АҚПАРАТТЫҚ ХАБАРЛАМА
2023 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстандағы демографиялық трендтер, ұзақмерзімді сын-қатерлер және олардың зейнетақы жүйесіне әсері
ҚазақстанРеспубликасыСтратегиялықжоспарлаужәнереформаларагенттігініңҰлттық статистика бюросыныңдеректерібойынша 2024 жылғы 1 қаңтарға ел халқының саны -20 млн-нанасты. Бұлреттежастоптарыбойыншамынадайбөліністербайқалды: 25 жасқадейін - 8,5 млн адам (42,6%), 25 жастан 65 жасқадейін – 9,7 млн адам (48,5%), 65 жастанасқан – 1,8 млн адам (8,9%).
Қазақстандахалық саны 2050 жылдыңсоңынақарай26,3 млнадамғажетедідепболжануда.
Өмірсүруұзақтығы(халықтыңөлім-жітімдеңгейіқарастырылыпотырғанжылменбірдейболғанжағдайда, адамныңорташаөмірсүруұзақтығыныңмәні)пандемияжағдайында (2020-2021) төмендегенненкейін 2021 жылғы70,23-тен 2023 жылы75,09 жасқадейінөсті.
|
|
2013 |
2014 |
2015 |
2016 |
2017 |
2018 |
2019 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
|
Бүкілхалық |
70,62 |
71,44 |
71,97 |
72,41 |
72,95 |
73,15 |
73,18 |
71,37 |
70,23 |
74,44 |
75,09 |
|
Ерлер |
65,91 |
66,90 |
67,49 |
67,99 |
68,72 |
68,84 |
68,82 |
67,09 |
66,33 |
70,26 |
70,99 |
|
Әйелдер |
75,23 |
75,82 |
76,26 |
76,61 |
76,92 |
77,19 |
77,30 |
75,53 |
74,03 |
78,41 |
79,06 |
БЖЗҚ-ның да, БҰҰ-ның да болжамдарыөмірсүруұзақтығыныңұлғаюынабайланысты 2050 жылғақарайдемографиялыққартаюдыңжоғарыдеңгейібайқалатынынкөрсетеді (60 жәнеоданжоғарыжастағыадамдардыңүлесі 2008 жылғы9,7%-дан 2023 жылы13,6%-ғадейінөстіжәнеосылайөсуін2050 жылғақарай16,7%-ғадейінжалғастырабермек. Яғни 2050 жылға орта есеппенәрбіралтыншықазақстандық 60 жәнеоданжоғарыжастаболады).
60 жастағы және оданасқанадамдарүлесініңнақты дерегі мен болжамы
Халық құрылымынаәсерететіннегізгіфакторлардыңбірі - жиынтықтуукоэффициенті (ЖТК). Ол бір әйелдің бала туу қабілеті бар кезеңде (яғни 15 пен 50 жас аралығында) орташа есеппен қанша рет босана алатынын көрсетеді.
2022 жылдан бастап бұл көрсеткіштің 2023 жылы 3,05-тен 2,96-ға дейін төмендеуі байқалды. БҰҰ болжамдарына сәйкес Қазақстандағытуу коэффициентінің2050 жылға қарай бір әйелге шаққанда 2,42 балаға дейін одан әрі төмендеуі күтілуде.
|
Жылы |
2016 |
2017 |
2018 |
2019 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
|
Бір әйелге шаққандағы балалардың ЖТК |
2,77 |
2,73 |
2,84 |
2,90 |
3,13 |
3,32 |
3,05 |
2,96 |
Бала туу көрсеткішінің төмендеуі- бүкіләлемүшінжаһандықүрдіс. Туукөрсеткіштерініңбіртіндептөмендеуіжәнеөмірсүруұзақтығыныңұлғаюыжағдайында 1 еңбеккеқабілеттіадамғатүсетін демографиялықжүктемеартады.
ЮНФПА-ныңҚазақстандағыөкілдігі (БҰҰ-ныңхалық қоры) ҚазақстанРеспубликасыныңхалқысаласындағыжағдайдыталдау[1]атты есебінде 2050 жылғақарай 1000 адамғашаққанда 0 көші-қонсальдосынабіртіндепқолжеткізудіболжайды. Бұл "Республиканың жұмыс күшіне жоғары сұранысынан, елеулі этникалық эмиграция әлеуетінің біртіндеп сарқылуынан, Қазақстаннан оңтүстікке қарай орналасқан елдердегі халықтың жылдам өсуінен болатын экономикалық дамуымен" бейімделеді.
