Қазіргі жағдайда мемлекеттік қызметшілердің моральдық-адамгершілік бейнесіне және іскерлік қасиеттеріне қойылатын талаптарды күшейту мәселелері қоғам тарапынан мемлекеттік органдарға деген сенімді арттыруға ықпал ететін осы саладағы заңнаманы жетілдіруді талап етті.
Мемлекет басшысы "Бес институционалдық реформаның 100 нақты қадамы" Ұлт Жоспарында мемлекеттік қызметтің жаңа Этикалық кодексін әзірлеу, сондай-ақ әдеп мәселелері жөніндегі уәкіл лауазымын енгізу арқылы жаңа этикалық қағидаларды енгізу міндетін қойды.
Осы міндетті іске асыру қорытындысы Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы № Жарлығымен бекітілген, 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енген Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызметшілерінің жаңа Әдеп кодексі (Мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдеп қағидалары) болды.
Әдеп кодексі қоғамның мемлекеттік органдарға сенімін нығайтуға, мемлекеттік қызметте өзара қарым-қатынастың жоғары мәдениетін қалыптастыруға және мемлекеттік қызметшілердің әдепсіз мінез-құлық жағдайларының алдын алуға бағытталған.
Әдеп кодексінде мемлекеттік қызметшілер мінез-құлқының жалпы стандарттары, қызметтен тыс уақыттағы мінез-құлық, қызметтік қатынастардағы мінез-құлық, сондай-ақ көпшілік алдында, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында сөз сөйлеу стандарттары айқындалған.
Әдеп кодексінің нормалары ерекше, бірақ сонымен бірге мемлекеттік қызметшілердің моральдық-этикалық бейнесіне қойылатын орындалатын талаптарды айқындайды.
Мемлекеттік қызметшілер мемлекеттің адамы болып табылады және қоғам алдында қоғамдық орындардағы үлгілі мінез-құлықтың үлгісі болуға тиіс.
Мемлекеттік органдар қызметкерлерінің қарым-қатынасының өзіндік барометрі-мінез-құлық мәдениетімен өзара байланысты қарым-қатынас мәдениеті ұғымы. Мінез-құлық нормаларын білу және оларды ұстану, ұстамдылық және өз іс – әрекеттерін бақылау, адамдарға назар аудару және құрметтеу-бір сөзбен айтқанда, қоғамда әдепті деп саналатын барлық нәрсе адамның мінез-құлық мәдениетіне жатады және этикетпен реттеледі.
Мемлекеттік қызметшілерге қатысты қоғамдық пікірді қалыптастыру белгілі бір дәрежеде олардың қызметтен тыс уақыттағы, оның ішінде қоғамдық орындардағы мінез-құлқымен байланысты екенін мойындау керек.
Осыған байланысты, қызметтік әдептің жаңа қағидаларына сәйкес мемлекеттік қызметшілер қызметтен тыс уақытта жалпы қабылданған моральдық-әдептілік нормаларын ұстануға, қоғамға жат мінез-құлық, оның ішінде қоғамдық орындарда адамның қадір-қасиетін және қоғамдағы адамгершілікке нұқсан келтіретін масаң күйде болу жағдайларына жол бермеуге, қарапайымдылық танытуға, тиісті көрсетілетін қызметтерді алу кезінде өзінің лауазымдық жағдайын баса көрсетпеуге және пайдаланбауға, өз тарапынан қоғамдағы адамгершілікке, тәртіпке және қауіпсіздікке, тәртіп пен қауіпсіздікке қолсұғушылықпен ұштасқан азаматтардың құқықтарын қорғауға және басқа азаматтарды құқыққа қарсы, қоғамға жат іс-әрекеттер жасауға тартпауға тиіс.
Мемлекеттік органдар жүйесінде мемлекеттік қызметке алғаш кірген жас мамандарды тәрбиелеуге ерекше мән беріледі. Олардың моральдық-адамгершілік келбетін қалыптастыру бойынша жұмыс ерекше назар аударуды және ресми көзқарасқа жол бермеуді талап етеді.
Осыған байланысты, Әдеп кодексінде мемлекеттік қызметші мемлекеттік қызметке кіргеннен кейін үш күн мерзімде Кодекстің мәтінімен жазбаша нысанда танысу көзделгенін атап өткен жөн.
Осылайша, жас мамандарға мемлекеттік қызметте жұмыс істеген алғашқы күндерінен бастап азаматтармен және жұмыстағы әріптестерімен қарым-қатынаста сыпайылық, әдептілік, қарапайымдылық, сөйлеу мәдениеті сақтау қажеттілігіне сенімділік қалыптасады.
