Халықтың зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылығының деңгейiн және халықтың «БЖЗҚ» АҚ-ға деген сенiм дәрежесiн айқындайтын жыл сайынғы тәуелсiз әлеуметтiк зерттеудiң қорытындылары шығарылды.
Зерттеу республикалық маңызы бар 3 қала мен Қазақстанның 14 облысындағы қала және ауыл тұрғындары арасында телефон және сауалнама жүргiзу арқылы өткiзiлдi. Жалпы алғанда 3000 респонденттен сұхбат алынды, олардың iшiнде жалдамалы қызметкерлер — 2 085 (69,5%), өзiн-өзi жұмыспен қамтығандар — 768 (25,6%) және жұмыссыздар — 147 (4,9%).
Респонденттердiң едәуiр бөлiгi (сұралғандардың жалпы санының 841 немесе 28,03%) коммерциялық бизнес саласында, одан әрi өндiрiстiк бизнесте жұмыс iстейтiндер — 458 респондент немесе сұралғандардың жалпы санының 15,27% — ы. Ғылым саласында жұмыс iстейтiндердiң саны ең азы — 62 респондент немесе сұралғандардың жалпы санының 2,07% болды.
Зерттеу сауалнамасы сұрақтарының негiзгi бөлiгi Қазақстан халқының зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылығын анықтауға, сондай-ақ, Қазақстанның зейнетақы жүйесiне және БЖЗҚ-ға сенiм дәрежесiн анықтауға бағытталған 25 сұрақтан тұрды.
Жалпы, сауалнама нәтижесiне сай, халықтың елiмiздiң зейнетақы жүйесiне де, БЖЗҚ-ға да сенiмiнiң артқанын байқауға болады. Атап айтқанда, сауалнама нәтижелерi бойынша тұрғындардың едәуiр бөлiгi, яғни 1270 респондент немесе сұралғандардың жалпы санының 42,33% еңбек қызметi аяқталғаннан кейiн олардың қаржылық әл-ауқатының негiзгi көзi БЖЗҚ-дан төленетiн зейнетақы жинақтары болады деген пiкiрдi ұстанады. Сауалнамаға қатысқандардың жалпы санының 21,17% (635 респондент) маңыздылығы бойынша екiншi орында мемлекеттен берiлетiн зейнетақы тұр деген пiкiрде. Ал 473 респондент немесе сұралғандардың жалпы санының 15,77%-ы БЖЗҚ-дағы жинақтардан басқа да өзге де жинақтарына сенiм артады екен (үшiншi жиi берiлген жауап).
Өткен жылғы зерттеу қорытындыларымен салыстырғанда БЖЗҚ-ға деген сенiм деңгейi өскенiн атап өткен жөн. Қорға деген сенiмнiң орташа деңгейi 6,0 балды құрайды (ең төменгi мәнi 1, ең жоғарғы мәнi 10 балл), яғни, нәтижелер орташадан жоғары. Бiр жыл бұрын бұл көрсеткiш 5,4 балл болған едi. Биылғы жылы ең жоғары балл Қызылорда облысында (7,3), Шымкент қаласында (7,0) және Алматы облысында (7,0 балл) тiркелдi.
Халықтың елiмiздегi зейнетақы жүйесiне деген сенiм деңгейi 5,8 балды құрады. Естерiңiзге сала кетейiк, бiр жыл бұрын сенiм деңгейi 5,1 балды құраған болатын. Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар бөлiнiсiнде Шымкент қаласында (7,1 балл), Қызылорда (7,0 балл), Алматы (6,9) және Қостанай (6,7) облыстарында тұратын респонденттер зейнетақы жүйесiне қатысты ең көп сенiм бiлдiрдi
Зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылық деңгейi екi деңгей бойынша талданды: базалық және iлгерi.
