Құрметті Мейіржан Батырбекұлы!

Құрметті депутаттар!

ҚР Бюджет кодексіне сәйкес, Тексеру комиссиясы жыл сайын жергілікті бюджеттің атқарылуы туралы есепті қорытындылайды.

Қорытындыда жергілікті бюджеттің атқарылуы, бюджет қаражатын, мемлекет активтерін басқару мен пайдаланудың тиімділігі туралы ақпарат, сондай-ақ жүргізілген аудиторлық және сараптамалық-талдамалық іс-шараларға негізделген Тексеру комиссиясының қорытындылары мен ұсыныстары қамтылады.

Осыған байланысты, Сізге Алматы қаласының 2023 жылы жергілікті бюджетінің атқарылуын бағалауды ұсынуға, сондай-ақ Тексеру комиссиясы жұмысының қорытындылары туралы баяндауға рұқсат етіңіздер.

 

2023 жылы жергілікті бюджетке 1 647,4 млрд. теңге түсім түсті, оның ішінде:

• жергілікті бюджет кірістері 1 511,4 млрд. теңге немесе 92%;
• республикалық бюджеттен трансферттер 125,8 млрд. теңге немесе 8%;
• бағалы қағаздарды орналастырудан түсетін түсімдер 6,8 млрд. теңге;
• қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер 0,56 млрд. теңге;
• бюджеттік несиелерді өтеу 2,87 млрд. теңге.

 

1. Салық түсімдерінен түскен кірістер 1 458,2 млрд теңгеге жетіп, жоспарлы көрсеткішті 313,3 млрд теңгеге асыра орындады.

2022 жылмен салыстырғанда 2023 жылы салық түсімдері 30% өсім көрсетті.

2. 2023 жылы жоспарланған 15,7 млрд. теңгенің салықтық емес түсімдері 28,5 млрд. теңгеге жетіп, жоспарды 12,8 млрд.теңгеге немесе 82%асыра орындады.

Салықтық емес түсімдердің негізгі үлесі, яғни 18,8 млрд.теңгесі әкімшілік айыппұлдар.

Жалпы алғанда, жергілікті бюджеттің кірісі оң сипатта, ал өсім драйвері әдеттегідей шағын және орта бизнес. Бұл әкімдіктің бизнесті жүргізу үшін қолайлы орта мен қолайлы жағдай қалыптастыра білуінің жемісі.

 

Әкімдік соңғы 5 жылда жергілікті бюджеттің кірісін едәуір ұлғайтқанына қарамастан, оны толықтыру бойынша жұмыс тоқтаусыз жүргізіледі.

Мысалы, 2023 жылы жергілікті бюджетке түсетін түсімдердің мынадай қосымша резервтері іздестірілді:

1) Әкімшілік айыппұлдарды өндіріп алуды ұлғайту:

Полиция департаменті әкімшілілендіруден түскен айыппұлдарды жақсартуы нәтижесінде 2023 жылдың қорытындысы бойынша айыппұл 14,9 млрд. теңге болып, өткен жылға қарай 4,9 млрд. теңгеге өсті.

2) Қаладағы базарлардың саудасын көлеңкеден шығару:

2022 жылы қала базарларының 50% ғана ашық және мәлімделген жылдық табысқа сәйкес келетіні анықталды.

Осыған байланысты, МКД көлеңкелі бизнестің деңгейін төмендету үшін сауда базарларына төлқұжаттау жүргізу тапсырылды.

МКД нұсқамасын орындау аясында салық төлеушілерді төлқұжаттау жүргізіліп, 19 898 сауда нүктесі «көлеңкеден» шығарылды.

3) Жер салығының мөлшерлемесін қайта қарау:

Қала бойынша салық салу мақсаттары үшін жер салығының базалық мөлшерлемесі мен жерді бағалау аймақтарға бөлу схемасы соңғы рет 2015 жылы қайта қаралғаны анықталды.

