жылы киім киіп, құтқару салына отырғызу үшін бортсерік көрсеткен шығуға бару керек.
Мәжбүрлі қонудан кейін құтқару салдары суға түседі. Салдың жұмыс күйіне келу уақыты жазда шамамен 1 мин, қыста 3 мин. Егер суық мезгілде шашырау орын алса, салға көбірек жылы заттарды алу керек. Су мен азық-түлікпен қамтамасыз ету туралы ұмытпау керек. Сал жинағында төтенше жағдай қоры бар, егер жүзу ұзақ болса, жеткіліксіз болуы мүмкін. Судағы барлық жолаушыларды экипаж командирі басқарады.
Олардың өмірі салдағы адамдардың дұрыс іс-қимылына байланысты. Сондықтан барлық командаларды орындау маңызды. Есту қабілеті нашар адам экипаж командиріне онымен қалай сөйлесу керектігін көрсетуі керек, оны өзіне қаратып бұруы керек, егер олар анық және сәл баяу сөйлесе, ернінен командаларды оқи алатынын көрсетуі керек. Қарым-қатынас кезінде табиғи және сипаттайтын қимылдарды қолданыңыз.
2.9. Теміржол көлігіндегі іс-қимыл қағидалары
Теміржол көлігімен саяхаттауды жоспарлау кезінде қауіпсіз іс-қимылдың кейбір ережелерін білу және төтенше жағдайлардың алдын алу үшін бірқатар шаралар қабылдау қажет:
Вагондағы сатып алынатын орындарды алдын ала ойластырған жөн. Қозғалыс бағытына қарай орналасқан купе сөрелері ең қауіпсіз болып табылады. Мысалы, шұғыл тежелу немесе пойыздар соқтығысқан кезде, сіз күрт еденге құламайсыз, тек қабырғаға қарай жақындайсыз.
Жолаушыларға ең үлкен қауіп-пойыздың бірінші және соңғы вагондары. Біріншісі мыжылып, тікелей соқтығысқан кезде жолдан шығып кетеді. Соңғысымен дәл осындай жағдай артқы жағынан соқтығысқан кезде болады, тек одан да апатты масштабта, өйткені біріншісінен айырмашылығы, локомотив пен багаж вагоны буферлемейді.
Сапар алдында жолсеріктерге өзіңіздің физикалық ерекшеліктеріңіз туралы ескертуді ұмытпаңыз. Төтенше жағдайлар кезінде жолсеріктер білікті ситуациялық көмек көрсету үшін сіздің денсаулығыңыздағы шектеулерді ескеруі керек.
Көру қабілеті нашар жолаушыларға басқа жолаушыларды мұқият болу және сіздің реакцияңыз бен көру қабілетіңізге сенбеу үшін ақ түсті таяқшаны пайдалану ұсынылады. Мысалы, заттар немесе қайнаған сумен вагон арқылы қозғалғанда.
Көру қабілеті нашар жолаушылар жеке және басқалардың қауіпсіздігі үшін термос пен басқа да жабылатын сұйықтыққа арналған ыдыстарды пайдалануы керек.
Есту қабілеті нашар жолаушыларға, егер қауіп төнген жағдайда, оған жекелей хабарласу арқылы ескерту жасай алатындай етіп, жолсерікке есту қабілетінің бұзылуы туралы хабарлаған жөн.
Пойыз қозғалған кезде сыртқы есіктерді ашпаңыз, аяқ тіректерінде тұрмаңыз және терезелерден басыңызды шығармаңыз.
Багажды үстіңгі багаж сөрелеріне мұқият қойыңыз және оларды заттармен шамадан тыс жүктемеңіз немесе қатты тежеу кезінде оның құлауынан зардап шекпейтіндей етіп бекітіңіз.
Тоқтату краны өте қажет болмаса, жұлып алмаңыз; өрт кезінде де пойызды көпірде, туннельде және эвакуациялауды қиындататын басқа жерлерде тоқтатуға болмайтынын ұмытпаңыз.
Күйген резеңкенің иісі немесе түтін пайда болса, дереу жолсерікке хабарласыңыз.
Егер нақты қауіп төнсе, тамбурлы есіктер мен апаттық шығу жолдары арқылы вагоннан дереу шығыңыз, ал төтенше жағдайларда терезелерді қатты заттармен және т.б. сындырыңыз.
Апат немесе төтенше тежеу кезінде құлап қалмас үшін денеңізді бекітуге тырысыңыз. Бұл үшін тұтқаларды ұстап, қабырғаға немесе орындыққа аяғыңызбен отырыңыз. Ең қауіпсізі вагонның еденіне отыру. Бірінші соққыдан кейін босаңсымаңыз және қозғалыстар толығымен тоқтағанша барлық бұлшықеттеріңізді тығыз ұстаңыз.
Соқтығысу және төтенше тежеу жағдайында адамдардың көпшілігі сөрелерден құлап жарақат алады. Мұндай жағдайды болдырмау үшін немесе кем дегенде соққыны жұмсарту үшін, багажды бекітуден басқа, қауіпті заттарды үстелдерден алып тастау керек. Бүгілу үшін, әсіресе балалар ұйықтайтын сөрелерде, матрацтардың сыртында немесе астына оралған көрпе немесе қажетсіз киім қойыңыз, осылайша қорғаныс валигі пайда болады, ол арқылы домалап кету қиынға түседі.