Қазақстандықтар базалық деңгей бойынша көптеген сұрақтарға дұрыс жауап бердi. Респонденттердiң жартысына жуығы — 1449 адам (респонденттердiң жалпы санының 48,3%) — салымшылардың мiндеттi және ерiктi зейнетақы жарналарын шоғырландыру, зейнетақы жинақтарының жеке есебiн жүргiзу, зейнетақы жинақтары есебiнен зейнетақы төлемдерiн жүзеге асыру болып табылатын БЖЗҚ функциясын дұрыс айқындайды. Респонденттер зейнетақы жарналары мен төлемдерiнiң түрлерi туралы да жақсы хабардар болып шықты.
1342 респондент (немесе сұралғандардың жалпы санының 44,7%) Қазақстанның барлық азаматтарына кепiлдi түрде берiлетiн мемлекеттiк базалық зейнетақы төлемi және еңбек өтiлi бойынша мемлекеттiк еңбек (ортақ) зейнетақы туралы, сондай-ақ, мiндеттi зейнетақы жарналарынан, мiндеттi кәсiптiк зейнетақы жарналарынан, ерiктi зейнетақы жарналарынан қалыптастырылған жұмыскердiң меншiктi зейнетақы жинақтары есебiнен БЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдерi туралы да мағлұмат алған болып шықты. Респонденттердiң көпшiлiгi зейнетке шығу жасы туралы сұраққа дұрыс жауап бердi — 2066 респондент немесе респонденттердiң 68,87%. Сауалнамаға қатысқандардың 85% — ы (немесе 2 558 респондент) өздерiнiң жеке зейнетақы шоттарының жай-күйi туралы ақпаратты қалай бiлуге болады деген сұраққа дұрыс жауап нұсқаларын көрсеттi.
Жалпы алғанда, базалық деңгейдегi бiлiм коэффициентi 50 пайыздан асып, 62% құрады.
Жетiлдiрiлген деңгейдi бағалау үшiн сұрақтар күрделене түстi. Оларға берiлген жауап нұсқалары да аз болды. Мысалы, 40,97% (немесе 1229 респондент) зейнетақы активтерiн сенiмгерлiк басқару және инвестициялық табыс алу үшiн зейнетақы активтерiн инвестициялау бөлiгiнде ҚР Ұлттық Банкiнiң атқаратын қызметi туралы хабардар, оның iшiнде 420 респондент (немесе сұралғандардың жалпы санының 14,0%) салымшылардың өз зейнетақы активтерiн инвестициялық портфельдi басқарушының сенiмгерлiк басқаруына беру мүмкiндiгi туралы бiлетiн болып шықты. Сонымен қатар, 1101 респондент (немесе сұралғандардың жалпы санының 36,70%) зейнетақы активтерiн инвестициялауды тiкелей «БЖЗҚ» АҚ жүзеге асырады деген қате пiкiрдi ұстанып келген екен.
1457 респондент немесе 48,57% (1158 респондент немесе сұралғандардың жалпы санының 38,60%) зейнетақы жинақтарының әртүрлi қаржы құралдарына инвестицияланатынын және инвестициялық табыс есебiнен көбейетiнiн бiледi. Сонымен қатар 1543 респондент немесе 51,43%- ы зейнетақы жинақтарының инвестициялық табыс есебiнен инвестицияланатыны және көбейетiнi туралы бiлмейтiнiн, не болмаса қаржы және инвестицияларға қатысты мәселелерден мүлдем хабарсыз екендiктерiн жеткiздi.
Нәтижесiнде iлгерi деңгейдегi бiлiмнiң жалпы коэффициентi 27,5% — ды құрады, бұл өткен жылдың көрсеткiшiнен жоғары, Ол 26,9% — ды құрады.
Сауалнама жалпы зейнетақы жүйесi және БЖЗҚ туралы ақпарат алу арналары туралы да жүргiзiлдi. Респонденттердiң жартысына жуығы теледидар арқылы ақпарат (жаңалықтар) алуға бейiм (1358 ескерту/45,3%), одан сәл азы — әлеуметтiк желiлер мен мессенджерлер арқылы (1007 ескерту/33,6%). Үшiншi ең көп таралған ақпарат көзi жаңалықтар және басқа сайттар болып табылады — респонденттер арасында 644 ескерту/21,5%. Осыған сүйене отырып, интернет көздерiнiң (әлеуметтiк желiлер, мессенджерлер мен сайттар) теледидарға қарағанда жиынтық әсерi көп деген тұжырым жасауға болады. Сауалнамаға қатысқандар интернет-сайттардың iшiнде Қордың enpf.kz корпоративтiк сайтын ең танымал және жиi айтылатын ақпарат көзi деп атады.