Осыған байланысты әкімдікке МКД-мен бірлесіп меншік салығы бойынша қосымша көздерді анықтау бойынша жұмыс жүргізу тапсырылды.

МКД нұсқамасын орындау аясында салық салу нысандары мен салық базасының салық есептілігінде толық көрініс табуына мүлік салығы және жер салығы бойынша камералдық бақылау жүргізілді.

Жүргізілген жұмыстың қорытындысы бойынша ЖБ-ке мүлік салығы және жер салығы бойынша қосымша 352,0 млн.теңге түсті.

4) Жарнама есебінен түсімдерді ұлғайту:

Сондай-ақ, 2022 жылы қала аумағында орналасқан сыртқы көрнекі жарнаманың 60%-ы ескертусіз,  рұқсатсыз орналастырылғаны анықталды.

Осыған байланысты Тексеру комиссиясы заңсыз жарнаманы орналастырудың жолын кесу бойынша жұмыс жүргізуге және әкімшілік ықпал ету шараларын қабылдауға бұйрық берді.

Нұсқаманы орындау аясында 2023 жылы МКД әкімдікпен бірлесіп заңсыз жарнама нысандары бойынша салықты қосымша есептеді: бизнес өкілдеріне 900-ге жуық хабарлама берілді, жүйелі жұмыс жалғасуда.

2023 жылы жарнамадан түскен нақты салық 4,1 млрд. теңге болды, бұл 2022 жылмен салыстырғанда 600 млн.теңгеге көп.

Қорытынды: Жергілікті бюджеттің таңдаулы қосымша ресурстары халықтың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған.

Ал 19 мыңнан астам сауда нүктесінің «көлеңкеден» шығуы қаланың дамуында ұзақ мерзімді мультипликативті оң әсер етеді.

 

Жоспарланған 1 518,8 млрд. теңге кезінде шығыс бойынша бюджеттің атқарылуы 1 491,5 млрд. теңге болды.

Пайызға шаққандағы шығындардың құрылымы:

• 93,7% шығын - 1 397,4 млрд. теңге;
• 4,7% қаржы активтерін сатып алу – 70,4 млрд. теңге;
• қарыздарды 0,1% өтеу – 1,7 млрд. теңге;
• 1,5% бюджеттік несиелер – 22,0 млрд. теңге.

 

Түйін: Қала бюджеті әлеуметтік тұрақтылықты, орнықтылықты және Алматының барлық тұрғыны үшін тең мүмкіндік қамтамасыз етуге бағытталған әлеуметтік сипатта қала береді.

Әкімдік әлеуметтік сипаттағы бағдарламаларды қаржыландыруды қолдап отыр.

2023 жылы бюджет шығындарының 38,6%-ы әлеуметтік бағыттағы шығынға бағытталған, оның ішінде 420,1 млрд. теңге білім беру саласына жұмсалды.

 

2023 жылы 27,2 млрд.теңге игерілмеген. Ең көп игерілмеу бюджеттік бағдарламалардың әкімшісінде болған:

• Құрылыс басқармасы 7,8 млрд. теңгені игерген жоқ;
• Қоғамдық денсаулық сақтау басқармасы 4,1 млрд. теңгені игерген жоқ;
• Қалалық мобилділік басқармасы 2,9 млрд. теңгені игермеген;
• Энергетика және сумен жабдықтау басқармасы 2,5 млрд. теңге игермеген;
• Білім басқармасы 2,1 млрд. теңгені игерген жоқ.

 

 Түйін: Аталған ББӘ қаржы басқармасымен бірлесіп қаржы тәртібін жақсартуы, бюджет қаражатын тиімді жоспарлау және пайдалану жөнінде тиісті шаралар қабылдауы қажет.

2023 жылы кредиторлық берешек 12,8 млрд. теңге (27 ББӘ бойынша) болды, оның ішінде:

-          Жер қатынастары басқармасы 8,0 млрд. теңге;

-          Қоғамдық денсаулық сақтау басқармасы 1,6 млрд. теңге;

-          Құрылыс басқармасы 0,8 млрд. теңге;

-          Қалалық мобилділік басқармасы 0,8 млрд. теңге.

