2022 жылғы 3 ақпанда Дүниежүзілік сайлау күнінің 17 жылдығы атап өтіледі.
Бұл күнді атап өту дәстүрі 2005 жылы Еуропа елдерінің сайлауын ұйымдастырушылар қауымдастығының (ЕЕСҰҚ) бастамасымен басталды және оны Біріккен Ұлттар Ұйымы қолдады.
Дүниежүзілік сайлау күні жыл сайын ақпанның бірінші бейсенбісінде атап өтіледі, өйткені Халықаралық сайлау туралы келісімдерге ақпан айының басында қол қойылды.
Дүниежүзілік сайлау күнін құра отырып, ұйымдастырушылар азаматтардың сайлау құқықтарын қамтамасыз ету және сайлау процестерін жетілдіру мәселесіне адамдардың назарын аударуға тырысты.
Бұл күннің мақсаты-демократиялық сайлаудың маңыздылығын еске салу, сайлаушылардың белсенділігін арттыру.
Қазақстанда сайлауды өткізудің негізгі принциптері
Сайлау туралы заманауи қазақстандық заңнама сайлау қатынастары мен процестерінің әр түрлі аспектілерін реттейтін нормативтік құқықтық актілер блогынан тұрады. Ол өзінің құрамы жағынан кең және алуан түрлі. Сайлау заңнамасына нақты мемлекеттік билік органдарын сайлауға арналған арнайы нормативтік актілер ғана емес, сонымен қатар азаматтардың сайлау құқықтарын, сайлау құқығының принциптерін реттейтін актілер, сондай-ақ сайлау процесінің жекелеген кезеңдері кіреді.
Қазақстан Республикасының Конституциясы үстемдікке, жоғары заңдық күшке және ел аумағында тікелей қолданысқа ие елдің Негізгі заңы болып табылады. 3-баптың 2-тармағында баяндалған, халық билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады деген конституциялық норма мемлекеттің демократиялық институттары жүйесіндегі сайлаудың басым орнын белгілей отырып, мемлекеттің конституциялық құрылысы негіздерінің бірі болып табылады. Халықтың «мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық әдістермен, оның ішінде республикалық референдумда немесе парламентте дауыс беру арқылы шешуге» қатысуы – республика қызметінің түбегейлі принципі.
Қазақстан Республикасының Конституциясында сайлау заңнамасының іргелі принциптері жарияланады, Президентті, Парламент және мәслихаттар депутаттарын сайлауға байланысты негізгі нормалар бекітілген.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 87-бабының 4-тармағына сәйкес облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін қызметке тиісінше облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың мәслихаттарының келісімімен Республика Президенті тағайындайды. Өзге әкімшілік-аумақтық бөліністердің әкімдері заңда айқындалатын тәртіппен қызметке тағайындалады немесе сайланады, сондай-ақ қызметінен босатылады.
Қазіргі уақытта «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» ҚР Конституциялық заңымен аудандық маңызы бар қала, ауыл, кент, ауылдық округ әкімінің тікелей сайлауын өткізу тәртібі регламенттеледі.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 33-бабы Қазақстан азаматтарының тікелей және өз өкілдері арқылы мемлекет ісін басқаруға қатысуға, мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға және оларға сайлануға, сондай-ақ республикалық референдумға қатысуға құқығы бар екенін айқындайды. Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға және сайлануға, республикалық референдумға қатысуға құқығы жоқ.
Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлауға қатысуы жасырын дауыс беру кезінде тең, жалпыға бірдей және төте сайлау құқығы, сайлауға еркін және ерікті қатысу принциптеріне негізделеді.
Қазақстанда сайлау өткізудің ережелері, рәсімдері және негізгі принциптері «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы», «Республикалық референдум туралы», «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының конституциялық заңдарында, сондай-ақ бірқатар басқа нормативтік құқықтық актілерде белгіленеді.
Сайлау өткізу рәсімі бойынша тікелей және жанама болады. Тікелей сайлау кезінде сайлаушылар атқаратын лауазымға кандидаттар үшін тікелей дауыс береді. Жанама сайлау кезінде таңдаушылар дауыс береді.
«Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңның 6, 8, 9-баптарына сәйкес аудандық маңызы бар қаланың, ауылдардың, кенттердің, ауылдық округтердің әкімдері тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктерде салыстырмалы көпшіліктің мажоритарлық жүйесі бойынша тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Басқа кандидаттармен салыстырғанда дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың ең көп дауысын алған кандидат сайланды деп есептеледі.
Қазақстан Республикасы азаматтарының сайлау құқықтарын, құқықтарын іске асыруды, сайлау тәртібін сипаттайтын сайлауға қатысу принциптерін қарастырайық.
Жалпыға бірдей сайлау құқығы принципі 18 жасқа толған Қазақстан азаматы мемлекеттік билік органдарына және сайланбалы жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлауға, ал заңдарда белгіленген жасқа толғанда сайлануға құқылы екенін білдіреді. ҚР азаматы жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, шығу тегіне, мүліктік және лауазымдық жағдайына, тұрғылықты жеріне, дінге көзқарасына қарамастан, белсенді және бәсең сайлау құқығына ие. Қазақстанда сайлау құқықтарын заңдарға сәйкес бұлтартпау шарасы – күзетпен ұстау қолданылған адамдар да пайдаланады, өйткені олар сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырғандар болып табылмайды, сондай-ақ сот іс-әрекетке қабілеті шектеулі деп таныған азаматтар да пайдаланады.