Сауалнамаға қатысқан азаматтар өз жинақтары туралы ақпарат алу тұрғысынан БЖЗҚ кеңселерiне жеке өтiнiш жасау әдiсiн дәстүрлi түрде таңдауда: 1191 респондент немесе 39,7%. Респонденттердiң пiкiрiнше, жеке зейнетақы шотының жай-күйi туралы ақпарат алудың екiншi оңтайлы тәсiлi — БЖЗҚ ұялы қосымшасы арқылы ақпарат алу (982 атап өту немесе 32,7%), сауалнамаға қатысқан 933 адам (31,1%) ХҚО-ға жүгiну әдiсiн таңдады, одан кейiн БЖЗҚ сайтындағы жеке кабинет арқылы ақпарат алу (882 рет атаған немесе 29,4%) танымалдыққа ие.
«БЖЗҚ» АҚ қызметi туралы ақпаратқа қолжетiмдiлiктi зерттеу нәтижесi респонденттердiң жартысына жуығының ақпаратты алу процесi барлығы үшiн оңай, қолжетiмдi деп тапқанын көрсеттi (1481 респондент немесе сұралған халықтың жалпы санының 49,37%). Сонымен қатар, 847 респондент немесе барлық сұралғандардың жалпы санының 28,23% — ы БЖЗҚ туралы ақпарат алу үшiн уақыт қажет деп санайды.
Жалпы, халықтың зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылығы деңгейiн зерттеу нәтижесi көрсеткендей, халықтың басым бөлiгiнiң зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылық бойынша базалық бiлiмi бар. Бұл ретте, iлгерi деңгейдегi бiлiмнiң де өсуi байқалады.
Тәуелсiз сарапшылар БЖЗҚ-ның ақпараттық-түсiндiру жұмыстарын одан әрi жалғастыруы, сондай-ақ, жалпы зейнетақы жүйесiне деген сенiмдi одан әрi нығайту жөнiндегi стратегиялық мiндеттердi iске асыру барысында Қордың зерттеу қорытындыларын ескеру қажет екендiгiн атап өттi.
БЖЗҚ 2013 жылғы 22 тамызда «ГНПФ» ЖЗҚ» АҚ негiзiнде құрылды. БЖЗҚ құрылтайшысы және акционерi — Қазақстан Республикасы Қаржы министрлiгiнiң «Мемлекеттiк мүлiк және жекешелендiру комитетi» ММ арқылы Қазақстан Республикасының Үкiметi. БЖЗҚ зейнетақы активтерiн сенiмгерлiкпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi жүзеге асырады. 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақы активтерiн басқару тиiмдiлiгiн арттыру бойынша ұсыныстар жасау қызметi Қазақстан Республикасының Президентi басшылық ететiн Ұлттық қорды басқару кеңесiне берiлдi. Зейнетақы заңнамасына сәйкес БЖЗҚ мiндеттi зейнетақы жарналарын, мiндеттi кәсiптiк зейнетақы жарналарын, ерiктi зейнетақы жарналарын тартуды, зейнетақы төлемдерiн, зейнетақы жинақтары мен төлемдерiн жеке есепке алуды жүзеге асырады, салымшыға (алушыға) зейнетақы жинақтарының жай-күйi туралы ақпарат бередi (толығырақ www.enpf.kz сайтында).
ИНФОРМАЦИОННОЕ СООБЩЕНИЕ
Уровень доверия казахстанцев к ЕНПФ и пенсионной системе растёт
Подведены итоги ежегодного независимого социологического исследования, определившего уровень финансовой грамотности населения в сфере пенсионного обеспечения и степень доверия населения к АО «ЕНПФ».
Исследование проводилось с помощью телефонного опроса и анкетирования городского и сельского населения 14 областей Казахстана и 3 городов республиканского значения. В общей сложности было опрошено 3000 респондентов, в их числе наёмные работники 2 085 (69,5%), самозанятые 768 (25,6%) и безработные 147 (4,9%).