Толығымен, бекітілгенге дейін, купе есіктерін жабыңыз немесе ашыңыз, сонда олар кенеттен тоқтаған кезде аяқ-қолға немесе басқа зақым келтірмейді.
Секірген кезде қарама-қарсы келе жатқан пойыздың астына түсіп қалмаңыз! Жан-жағыңызға мұқият қараңыз, дыбыстарға құлақ салыңыз. Көру қабілеті бойынша мүгедектігі бар жолаушылар басқа жолаушылардан көмек сұрауы керек. Параллель теміржол жолдарының бос екеніне көз жеткізгеннен кейін ғана шығыңыз.
Шұғыл эвакуация кезінде жақын жерде құлаған ток өткізгіш сымдардың бар-жоғын тексеріңіз. Сымдар өлімге әкелуі мүмкін.
Пойыздан шыққан өрт бірінші кезекте, синтетикалық өңдеу материалдарының улы жану өнімдерімен қауіпті. Улану бірнеше минут ішінде, ал қарқынды жану кезінде секундтарда болады. Сондықтан, қозғалатын пойызда көрші вагонға, жақсырақ қозғалыс жағына, аялдамада – мүмкіндігінше теміржол жоқ жақтан көшеге өтіңіз.
Эвакуациядан кейін теміржол жолдарынан алыс кетпеңіз, өйткені келген құтқарушылар сізді кенептің жанынан іздейді. Қараңғыда көру қабілеті нашар адамдар үшін, егер ақ түсті таяқша болса, қамыстан үшбұрыш бүктеуге болады, құрылымды таяқшаның тұтқасына резеңке ілмекпен бекітіңіз, бұл конфигурацияда таяқша белгі ретінде болады
«Апатты жағдай» шағылыстыратын қасиеттері бар және көбірек назар аударады.
Вагонның қатты түтіндеуі орын алған кезде мұрын мен ауызды суға малынған шүберекпен – сүлгімен, жастық тысымен, жыртылған киім бөлігімен жабыңыз.
Жартылай бос вагондарда сіз тізерлеп жүре аласыз, өйткені төменгі бөлігінде түтін аз.
Апаттан кейін вагоннан мүмкіндігінше есік немесе терезе арқылы тез шығыңыз. Вагондардан апаттық шығу-көлденең сөрелер жағынан үшінші және алтыншы купеде тез ашылатын терезелер. Купе терезесін тек ауыр қолда бар заттармен сындырыңыз.
Апат кезінде жанармай төгілуі мүмкін. Бұл жағдайда пойыздан қауіпсіз қашықтыққа шығыңыз, өйткені өрт пен жарылыс қаупі өте жоғары.
Эвакуация кезінде көру қабілеті нашар жолаушыларға қауіпсіз орын іздеуде шұғыл көмек сұрау қажет, өйткені ток өткізгіш сымдарға жақындау ықтималдығы жоғары. Егер ток өткізгіш сым үзіліп, жерге тиіп кетсе, өзіңізді қадамдық кернеуден қорғау үшін секірулермен немесе қысқа қадамдармен одан алыстаңыз. Электр тогының жерге таралатын қашықтығы 2 (құрғақ) метрден 30 (дымқыл) метрге дейін болуы мүмкін.
2.10. Қоғамдық көліктегі іс-қимыл қағидалары
Қоғамдық көлікті пайдаланған кезде әрқашан жеке қауіпсіздік ережелерін есте ұстаған жөн.
Көлікке толық тоқтағаннан кейін ғана кіруге және одан шығуға болады. Кіру және шығу кезінде көлік құралының басқышында бөгелмеңіз. Кіретін есікке сүйенбеңіз, өйткені ол кез келген уақытта ашылуы мүмкін. Басқыштан секіруге қатаң тыйым салынады.
Көлік жүргізу кезінде жүргізушіні әңгімемен алаңдатпаңыз.
Көру қабілеті нашар жолаушыларға үш тірек ережесін ұстануға кеңес беріледі, мысалы, аяқтардан басқа, тұтқаларды немесе орындықтардың арқаларын қолыңызбен ұстаңыз, таяқ қозғалатын көлікте тірек емес екенін есте сақтаңыз.
Егер қозғалыс кезінде көлік құралының басқа объектімен соқтығысу қаупі туындаса, сіз тұрақты позицияны қабылдап, қолдарыңызды тұтқаларға мықтап ұстауыңыз керек. Отырған жолаушы аяғын еденге, қолын алдыңғы орындыққа тіреп, басын алға еңкейтуі керек.
Көру қабілеті нашар жолаушылар үшін кенеттен тежеу немесе соқтығысу жағдайында үнемі қалыпты күйде болу және қолдарыңызбен тұтқаларды мықтап ұстау ұсынылады. Отырған жолаушы қауіптің алғашқы белгілерінде, мысалы, тежеу үрдісі немесе көлік құралының күрт маневрі, аяғын еденге, қолын алдыңғы орындыққа тіреп, басын алға еңкейтуі керек.