 

 

 

28 ББӘ бойынша дебиторлық берешек 83,7 млрд теңге болды, олар:

-        Құрылыс басқармасы – 64,8 млрд. теңге, оның ішінде 54,0 млрд. теңгесі «Жайлы мектеп» жобасы аясында бөлінген 100% аванс төленді);

-         Қалалық мобилділік басқармасы – 5,2 млрд. теңге;

-         Экология және қоршаған орта басқармасы – 1,5 млрд. теңге;

-        Аудан әкімдерінің аппараты – 1,5 млрд. теңге.

-         Білім басқармасы – 1,06 млрд.теңге.

 

Мен бұған дейін айтқанымдай, 2022 жылы 2014-2021 жылдар аралығында құрылысы аяқсыз қалған проблемалық нысандар көптеп анықталды.

 

Бұл ретте,2023 жылы 266 жылжымайтын мүлік және инженерлік инфрақұрылым, сондай-ақ 194,0 млрд теңгенің өзге де нысандары қаланың коммуналдық меншігіне алынды:

Сонымен қатар, 2023 жылы 34,4 млрд. теңгенің 62 нысаны пайдалануға берілді.

Бұл әкімдіктің нысандарды аяқтау мен қабылдау бойынша дәйекті әрі жоспарлы жұмыс жүргізіп, оның ішінде 2014 жылдан бергі проблемалық нысандарды да коммуналдық меншікке алып жатқанына дәлел.

Мысалы: Энергетика және сумен жабдықтау басқармасы 2023 жылы «Кәріз тарату желілерін салу және Қазыбаев, Рысқұлов даңғылдарының аумағындағы қолданыстағы су құбыры желілерін қайта жаңарту» жобасын бастады, ол 2019 жылдан бері құрылысы ұзаққа созылып, аяқсыз қалғандардың қатарына кірген:

Осы бағыттағы жұмыс жалғасып келеді және салалық депутаттық комиссиялармен бірлесіп Тексеру комиссиясының ерекше бақылауында болады.

Әкімдікпен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істеген Тексеру комиссиясы проблемалық нысандарға талдау жүргізді, сондай-ақ олардың құрылуының түбегейлі себептері мен бюджет заңнамасының жүйелі кемшіліктерін анықтады.

Бюджет қаржысын пайдалану тиімділігіне жүргізілген жан-жақты талдау бюджет пен мемлекеттік сатып алудың жұмсалуын есепке алу және бақылау саласындағы елдегі жүйелі мәселелерді анықтады.

Шұғыл шараларды қажет ететін қолданыстағы жүйелі қауіп-қатерге егжей-тегжейлі тоқталсақ. Әсіресе,

 

Проблемалық нысандарға жүргізілген аудиттің нәтижесі бойынша мемлекеттік сатып алу порталында орындалған құрылыс-монтаждау жұмыстарының актілеріне техникалық және авторлық қадағалаудың (тапсырыс беруші мен мердігер) қол қоймайтыны анықталды.

Бұл ретте, актіге жұмыстардың істелгенін растайтын және оларды қабылдау фактісін тіркейтін құжаттар (КС-2 және КС-3 нысандары) сканерленген түрде тіркелмейді.

Бұл біткен жұмыстың дұрыстығы қағидасын өрескел бұзу деп саналады.

КС-2 және КС-3 нысаны құрылыстағы жұмыстардың орындалуын растайтын негізгі құжат және олардың ажырамас бөлігі.

Алайда жүйе тапсырыс берушіге құрылыс-монтаждау жұмыстарының актісіне қол қоюға және төлемді растайтын құжаттарсыз жүргізуге мүмкіндік береді.

Проблемалық нысандардың арасында істелген жұмыстарға қарағанда сомаға төлем жасалған факті көп.

Біткен жұмыстарға қарсы төлемнің дәйектілігін сақтау, бюджеттік шығыстарды толық көрсету және есепке алу мақсатында бірінші кезекте растайтын құжаттардың болуы талап етіледі.