Значительная часть респондентов (841 или 28,03% от всего числа опрошенных) занята в сфере коммерческого бизнеса, далее те, кто занят в производственном бизнесе — 458 респондентов или 15,27% от общего числа опрошенных. Меньше всего оказалось тех, кто занят в сфере науки — 62 респондента или 2,07% от всего числа опрошенных.
Основной блок вопросов анкеты исследования состоял из 25 вопросов, направленных на выявление финансовой грамотности населения Казахстана в сфере пенсионного обеспечения, а также определения степени доверия к пенсионной системе Казахстана и ЕНПФ.
В целом, согласно опросу, можно заметить положительный тренд на развитие доверия как к самой пенсионной системе страны, так и к ЕНПФ. В частности, по результатам опроса значительная часть населения придерживается мнения, что основным источником их финансового благосостояния после окончания трудовой деятельности будут пенсионные накопления из ЕНПФ — 1270 респондентов, или 42,33% от общего числа опрошенных. Вторым по значимости, согласно мнению респондентов, является пенсия от государства — 21,17% от общего числа опрошенных (635 респондентов). На иные сбережения, помимо накоплений в ЕНПФ, рассчитывают 473 респондента или 15,77% от общего числа опрошенных (третий наиболее частый ответ).
Важно отметить, что по сравнению с итогами исследования прошлого года вырос уровень доверия к ЕНПФ. Средний уровень доверия к Фонду составляет 6,0 баллов (минимальное значение 1, максимальное 10 баллов), т.е. результаты выше среднего. Годом ранее этот показатель составлял 5,4 балла. В этом году наибольший балл был зафиксирован в Кызылординской области (7,3), городе Шымкент (7,0) и Алматинской области (7,0 балла).
Уровень доверия населения к пенсионной системе нашей страны составил 5,8 баллов. Напомним, годом ранее уровень доверия равнялся 5,1 балла. В разрезе областей и городов республиканского значения наибольшее доверие пенсионной системе оказали респонденты, проживающие в городе Шымкент (7,1 балла), Кызылординской (7,0 балла) и Алматинской (6,9) и Костанайской (6,7) областях.
Уровень финансовой грамотности в сфере пенсионного обеспечения был проанализирован по двум уровням: базовому и продвинутому.
На значительное количество вопросов по базовому уровню казахстанцы отвечали верно. Почти половина респондентов — 1449 человек (48,3% от всего числа респондентов) — правильно определяет функцию ЕНПФ, которой является аккумулирование обязательных и добровольных пенсионных взносов вкладчиков, ведение индивидуального учёта пенсионных накоплений, осуществление пенсионных выплат за счёт пенсионных накоплений. Респонденты также были хорошо осведомлены о видах пенсионных взносов и выплат.
1342 респондента (или 44,7% от всего числа опрошенных) осведомлены как о государственной базовой пенсионной выплате, гарантированной всем гражданам Казахстана, и государственной трудовой (солидарной) пенсии по стажу, так и о пенсионных выплатах из ЕНПФ за счет собственных пенсионных накоплений работника, сформированных из обязательных пенсионных взносов, обязательных профессиональных пенсионных взносов, добровольных пенсионных взносов. Большинство опрошенных верно ответили и на вопрос о возрасте выхода на пенсию — 2066 респондентов или 68,87% из числа опрошенных. 85% опрошенных (или 2 558 респондентов) выбрали правильные варанты ответов на вопрос, как узнать о состоянии своего индивидуального пенсионного счета.
В общей сложности — коэффициент знаний базового уровня превысил 50 процентов и составил 62%.
Для оценки продвинутого уровня вопросы были сложнее. Ответы на них были менее однозначные. К примеру, 40,97% (или 1229 респондентов) осведомлены о функции Национального банка РК в части доверительного управления пенсионными активами и инвестирования пенсионных активов для получения инвестиционного дохода, из них 420 респондентов (или 14,0% от общего числа опрошенных) также знают о возможности передачи вкладчиками своих пенсионных активов в доверительное управление Управляющим инвестиционным портфелем (УИП). Вместе с тем, 1101 респондентов (или 36,70% от общего числа опрошенных) ошибочно считают, что инвестирование пенсионных активов осуществляется непосредственно АО «ЕНПФ».