Қоғамдық көліктен шыққан кезде қозғалатын көліктердің астына түспеу үшін жан-жағыңызға қараңыз.
Көру қабілеті бұзылған жолаушылар шығу алдында тоқтау орнының қауіпсіздігіне көз жеткізуі керек.
Егер сіз салонда күдікті заттарды тапсаңыз (иесіз сөмкелер, қораптар, пакеттер, байламдар және т.б.), бұл туралы дереу жүргізушіге немесе полиция қызметкерлеріне хабарлаңыз.
Жер үсті көлігінде өрт болған кезде өрт туралы жүргізуші мен жолаушыларға дереу хабарлаңыз. Өрт сөндірушілерді «101» немесе «112» нөміріне қоңырау шалыңыз.
Жүргізуші тоқтап, есіктерді ашуы керек. Жолаушылар үшін ең бастысы – салоннан тез және дүрбелеңсіз кету. Балаларды, қарттарды, әйелдерді алға жіберіңіз. Көлік құралының салонынан эвакуациялау үшін есіктерді құлыптау кезінде апаттық люктер мен бүйірлік терезелер арқылы шығуды пайдаланыңыз.
Есіңізде болсын! Апаттық троллейбуста металл бөлшектер кернеуге ұшырауы мүмкін. Салоннан шыққан кезде оларға қол тигізбеңіз.
Апаттық троллейбустан шыққан кезде көру қабілеті нашар жолаушы көру қабілеті бар жолаушылардың көмегін пайдалануы керек. Сонымен қатар, қолыңызды иығыңызға қойып, алдыңғы жолаушының денесін қатаң қадағалап, қауіпсіз эвакуация траекториясын қадағалау оңай, ешбір жағдайда жақын тұрмаңыз немесе алға қарай жүгірмеңіз.
Салоннан шыққаннан кейін зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсетіңіз.
Қажет болса, жедел жәрдем шақырыңыз.
|
|
1. Ғимараттар мен құрылыстардан, биік тіректерден, ағаштардан, діңгектерден, тіректерден және электр сымдарынан аулақ болыңыз. 2. Көпірлерде, өткелдерде, эстакадаларда, тез тұтанатын және улы заттарды сақтайтын орындарда болуға болмайды. |
|
|
Су тасқыны - бұл өзендегі, көлдегі немесе теңіздегі су деңгейінің қатты көтерілуіне байланысты аймақты су басу. Бұл табиғи апаттың себептері әр түрлі болуы мүмкін. |
Жауын-шашын нормадан бірнеше есе көп болған кезде, қар мен мұздың күрт жылынуы мен қатты еруі, бөгеттердің жарылуы кезінде су тасқыны жиі болады.
Су тасқыны қаупі әсіресе ірі су қоймаларына жақын аудандарда мол: теңіздер, өзендер, көлдер, су қоймалары. Әрине, су тасқыны қаупі бар жерлерде тұратын адамдар ауа-райы болжамдары мен құтқару қызметтерінің хабарламаларын мұқият қадағалап отыруы керек.
Су тасқыны қаупі төнген кезде не істеу керек?
Пайдалы болуы мүмкін барлық нәрсені дайындауға тырысу керек: жүзу құралдары (үрлемелі қайықтар, құтқару дөңгелектері мен жилеттер, пластикалық бөтелкелер, автомобиль дөңгелектері; қосалқы дөңгелектер және т.б.), сигнал беру құралдары (электр шамдары, ысқырықтар, зымыран тасығыштар және т. б.), арқандар, баспалдақтар, азық-түлік қоры және жылы заттар.
Су тасқыны қаупі төнген жағдайда әрекет ету:
Су тасқыны аймағындағы әрекеттер
|
|
1. сабырлы болыңыз және дүрбелеңнен аулақ болыңыз; 2. қажетті құжаттарды, құнды заттарды, дәрі-дәрмектерді, өнімдерді және басқа да қажетті заттарды тез жинаңыз; 3. мүмкіндігінше тез су тасқыны аймағынан кетіп қалыңыз; |
Су тасқынынан кейінгі әрекеттер
Қатты боран туралы ескерту алған кезде:
Қатты боран кезіндегі іс-қимыл ережелері:
Қатты боранның пайда болуы туралы хабарлама алған кезде:
Қатты бораннан кейінгі іс-қимыл ережелері:
Егер қатты қар басу жағдайында сіз үй ішінде құлыптаулы болсаңыз, Сізге келесі әрекеттерді істеу қажет:
Атап өту өте маңызды! Дауыл туралы ескертулерді елемей қалмаңыз, ауа райы нашарлаған кезде ұзақ сапарлар мен таулы жерлерге барудан аулақ болыңыз.
III тарау. Азаматтық қорғау органдарының қызметкерлеріне мүгедектігі бар адамдарды оқыту бойынша ұсынымдар
Есту қабілеті бұзылыстары бар адамдарда қауіпсіз іс-қимыл дағдыларын қалыптастыруды келесі педагогикалық қағидаттарды жүзеге асыру арқылы қалыптастыру ұсынылады:
Есту қабілеті нашар адамдарға тән мәселелердің қатарына мыналар жатады:
Бұл құлағы естімейтін және нашар еститіндердің көз нысанындағы заттарды аз ажыратуымен, көбінесе байқалмайтын, бірақ маңызды белгілерді жіберіп алуынан көрінеді.