Мемлекеттік сатып алу порталында жұмыстардың орындалғанын растайтын және оларды қабылдау фактісін тіркейтін құжаттардың электрондық нысандарын жасау қажет.

Көрсетілген нысандарға техникалық қадағалау, авторлық қадағалау, тапсырыс беруші және мердігер сынды бірінші басшылардың ЭЦҚ кілтімен қол қоюға қатаң міндеттеме белгіленуі керек, бұл олардың жауапкершілігін едәуір арттырады.

 Цифрландырылған нысандар барлық құрылыс-монтаждау жұмысының актісі мен растайтын құжаттар құруға, сыбайлас жемқорлық тәуекелдері мен бюджет қаржысын жымқыруды айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді.

 

 

3. ҚАЗЫНА ТАРАПЫНАН БЮДЖЕТ ҚАРАЖАТЫНЫҢ МАҚСАТТЫ ПАЙДАЛАНЫЛУЫНА ТИІСТІ БАҚЫЛАУДЫҢ БОЛМАУЫ

 

                 Бюджет кодексінде қазынашылық сүйемелдеу – қолма-қол ақшаны бақылау шоттары арқылы төлем жүргізу кезінде құрылысқа байланысты бюджеттік инвестициялық жобаларды жүзеге асыру кезінде аванстауға бөлінген қаражаттың нысаналы пайдаланылуына ағымдағы бақылауды жүзеге асыру жөніндегі қызмет ұғымы көзделген.

 

               Мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыру қағидасына сәйкес - авансты қамтамасыз етуді (кепілдікті) енгізу жөніндегі талап қазынашылық сүйемелдеу аясында шарт жасалған өнім берушілерге қолданылмайды.

Яғни, қазынашылық сүйемелдеу кезінде авансты қайтаруды қамтамасыз ету талап етілмейді.

Әрине, банк кепілінсіз мемлекет мердігер құрылыс міндеттемелерін орындамаған кезде бюджет қаражатын қайтару құралын жоғалтады.

Бұл ретте, қазынашылық сүйемелдеу тәсілін пайдалана отырып бюджеттік жобаларды жүзеге асыру проблемалық нысандардың көбеюіне әкелді.

Қазынашылық бюджет қаражатының мақсатты пайдаланылуын бақылауды толық көлемде қамтамасыз етпейді және өтелмеген аванста заңсыз төлемге санкция берді.

Қазынашылық сүйемелдеу аясында мемлекетте мердігердің міндеттемелерді орындауын қамтамасыз етудің жоқтығы және тиісінше нысанның құрылысын аяқтамау тәуекелдерінің артатыны даусыз.

Бұл жерде біздің ойымызша, екінші деңгейдегі банктерді банк шоттарына аванс аудару арқылы бюджет қаражатының мақсатты пайдаланылуын қосымша бақылауға тартуға болады.

 

3.БЮДЖЕТТІҢ АТҚАРЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЕСЕП-ҚИСАПТА ТОЛЫҚТЫҚ ҚАҒИДАТЫН САҚТАМАУ

 

Бюджет кодексіне сәйкес толықтық қағидаты – бұл бюджетте және ҚР Ұлттық қорында ҚР заңнамасында көзделген барлық тиісті кіріс пен шығысты көрсету мен есепке алудың толықтығы, бюджет қаражатын пайдаланып, өзара талаптарды есепке алуға жол бермеу, бюджет қаражаты бойынша талап ету құқықтарын басқаға беру.

Алайда бүгінде аяқталмаған және мемлекеттік меншікке берілмеген нысандар бойынша шоғырландырылған есеп-қисап іс жүзінде жоқ.

Біз қаржылық есептілікті шоғырландыру мемлекеттік органдардың деректері негізінде бұрмалану ықтималдығы жоғары болатынына, яғни қолмен жүргізілетінін байқадық.