Этикалық кодекс жалпы қабылданған мінез-құлық нормаларының басқа тараптарын да қамтиды. Мысалы, кодексте мемлекеттік қызметшінің сыртқы келбеті олардың қызметтік міндеттерін орындау кезінде мемлекеттік аппараттың беделін нығайтуға ықпал етуі, іскерлікпен, ұстамдылықпен және ұқыптылықпен ерекшеленетін жалпы қабылданған іскерлік талаптарына сай болуы тиіс деп көзделген.
Мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдепті сақтауы саласындағы заңнамадағы жаңалықтардың бірі Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен (Әдеп кодексімен бір мезгілде) бекітілген Әдеп жөніндегі уәкіл туралы ереже болды.
Ережеге сәйкес Әдеп жөніндегі уәкілдің рөлі мен қызметі мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдеп нормаларының сақталуын және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мінез-құлқын қамтамасыз етуге, олардың жауапкершілігін арттыруға, ұжымда және қоғамда жалпы қабылданған моральдық-әдептілік нормаларының сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған. Мүдделер қақтығысы туындаған жағдайда, этикалық сипаттағы жағдайларды шешу үшін мемлекеттік қызметшілер мен азаматтар Әдеп жөніндегі уәкілге жүгіне алады.
Осылайша, Әдеп жөніндегі уәкіл өз құзыреті шегінде мемлекеттік қызметшілерге Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы заңнамасының және Әдеп кодексінің талаптарын сақтау мәселелерінде, сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің құқықтары мен заңды мүдделері бұзылған жағдайларда, оларды қорғауға және қалпына келтіруге бағытталған шараларды қабылдайды.
Ұжымдағы жағымды моральдық-психологиялық ахуал, әріптестер арасындағы тілектестік қарым-қатынас әрбір мемлекеттік қызметшінің жұмысына оң әсер ететіні құпия емес, нәтижесінде мемлекеттік орган қызметінің тиімділігі артады.
Әдеп жөніндегі уәкілдің функциясы азаматтарға кеңес беру, мемлекеттік орган қызметшілерінің қызметтік әдеп нормаларын бұзу фактілері бойынша жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау болып табылады.
Мінез-құлық стандарттары жаңа сапалы деңгейге көтеріліп келе жатқанын атап өту керек, мемлекеттік қызметшілерден жоғары жауапкершілікті және мінез-құлықты өздігінен бақылауды талап етеді, бұл тұтастай алғанда мемлекеттік қызметтің имиджіне оң әсер етеді.
ҚР Мемлекеттік қызметшілерінің Әдеп кодексінің 5-тармағының 10),13) тармақшаларына сәйкес мемлекеттік қызметшілер мемлекеттік меншіктің сақталуын қамтамасыз етуге, өзіне сеніп тапсырылған мемлекеттік меншікті, автокөлік құралдарын қоса алғанда, ұтымды, тиімді және тек қызметтік мақсатта ғана пайдалануға және Заңмен тәртіптік, әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылық көзделген теріс қылықтар мен өзге де құқық бұзушылықтар жасауға жол бермеуге тиіс.
Бұдан басқа,"Мемлекеттік қызмет туралы" ҚР Заңының 10-бабының 12-тармағына сәйкес мемлекеттік қызметшілер мемлекеттік меншіктің сақталуын қамтамасыз етуге, өзіне сеніп тапсырылған мемлекеттік меншікті қызметтік мақсаттарда ғана пайдалануға міндетті.
Құрметті әріптестер, мен ауданның ішкі істер органдарымен бірлесіп, демалыс және мереке күндері қызметтік автокөлікті жеке мақсатта пайдалану фактілерін анықтауға, сондай-ақ бөгде адамдардың көлік құралдарын басқаруға бағытталған профилактикалық іс-шараларды тұрақты негізде жүргізетін боламын.
Бұдан басқа, кадр қызметімен бірлесіп тоқсан сайынғы негізде Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің ақпараттық сервисінің "арнайы есепке алу" деректер базасына мемлекеттік қызметшілердің әкімшілік құқық бұзушылықтар жасауы тұрғысынан мониторинг жүргізілетін болады. Мониторинг нәтижелері бойынша Әкімшілік құқық бұзушылықтар жасау фактілеріне жол берген тұлғалар тәртіптік жауапкершілікке тартылатын болады.