Есту қабілеті нашар аудиториямен білім беру үрдісін ұйымдастырған кезде сөйлеушінің артикуляциясына ерекше назар аудару қажет. Қолайлы деңгейді таңдай отырып, қаттырақ және айқынырақ сөйлеу керек.
3.1. Есту қабілетінде бұзылыстары бар тұлғаларды оқыту
Есту қабілеті бұзылғандардың көрнекі қабылдауының ерекшелігі олардың бейнелі есте сақтауының тиімділігіне әсер етеді. Қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарда олар көбінесе маңызды емес белгілерді бөліп көрсетеді.
Есту қабілеті бұзылған тыңдаушыларда есте сақтау процесі негізінен жаңа материалды бұрын үйренген материалмен салыстыру арқылы қабылданатын объектілерді талдау белсенділігімен жүзеге асырылады.
Оқытылатын материалдың кейбір негізгі түсініктерін тыңдаушыларға қосымша қайтадан түсіндіру қажет.
Сабақ барысында арнайы кәсіби терминдерге, сондай-ақ, кәсіби лексиканы қолдануға көп көңіл бөлу қажет.
Арнайы терминологияны жақсы меңгеру үшін әр уақытта қолданылатын терминдерді тақтаға жазып, терминдердің меңгерілуін бақылау қажет.
Көбінесе зейін қабылданатын материалдың көрнекі қасиеттеріне байланысты: олар неғұрлым мәнерлі болса, есту қабілеті нашар тыңдаушыларға тақырыптың немесе құбылыстың ақпараттық белгілерін бөліп көрсету оңайырақ болады.
Оқу процесінде әр түрлі көрнекі материалдарды пайдалану ұсынылады. Түсінуі қиын тақырыптарды мүмкіндігінше көрнекі материалмен қамтамасыз ету керек.
Есту қабілеті бұзылған адамдарды оқытуда бейнематериалдар ерекше рөл атқарады.
Мүмкіндігінше ұсынылған бейнеақпарат мәтіндік жүгіртпе жолымен немесе сурдологиялық аудармамен сүйемелденуі қажет.
Бейнематериалдар бейне арқылы жазуға болатын үрдістер мен құбылыстарды зерттеуге көмектеседі; анимация бейнежазбаға жарамсыз әр түрлі динамикалық модельдерді бейнелеу үшін пайдалануға болады.
Әңгімелесуді есту қабілеті нашар адамның назарын аудару арқылы бастау керек.
Есту қабілеті нашар адаммен сөйлескенде, оның бет-жүзіне қарап отырып сөйлесіңіз. Бетіңізді жауып алмаңыз: әңгімелесуші сөйлесу барысында бет-әлпетіңіздің көрінісін бақылай алуы керек.
Анық және нық сөйлеңіз. Ештеңеге артық мән бермеу керек.
Егер бір нәрсені қайталауды сұраса, сөйлемді қайталап беруге қиналмай, қайта түсіндіргеніңіз абзал.
Қимылдарды қолданған тиімді. Әңгімелесуде қарапайым қысқа сөйлемдерді қолданып, білім алушылар үшін бейтаныс сөз тіркестерін қолданудан сақтану керек.
Жаңа кәсіби терминдерге түсініктеме бермес бұрын:
Егер есту қабілеті нашар адамның жауабы немесе сұрағы түсініксіз болса, ол не айтқысы келгенін қайталауын немесе жазуын сұрауға болады.
Оқу-әдістемелік презентациялар есту қабілеті нашар адамдарға ақпаратты жеткізу процесінде қолдануға болатын ұйымдастырушылық формалардың бірі болып табылады.
Абстрактілі ойлауды көрнекілікпен үйлестіру қағидаларына негізделген материал - бұл әр тақырыптың мазмұнын кішкене мәтіндік түсіндірмемен көрсететін белгілі бір иллюстрациялар жиынтығы болып табылады.
Жазбалардың көлемін азайту үшін зерттелетін ұғымдарға жеңілдетілген сызбалық көрініс беретін анықтамалық жазбаларды, әр түрлі сызбаларды қолданған жөн.
3.2. Көру қабілеті бұзылыстары бар тұлғаларды оқыту
Көзі көрмейтін және нашар көретін білім алушыларды оқытудың ерекшелігі төмендегідей:
Сабақ барысында білім алушылар оқылатын материалды практикалық тексерудің максималды көлемін қамтамасыз ете отырып, бір әрекет түрінен екіншісіне жиі ауысуы керек.
Сабақ барысында көру қабілеті нашар адамдар үшін үздіксіз көру жүктемесінің рұқсат етілген ұзақтығын ескеру қажет.
Көру жұмысы кезінде нашар көретіндер тез шаршайды, бұл олардың жұмысқа қабілеттілігін төмендетеді.
Көрнекі жұмыстарды мөлшерлеу кезінде оған ерекше мән беру керек.
Еңкею, жоғары және төмен секіру, ауыр салмақты көтеру сияқты көптеген жалпы әрекеттер көру қабілеті нашар адамдар үшін қолайсыздық тудыруы мүмкін, өйткені, олар көру қабілетінің нашарлауына ықпал етуі әбден ғажап емес.