Аяқталмаған және мемлекеттік меншікке берілмеген нысандар бойынша шоғырландырылған есептілікті тек Алматыда ғана емес, жалпы ел бойынша қайта қарау және қорыту жөнінде ұсыныс енгізілді.

Бұл есептілік қазынашылықтың ақпараттық жүйесінің порталынан автоматты түрде қалыптастырылуға тиіс.

 

4.МІНДЕТІНЕ САЛҒЫРТ ҚАРАҒАН МЕРДІГЕРЛЕРДІҢ МЕМЛЕКЕТТІК САТЫП АЛУҒА ҚАТЫСУЫ

 

Жыл сайын ҚМЖ орындау сапасы аудитінің қорытындысы бойынша қалпына келтіруге және бюджетке қайтарылуға тиісті қаржылық бұзушылықтар анықталады.

Негізгі себептердің бірі міндетіне салғырт қараған мердігерлерге ықпал ету тетіктерінің болмауы.

Осылайша, тексеру нәтижесі бойынша сыртқы және ішкі аудит органдары жауапсыз мердігерлерге қаражатты қайтару немесе жұмысты қалпына келтіру жөнінде нұсқама шығарады.

Алайда мердігерлер құрылыс сапасы мен бюджет жобаларын аяқтау жөніндегі нұсқамаларды орындауға асықпайды.

Сонымен қатар, мұндай мердігерлер мемлекеттік сатып алуға қатысып, әжептәуір жұмыс алып, іске араласып отыр.

Алматы қаласында проблемалық нысандардың көп болуы міндетіне салғырт қараған жеткізушілердің қолданыстағы тізілімінің дәрменсіздігін, сондай-ақ мемлекеттік сатып алу туралы заңнаманың олқылығын көрсетеді.

Бюджеттік жобаларды салуға байланысты қауіп-қатерлерді басқару мақсатында мердігерлердің қаржылық тұрақтылығын бюджеттік жобаларды салу бойынша қабылданған міндеттемелер санын ескеріп, оның ішінде қаржылық, адами және материалдық-техникалық ресурстарды ескере отырып бағалау талап етіледі.

 

 

Аудит барысында мемлекеттік органдардың мемлекеттік сатып алу порталында орындалған жұмыстар актісін рәсімдемей және оған қол қоймай ақы төлеген фактілер анықталды.

Талдау көрсеткендей, орындалған жұмыс актісі болмаса да төлем жасау мүмкіндігі мемлекеттік сатып алу порталының «Қазынашылық-клиент» ақпараттық жүйесімен бірігуінің болмауына байланысты.

Ақпараттық жүйелерді біріктіру бюджет қаражатының жұмсалуын бақылауды арттыруға, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға мүмкіндік береді.

 

01.06.24 ж.жағдай бойынша 2013 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде жүргізілген аудиторлық іс-шаралардың қорытындысы бойынша Тексеру комиссиясының 26,6 млрд. теңге сомасына берген нұсқамасы орындалмады.

Мемлекеттік органдар сот арқылы берешекті мәжбүрлі түрде өндіріп алады.

Алайда Тексеру комиссиясына мемлекеттік органдардан борышкерлерді тарату және банкротқа ұшырауына байланысты өндіріп алудың мүмкін еместігі туралы хаттар келіп жатыр.

Бұл қаржылық бақылаудағы мәселелердің бірі.

Проблемалық нысандарға нүкте қою үшін барлық сыртқы және ішкі аудит органдарының борышкерлері бойынша деректерді ел бойынша жинақтау талап етіледі.

Сондай-ақ, нұсқама бойынша міндеттемелерді орындағанға дейін борышкерлерді таратуға және банкроттыққа жол бермеу жөнінде шаралар қабылдау қажет.

Түйін: Айтылған жайттардың негізінде Тексеру комиссиясы әкімдікпен бірлесіп қолданыстағы заңнаманы өзгерту жөнінде тиісті ұсыныстар енгізеді.