Төменде 2016-2023 жылдардағы иммигранттар мен эмигранттардың саны келтірілген:
|
Жылы |
2016 |
2017 |
2018 |
2019 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
|
Келгендер |
13 755 |
15 595 |
12 747 |
12 255 |
11 370 |
11 039 |
17 425 |
25 387 |
|
Кеткендер |
34 900 |
37 725 |
41 868 |
45 225 |
29 088 |
32 256 |
24 147 |
16 094 |
Өздеріңіз байқағандай, пандемияданкейінҚазақстанғакелушілердіңжылсайынғы саны соңғыекіжылда 2 еседенасаөсіп, 2020 жылданберікеткендердің саны 2 есегеазайды.
65 жастағы және одан асқанадамдардыңсанынабөлінгенеңбеккеқабілеттіжастағыадамдардың саны (25 жастан 64 жасқадейін) ретіндеесептелетінәлеуеттіқолдаукоэффициентініңтөмендеуібайқалады.
Еңбеккеқабілеттіжастағыадамдардың (25-64 жас) зейнеткерлерге (65+ жас) арақатынасы 2012 жылғы7,7-ден 2023 жылы5,49-ға дейінтөмендеді, БЖЗҚ мен БҰҰ болжамдарынасәйкес,Қазақстандаәлеуеттіқолдаукоэффициентінің 2050 жылғақарайшамамен 4,0-ге дейінтөмендеуіжалғасады. Бұл еңбекке қабілетті халыққа түсетін "жүктемені" арттырады.
Әлеуетті қолдау коэффициентінің нақты дерегі мен болжамы
Қазіргідемографиялықтрендтер мен ұзақмерзімді сын-қатерлерқоғамғазейнетақыменқамсыздандыруғабайланыстымаңыздыміндетқойып отыр. Бұлміндеттідамудыңдемографиялықжәнеэкономикалықүрдістеріненеғұрлымтегеурінді бола алатын жинақтаушызейнетақыжүйесішешеді.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесі азаматтарға еңбекке жарамды уақытында өздерінің зейнетақы жинақтарын табыстарына сәйкес қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл зейнетақымен қамсыздандыру жауапкершілігін мемлекет, азаматтар және жұмыс берушілер арасында қайта бөлу арқылы мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайтуға және болашақта зейнетақы мөлшерін арттыруға ықпал етеді.
Осылайша, зейнетақы жүйесіндегі жинақтаушы құрамдауышты дамыту және нығайту оның орнықтылығын және демографиялық өзгерістерге бейімделуін, болашақтағызейнеткер буынның жайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етудің, қаржылық тәуекелдерді бейтараптандырудың негізгі факторы болып табылады. Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексінде 5%мөлшеріндегі жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын (ЖМЗЖ) 2024 жылдан бастап кезең-кезеңімен енгізу көзделген.
БЖЗҚ 2013 жылғы 22 тамызда «ГНПФ» ЖЗҚ» АҚ негізінде құрылды. БЖЗҚ құрылтайшысы және акционері – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің «Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті» ММ арқылы Қазақстан Республикасының Үкіметі. БЖЗҚ зейнетақы активтерін сенімгерлікпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. Зейнетақы заңнамасына сәйкес БЖЗҚ міндетті зейнетақы жарналарын, жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын, ерікті зейнетақы жарналарын тартуды, сондай-ақ "Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктерінде орналастырылған депозиттерге міндетті кепілдік беру туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес депозиттерге міндетті кепілдік беруді жүзеге асыратын ұйым аударған кепілдік берілген депозит бойынша кепілдік берілген өтемнің талап етілмеген сомасы есебінен қалыптастырылған ерікті зейнетақы жарналарын есепке алып, оның есебін жүргізеді, зейнетақы төлемдерін жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Сондай-ақ Қор нысаналы активтер мен нысаналы талаптарды есепке алуды, нысаналы жинақтау шоттарына нысаналы жинақтарды (НЖ) есепке алу мен есептеуді, НЖ төлемдерін оларды алушының банк шоттарына есептеуді, "Ұлттық қор – балаларға" бағдарламасы шеңберінде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындаған тәртіппен НЖ қайтарымдарын есепке алуды жүзеге асырады (толығырақ www.enpf.kz сайтында).
[1]https://kazakhstan.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/АНАЛИЗ ПОЛОЖЕНИЯ.pdf