Көру қабілеті нашар адамдар ақпаратты игеру үшін көбірек қайталау мен жаттығуды қажет етеді.
Шу деңгейінің жоғарылауы, діріл, ұзаққа созылған дыбыс әсерлері жағдайында сабақтарды өткізу кезінде есту анализаторының шаршау сезімі және кеңістікте бағдарсыздық дамуы мүмкін.
Дәріс түріндегі сабақтардың көру қабілеті нашар адамдарға сабақ кезінде дыбыс жазу құрылғылары мен компьютерлерді жазып алу тәсілі ретінде пайдалануға рұқсат беру керек. Ақпаратты білім алушының мүмкіндіктерінің шектеу ерекшелігіне қарай ұсыну қажет: үлкен қаріп (16-18 өлшем), диск жетегі (дыбыстық бағдарламасы бар компьютермен оқуға арналған), аудио файлдар.
Тақтаға жазылғанның бәрі айтылуы керек.
Тақтадағы қимылдарыңыз бен жазуларыңызға түсініктеме беріп, ым-ишара арқылы жиі айтылатын нәрсені сөзбен жеткізу керек.
Дауыстап оқығанда алдымен бұл туралы ескерту керек.
Оқуды қайталаумен алмастыруға болмайды.
Тәжірибелік сабақтарды өткізу кезінде көру қабілеті нашар адамдарға кеңістікте бағдарлауға көмектесу қажет (экскурсиялар жасау).
Көру қабілеті нашар білім алушы жаңа бөлмеде болса, сіздер тұрған жерді сипаттауыңыз керек.
Мысалы: «Аудиторияның ортасында, сізден шамамен алты қадам жерде, оң және сол жағымызда қатар-қатар үстелдер бар, алдымызда тақта бар».
Немесе: «Сіз кіргенде есіктің сол жағында шкаф бар».
Денсаулыққа «қауіпті» заттарды көрсетіңіз.
Сабақтар барысында сіз өз есіміңізді атап, басқа әңгімелесушілерді, сондай-ақ, бөлмеге жаңадан келген қалған қатысушыларды таныстыруыңыз керек.
Көзі нашар көретін адамдар тобымен қарым-қатынас жасағанда әрдайым cөйлесіп тұрған адамның есімін атау қажет.
Әңгімелесушіні бос сөйлеуге мәжбүрлеуге болмайды: егер сіз қозғалатын болсаңыз, оны ескертіңіз.
Көру қабілеті нашар адамды бейтаныс затпен таныстырған кезде оның қолын заттың бетіне жүргізбеу керек, оған затты еркін ұстауға мүмкіндік беру керек (жеке қорғаныс құралдарына қатысты), зерттелетін заттың бірқатар техникалық сипаттамаларын (икемділік және (немесе) икемділік, сынғыштық, ауырлық және т.б.) анықтау және тактильді түрде қалыптастыру керек.
Егер сізден қандай да бір затты алуға көмектесуді сұраса, көру қабілеті нашар адамның қолын затқа қарай тартып, бұл затты оның қолымен алмау керек, оған бұл затты берген дұрыс немесе оған әкелген дұрыс.
Көру қабілеті нашар адамның бағытынан адасқанын немесе оның алдында кедергі бар екенін байқаған соң, оның қозғалысын алыстан бақылап тұруға болмайды, жақындап, дұрыс жолға шығуға көмектесу керек.
Егер жақындау мүмкін болмаса, қауіп туралы дауыстап ескерту керек.
3.3. Тірек-қимыл аппараты бұзылған (Сал ауруы) тұлғаларды
оқыту.
Сал ауруына шалдыққан адамдар көбінесе танымдық, сөйлеу, эмоционалдық және тұлғалық дамудағы бұзылулармен үйлесетін әр түрлі қозғалыс патологиялары бар адамдардың үлкен тобын құрайды.
Осы санаттағы адамдарды төтенше жағдай кезіндегі іс-әрекетке оқыту емдеу мекемесінің немесе оңалту орталығының базасында емдеу-сауықтыру жұмыстарының аясында жүргізілуі мүмкін.
Тірек-қозғалыс аппаратының (ТҚА) зақымдану ерекшелігі салыстыру, маңызды және маңызды емес белгілерді таңдау, себептік байланысты орнату, қолданылатын ұғымдардың дұрыс еместігі сияқты операцияларды баяу қалыптастыруы мүмкін.
Саусақтардың ұштарының ауыр зақымдануында кейбір пәндік-тәжірибелік әрекеттерді меңгеруде қиындықтар туындайды.
ТҚА зақымдануы көбінесе көру, есту, сезімталдық, кеңістіктік бағдарлау бұзылыстарымен байланысты болады.
Бұл кеңістіктегі заттардың және өз денесінің бөліктерінің орнын анықтайтын түсініктердің баяу қалыптасуынан, фигураларды тану мен жаңғыртудан, бөліктерден біртұтас біріктіруден көрінеді.
ТҚА бұзылыстары зейін мен есте сақтаудың бұзылуында, дисперсияда, зейіннің тарылуында, есту жадының визуалды жадтан басым болуында көрінеді.