Жалпы, Алматы қаласы бойынша квазимемлекеттік сектор құрылымында 20,9 млрд.теңге сомасына 15 кәсіпорын шығынды, 20,0 млрд. теңге сомасына 104 кәсіпорын табысты, ал 233 кәсіпорын нөлдік нәтижемен жұмыс істейтін болып шықты.

2022 жылы бүкіл квазимемлекеттік сектордың жиынтық пайдасы мен шығыны арасындағы алшақтық 10,7 млрд.теңге, ал 2023 жылы 900 млн. теңге болған айырмашылық қысқарып, оң динамика байқалды.

Түйін: 2024 жылы Тексеру комиссиясы олардың пайда болу себептерін анықтау үшін негізгі шығыны көп кәсіпорындардың қызметіне аудит жүргізуді жоспарлап отыр.

Тексеру комиссиясы 2023 жылы бюджет қаражатын 481,2 млрд.теңгені қамтитын 14 аудиторлық іс-шара өткізді.

Аудиторлық іс-шаралардың нәтижелері бойынша 73,7 млрд. теңге сомасына бұзушылықтар анықталды:

• бюджет кірісіне қаржылық бұзушылықтар - 2,9 млрд. теңге;
• бухгалтерлік есеп бойынша қалпына келтіру – 4,2 млрд. теңге;
• тиімсіз пайдаланылған бюджет қаражаты мен мемлекет активтері - 19,0 млрд. теңге;
• тиімсіз жоспарлау – 43,2 млрд. теңге.
• ықтимал шығындар/жоғалған пайда-4,4 млрд. теңге.

 

2023 жылдың қорытындысы бойынша Тексеру комиссиясы нұсқамалардың орындалуын бақылау аясында қамтамасыз етілді:

• бюджет кірісінің орнын толтыру – 1,4 млрд. теңге;
• жұмыстарды қалпына келтіру – 37,6 млн. теңге;
• бухгалтерлік есеп бойынша қалпына келтіру – 2,7 млрд.теңге.

 

Жалпы сомасы 8,4 млн. теңгеге 31 лауазымды тұлға әкімшілік жауапкершілікке тартылды.

 

2023 жылы Тексеру комиссиясы әкімдікпен бірлесіп алғаш рет жергілікті бюджетті нақтылап, цифрландырды.

Кірістер мен шығыстар жинақталды, бюджет қаржыландыру көздері, түрлері, бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бойынша сегменттелді.

2023-2024 жж. арналған бюджеттік жоспарлау бойынша құрылған цифрландырылған база бюджеттік инвестициялық жобаларды қаржыландыру жөніндегі тарихи және болжамды деректерге орталықтандырылған қолжетімділікке мүмкіндік береді.

Бұл түзетулер мен нақтылауларды ескере отырып, бюджеттің атқарылу барысына алдын ала бақылау жүргізуді қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, бақылау тақталары бюджетті талдауды және басқару шешімдерін қабылдауды, қала басшылығының, депутаттардың және Тексеру комиссиясының әкімшілігін жақсартуды жеңілдетеді.

Цифрландырылған бюджет мемлекетке азаматтардың өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталған экономикалық және әлеуметтік-мәдени саясатты жүргізуге мүмкіндік беретін тұрақты қаржы жүйесінің іргетасы болып табылады.

Депутаттық комиссияларда біз ерекше назар аударуды талап ететін қалалық мәселелерді жан-жақты қарастырып, түсіндік.

Инвестициялық жобалардың іске асырылуына, бюджеттің атқарылуына, нысаналы индикаторларға қол жеткізуге баға берілді.

Құрметті депутаттар! Қала бюджеті әлеуметтік бағдарланған және халықтың әл-ауқатына, өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған. Бірлескен күш-жігеріміз жемісін беретініне сенімдімін.

Осыған байланысты, мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы Заңның 13-бабын басшылыққа ала отырып, Тексеру комиссиясы 2023 жылы Алматы қаласы бюджетінің атқарылуын бағалау аясында оң қорытынды береді.

 

 

Баяндама аяқталды. Назарларыңызға рахмет