1457 респондентов или 48,57% (1158 респондентов или 38,60% от общего числа опрошенных) знают о том, что пенсионные накопления инвестируются в различные финансовые инструменты и приумножаются за счет инвестиционного дохода. И в то же время 1543 респондента или 51,43% ответили, что не осведомлены о том, что пенсионные накопления инвестируются и приумножаются за счет инвестиционного дохода, либо ответили, что вообще не разбираются в вопросах финансов и инвестиций.
В итоге общий коэффициент знаний продвинутого уровня составил 27,5%, что выше всё же показателя прошлого года, который составлял 26,9%.
Опрос проводился и о каналах получения информации о пенсионной системе в целом и ЕНПФ. Почти половина респондентов склонна получать информацию (новости) посредством телевидения (1358 упоминаний/45,3%), чуть меньше — посредством социальных сетей и мессенджеров (1007 упоминаний/33,6%). Третьим наиболее распространенным источником получения информации являются новостные и прочие сайты — 644 упоминания/21,5% среди респондентов. Исходя из этого, совокупное влияние интернет-источников (социальных сетей, мессенджеров и сайтов), больше, чем телевидения. Среди интернет-сайтов наиболее популярным и часто упоминаемым источником информации опрошенные назвали корпоративный сайт Фонда — enpf.kz.
В плане получения информации о своих накоплениях опрошенные граждане традиционно выбирают личное обращение в офисы ЕНПФ: 1191 упоминание респондентов или 39,7%. Вторым наиболее оптимальным способом получения информации о состоянии индивидуального пенсионного счета, по мнению респондентов, является получение информации через мобильное приложение ЕНПФ (982 упоминания или 32,7%), чуть меньше 933 опрошенных (31,1%) выбрали вариант ответа с обращением в ЦОН, далее следует получение информации через личный кабинет на сайте ЕНПФ (882 упоминания или 29,4%).
Исследование доступности информации о деятельности АО «ЕНПФ» показало, что практически половина респондентов находят процесс получения информации легко доступным для всех (1481 респондент или 49,37% от общего числа опрошенного населения). Вместе с тем, значительная часть участвовавших в опросе респондентов (1421 или 47,37% от всего числа опрошенных) считают, что основная информация о деятельности ЕНПФ понятна для всех. Однако 847 респондентов или 28,23% от общего числа всех опрошенных считают, что для получения информации о ЕНПФ требуется время.
В целом, как показало исследование уровня финансовой грамотности населения в сфере пенсионного обеспечения, большая часть населения имеет базовые знания финансовой грамотности в сфере пенсионного обеспечения. При этом, наблюдается и рост знаний в продвинутом уровне.
Независимые эксперты отметили, что ЕНПФ надо продолжать дальнейшую информационно-разъяснительную работу, а также учитывать итоги исследования в ходе реализации стратегических задач по дальнейшему укреплению доверия к ЕНПФ и к пенсионной системе в целом.
ЕНПФ создан 22 августа 2013 года на базе АО «НПФ «ГНПФ». Учредителем и акционером ЕНПФ является Правительство Республики Казахстан в лице ГУ «Комитет государственного имущества и приватизации» Министерства финансов Республики Казахстан. Доверительное управление пенсионными активами ЕНПФ осуществляет Национальный Банк Республики Казахстан. С 1 января 2016 года функции по выработке предложений по повышению эффективности управления пенсионными активами переданы Совету по управлению Национальным фондом. В соответствии с пенсионным законодательством ЕНПФ осуществляет привлечение обязательных пенсионных взносов, обязательных профессиональных пенсионных взносов, добровольных пенсионных взносов, пенсионные выплаты, индивидуальный учет пенсионных накоплений и выплат, предоставляет вкладчику (получателю) информацию о состоянии его пенсионных накоплений (подробнее на www.enpf.kz)