Эмоционалды бұзылулар қозғыштықтың жоғарылауы, қорқыныштың көрінісі, көңіл-күйдің өзгеруіне бейімділік түрінде пайда болады.
Сабақтың ұзақтығы 1,5 сағаттан аспауы керек (күніне 3 сағат), содан кейін 10-15 минуттық үзіліс ұсынылады.
Оқу процесін ұйымдастыру үшін аудиториядағы оқу орнын анықтау қажет, білім алушыға тапсырманы орындау үшін ыңғайлы қалыпты таңдауға рұқсат беру керек (отыру, тұру, сүйену және т.б.).
Сабақтарды өткізу кезінде ауызша және тәжірибелік жұмыстардың көлемі мен формаларын, аудиторияның жұмыс қарқынын ескеріп, мүмкіндігінше сабақтарды өткізу тәртібін өзгерту керек.
Тірек-қимыл аппараты зақымданған адамдардың толық көлемде ақпарат алуы үшін дыбыстық хабарламаларды көрнекі түрде қайталау, көрнекі материалдарды, оқу бейнематериалдарын пайдалану қажет.
ТҚА бұзылған адамдар санатымен жұмыс істеу кезінде білім алушылардың танымдық қызметін жандандыратын, ауызша сөйлеуді дамытатын және қажетті оқу дағдыларын қалыптастыратын әдістерді қолдану қажет.
Физикалық кемшілік әлеуметтік позицияға, оның қоршаған әлемге қатынасына айтарлықтай әсер етеді, нәтижесінде жетекші іс-әрекеттің бұрмалануы және басқалармен қарым-қатынас болады.
Оларда жеке дамудың бұзылуы байқалады: іс-әрекетке деген мотивацияның төмендеуі, қозғалыс пен қарым-қатынасқа байланысты қорқыныш, әлеуметтік байланыстарды шектеуге деген ұмтылыс.
Эмоционалды-еріктік бұзылулар қозғыштықтың жоғарылауында, сыртқы тітіркендіргіштерге шамадан тыс сезімталдықта және ұялшақтықта байқалады.
Кейбіреулерінде мазасыздық, басқаларында пассивті және қозғалыс тежелуі байқалады.
Мүгедектер арбасындағы адаммен қарым-қатынас кезінде сіз көзіңізді бір деңгейде ұстауыңыз керек. Арбаға сүйенуге болмайды.
Сіз арбаны оның ішінде отырған адамның келісімінсіз қозғай алмайсыз.
Сіз оған көмек қолын созбас бұрын бұрын «Көмек қажет пе?» деп сұрауыңыз керек.
Есіктерді ашу немесе бөлмелерде жоғары табалдырықтар болған кезде көмек ұсыну қажет.
Егер көмек туралы ұсыныс қабылданса, нұсқауларды нақты орындау арқылы не істеу керектігін сұрау керек.
Арбаны баяу жылжыту керек, өйткені ол жылдамдықты тез көтереді және күтпеген итеру тепе-теңдікті жоғалтуға әкелуі мүмкін.
Психикалық проблемалары бар тұлғаларда эмоционалдық бұзылыстар болуы мүмкін. Егер мұндай бұзушылықтары бар адам ренжісе, оған көмектесу үшін не істеуге болатынын абайлап сұрау керек.
Психикалық ауытқулары бар адаммен, тіпті бұл үшін негіз болса да, күрт бас сала сөйлесуге болмайды.
Сөйлеуде қиындықтарға тап болған адамдармен қарым-қатынас кезінде: сөзін бөлуге және түзетуге болмайды.
Сөйлеуі қиын адаммен сөйлесуге көп уақыт кететініне дайын болу керек.
Қысқа жауап немесе бас изеуді қажет ететін сұрақтар қоюға тырысыңыз. Гиперкинезі бар адамдармен қарым-қатынас кезінде (дененің немесе аяқ-қолдың еріксіз қозғалысы): әңгімелесу кезінде әңгімелесушінің еріксіз қимылдарына мән бермеңіз, өйткені, сіз маңызды нәрсені жіберіп алуыңыз мүмкін.
Нұсқаушы педагогикалық әдептілікті көрсетіп, білім алушылар үшін сәттілік жағдайларын жасауы, уаытылы дер кезінде көмек көрсетуі, өз күштері мен мүмкіндіктеріне деген сенімін дамытуы тиіс.
3.4. Мүгедек тыңдаушылармен жұмыс істеу бойынша жалпы ұсынымдар
Оқытудың аудиовизуалды техникалық құралдарымен қамтамасыз ету;
Тапсырманы түсіндіру кезінде тыңдаушыларға жақынырақ болу;
Білім алушылардың жауаптарын жазу үшін диктофонды пайдалануға рұқсат ету.
Кішігірім мінез-құлық бұзылыстарын елемеу.
Байқаусызда болатын жол берілмейтін мінез-құлық жағдайында араласу шараларын әзірлеу.
№ 1 Қосымша
Төтенше жағдай кезінде ұсынылатын төсеу сөмкесінің құрамы
|
№ |
Атауы |
|
1 |
Құжаттар. Жеке куәліктің немесе барлық отбасы мүшелерінің туу туралы куәліктерінің көшірмелерін жасаңыз Сондай-ақ, сізге жүргізуші куәлігі, неке туралы куәлік және төлқұжат қажет болуы мүмкін. Барлық көшірмелерді ламинаттаған жөн. |
|
2 |
Ақша. Сөмкеге тек қолма-қол ақша ғана емес, сонымен қатар қосалқы банк картасын салыңыз,
|
|
3 |
Су. Отбасының әр мүшесіне кем дегенде екі литр су қажет болады. Сыйымдылық ретінде пластикалық бөтелкелерді қолданған дұрыс. |
|
4 |
Тамақ. Барлық тағам жоғары калориялы, герметикалық оралған және ұзақ сақтау мерзімі болуы керек. Тәтті батончиктер мен консервілер өте жақсы үйлеседі. |
|
5 |
Жеке күтім құралдары: кішкене сабын, дәретхана қағазы, дымқыл майлықтар, антисептикалық гель. |
|
6 |
Жылы киім және көрпе. Синтетикалық матадан жасалған өнімдерді алған дұрыс -олар жеңіл және көп орын алмайды. |
|
7 |
Сіріңкелер. Олар су өткізбейтін болғаны жөн. |
|
8 |
Радиоқабылдағыш. Ұялы байланыс болмаған жағдайда құтқарушылармен байланысу үшін қажет. |
|
9 |
Батареямен жұмыс істейтін фонарь. Егер электр қуаты өшірулі болса, сізге қажет болады. |
|
10 |
Ысқырық. Құтқарушыларға сигнал беру үшін қажет. |
|
11 |
Қобдиша. |
Ескерту: Бұл өмір сүру үшін қажет ең аз жиынтық. Оған портативті зарядтағыш, сағат, арқан, пышақ, қасық, қосалқы іш киім жиынтығы және тігін керек-жарақтарын қосуға болады. Егер сізде кішкентай балалар болса, жиынтыққа жаялықтар мен балалар тағамдарын қосыңыз.
Алғашқы көмек жинағының ұсынылатын құрамы
|
№ |
Препараттың атауы |
|
1 |
Ауырсынуды басатын дәрілер |
|
2 |
Қызу түсіретін препараттар |
|
3 |
Ішек инфекциясын емдеу құралдары |
|
4 |
Аллергияға қарсы препараттар |
|
5 |
Антисептиктер: сутегі асқын тотығы және спирт |
|
6 |
Таңғыш материалдар: бинттер, пластырьлер, мақта дискілері |
|
7 |
Қан кетуді тоқтатуға арналған таңғыш |
|
8 |
Кең спектрлі антибиотиктер |
Ескерту: Егер сізде немесе сіздің жақындарыңызда созылмалы аурулар болса, оларды емдеуге арналған дәрі-дәрмектерді алғашқы көмек жинағына салыңыз.
№ 2 қосымша
Өрт қауіпсіздігі белгілері
Өрттің пайда болуын болдырмау мақсатында адамның іс-қимылын реттеуге, сондай-ақ өрттен қорғау құралдарының, хабарлау құралдарының, жану (өрт) пайда болған кезде белгілі бір іс-әрекеттерге нұсқама, рұқсат немесе тыйым салу орындарын белгілеуге арналған қауіпсіздік белгісі.
|
Түсті графикалық сурет |
Мағынасы |
Орналастыру (орнату) орны және қолдану жөніндегі ұсынымдар |
|
Өрт краны |
Өрт жеңімен және оқпанмен өрт краны жиынтығының орналасқан жерінде
|
|
|
Өрт сатысы |
Өрт сатысы орналасқан жерлерде |
|
|
Өрт сөндіргіш |
Өрт сөндіргіш орналастырылған жерлерде |
|
|
Өрт кезінде пайдалануға арналған телефон (оның ішінде өрт күзетімен тікелей байланыс телефоны) |
Өрт сөндіру күзетін шақыруға болатын телефон орналасқан жерлерде |
|
|
Өрттен қорғаудың бірнеше құралдарын орналастыру орны |
Бір мезгілде бірнеше өртке қарсы қорғаныс құралдары орналасқан (орналастырылған) орындарда |
|
|
Өрт су көзі |
Өрт су қоймасы немесе өрт сөндіру машиналарына арналған пирс орналасқан жерлерде |
|
|
Өрт гидранты |
Жерасты өрт гидранттары орналасқан жерлерде. Белгіде белгіден гидрантқа дейінгі қашықтықты метрмен көрсететін сандар болуы керек |
|
|
Өрт автоматикасы қондырғыларын (жүйелерін) қосу түймесі |
Өрт дабылы, өрт сөндіру қондырғыларын және (немесе) түтінге қарсы қорғау жүйелерін қолмен іске қосу орындарында. Өрт дабылы сигналын беру орындарында (пункттерінде) |
|
|
Өрт дабылының дыбыстық хабарлағышы |
Дыбыстық хабарлағыш орналасқан жерлерде немесе Ж 11 "Өрт автоматикасы қондырғыларын (жүйелерін) қосу түймесі"белгісімен бірге |
№ 3 қосымша
Эвакуациялық белгілер
Өрт эвакуациясының белгілері - бұл ғимараттағы адамдарға өрт болған жағдайда ғимараттан қалай қауіпсіз және тиімді шығу керектігі туралы хабарлайтын тақтайшалар. Эвакуациялық белгілер - өрт қауіпсіздігі белгілері топтарының бірі.
|
Түсті графикалық сурет |
Мағынасы |
Орналастыру (орнату) орны және қолдану жөніндегі ұсынымдар |
|
Шығу (сол жақ) |
Сол жағынан ашылатын эвакуациялық шығу есіктерінің үстінде (немесе есіктерінде). Үй-жайлардың қабырғаларында эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін бағыттаушы белгімен бірге |
|
|
Шығу (оң жақ) |
Оң жағынан ашылатын эвакуациялық шығу есіктерінің үстінде (немесе есіктерде). Үй-жайлардың қабырғаларында эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін бағыттаушы белгімен бірге |
|
|
Бағыттаушы белгі |
Қозғалыс бағытын көрсету үшін басқа эвакуациялық белгілермен бірге ғана пайдаланыңыз |
|
|
Бағыттаушы белгі 45°бұрышта |
Қозғалыс бағытын көрсету үшін басқа эвакуациялық белгілермен бірге ғана пайдаланыңыз |
|
|
Эвакуациялық шығуға оңға қарай бағыт |
Эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін үй-жайлардың қабырғаларында |
|
|
Эвакуациялық шығуға солға қарай бағыт |
Эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін үй-жайлардың қабырғаларында |
|
|
Эвакуациялық шығуға жоғары оңға қарай бағыт |
Көлбеу жазықтық бойынша эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін үй-жайлардың қабырғаларында |
|
|
Эвакуациялық шығуға жоғары солға қарай бағыт |
Көлбеу жазықтық бойынша эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін үй-жайлардың қабырғаларында |
|
|
Эвакуациялық шығуға төмен оңға қарай бағыт |
Көлбеу жазықтық бойынша эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін үй-жайлардың қабырғаларында |
|
|
Эвакуациялық шығуға төмен солға қарай бағыт |
Көлбеу жазықтық бойынша эвакуациялық шығуға қарай қозғалыс бағытын көрсету үшін үй-жайлардың қабырғаларында |
|
|
Эвакуациялық шығу есігінің көрсеткіші (оң жақ) |
Эвакуациялық шығу есіктерінің үстінде |
|
|
Эвакуациялық шығу есігінің көрсеткіші (сол жақ) |
Эвакуациялық шығу есіктерінің үстінде |
|
|
Тіке эвакуациялық шығуға бағыт (оң жақ) |
Өтпе жолдардың, саңылаулардың үстінде, үлкен аумақтағы бөлмелерде. Ол жоғарғы деңгейге қойылады немесе төбеге ілінеді |
|
|
Тіке эвакуациялық шығуға бағыт (сол жақ) |
Өтпе жолдардың, саңылаулардың үстінде, үлкен аумақтағы бөлмелерде. Ол жоғарғы деңгейге қойылады немесе төбеге ілінеді |
|
|
Баспалдақпен төмен қарай эвакуациялық шығуға бағыт |
Баспалдақ алаңдарында және баспалдақ маршына іргелес қабырғаларда |
|
|
Баспалдақпен төмен қарай эвакуациялық шығуға бағыт |
Баспалдақ алаңдарында және баспалдақ маршына іргелес қабырғаларда |
|
|
Баспалдақпен жоғары эвакуациялық шығуға бағыт |
Баспалдақ алаңдарында және баспалдақ маршына іргелес қабырғаларда |
|
|
Баспалдақпен жоғары эвакуациялық шығуға бағыт |
Баспалдақ алаңдарында және баспалдақ маршына іргелес қабырғаларда |
|
|
Кіру үшін мұнда ашыңыз |
Есіктерде, үй-жайлардың қабырғаларында және бөлмеге, басқа жерлерде кіру немесе шығу үшін белгілі бір құрылымды ашу қажет болған кезде, мысалы, шыны панельді сындыру және т. б. |
|
|
Өзіңізден әрі қарай қозғалыспен ашыңыз |
Есіктердің ашылу бағытын көрсету үшін үй-жайлардың есіктерінде |
|
|
Өзіңізге қарай қозғалыспен ашыңыз |
Есіктердің ашылу бағытын көрсету үшін үй-жайлардың есіктерінде |
|
|
Ашу үшін жылжыту |
Жылжымалы есіктерді ашу жөніндегі іс-қимылдарды белгілеу үшін үй-жайлардың есіктерінде |
|
|
Жинау пункті (орны) |
Өрт, апат немесе басқа да төтенше жағдай туындаған жағдайда адамдардың алдын ала көзделген жинау пункттерін (орындарын) белгілеу үшін үй-жайлардың есіктерінде, қабырғаларында және басқа да орындарда |
|
|
Шығу белгісі |
Эвакуациялық шығу жолының бағытын көрсету үшін эвакуациялық шығу есіктерінің үстінде немесе аралас қауіпсіздік белгілерінің құрамында |
|
|
Қосалқы шығу белгісі |
Қосалқы шығу есіктерінің үстінде |