«Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Мемлекеттік еңбек инспекциясы комитетінің Ақтөбе облысы бойынша департаменті» РММ сыбайлас жемқорлық
тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу туралы
талдамалық анықтама
Ақтөбе қаласы 2025 жыл 11 шілде
Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Мемлекеттік еңбек инспекциясы комитетінің Ақтөбе облысы бойынша департаменті (әрі қарай-Департамент) Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 19 қарашадағы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңына, «Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының 2016 жылғы 19 қазандағы № 12 бұйрығына, Департамент басшысының 2025 жылғы 12 маусымдағы №329 бұйрықпен бекітілген Департаменттің жұмыс тобымен сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізілді.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу кезінде мыналарды қамтитын талдамалық анықтама жасалды:
1) анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туралы ақпаратты;
2) оларды жою жөніндегі ұсынымдар;
3) 1-қосымшаға сәйкес Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау қорытындылары бойынша айқындалған сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне шалдыққан лауазымдардың тізбесі.
Департаменттің қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу үшін құрылған жұмыс тобы мемлекеттік еңбек инспекторлардың қызметіне байланысты және қолданыстағы құқықтық актілерде кездесетін 14 сыбайлас жемқорлық тәуекелін анықтады:
Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің нормаларына сәйкес еңбек инспекциясы жөніндегі уәкілетті орган жұмыс орнында жазатайым оқиғалар болған жағдайда тексеру жүргізеді.
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 190-бабының 2- тармағына сәйкес акт тергеп-тексеру материалдарына сәйкес және комиссия мүшелері көпшілігінің пікірлері ескеріле отырып ресімделуге тиіс.
Егер еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру кезінде комиссия өрескел абайсыздық зиянның туындауына немесе оның ұлғаюына себеп болғандығын анықтаса, онда комиссия тараптардың сабақтас жауаптылығын қолданады және жұмыскер мен жұмыс беруші кінәсінің дәрежесін пайызбен айқындайды.
Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру жөніндегі комиссия мүшелерінің біреуі комиссияның (көпшіліктің) тұжырымдарымен келіспеген жағдайда, ол тергеп-тексеру аяқталған кезден бастап екі жұмыс күні ішінде өзінің уәжді пікірін тергеп-тексеру материалына қосу үшін жазбаша түрде ұсынады. Ол арнайы тергеп-тексеру актісіне "ерекше пікірге қара" деген ескертпемен қол қояды.
Анықтама: Еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру тәртібі Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 188-бабымен реттеледі.
Талдау барысында жұмыс тобы өндіріске байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру кезінде қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін анықтау әдістемесінің жоқтығын анықтады, бұл комиссия мүшелеріне кінәнің дәрежесін вариативті түрде анықтауға мүмкіндік береді.
Жалпы әдістеме жоқ, ал арнайы тергеп-тексеру комиссиясы пайыздық мөлшерді өзінің ішкі сеніміне қарай, сыбайлас жемқорлыққа қарсы сөз байласу қаупін тудыратын субъективті пікірге сүйене отырып анықтайды.
Бұл мән-жайлар сыбайлас жемқорлыққа жағдай туғызады, атап айтқанда, жауаптылық дәрежесі әртүрлі шектерде өзгеруі мүмкін, іс жүзінде оның шешіміне критерийлердің болмауына байланысты шағымдануға болмайды, сонымен қатар осы қорытындылардың негізінде құқық қорғау органдары қылмыстық істі тіркейді және процессуалдық шешімдерді қабылдайды.
Сонымен қатар, қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін анықтаудың бірыңғай әдістемесінің болмауына байланысты сотқа жүгінген кезде судьялар кінәнің дәрежесін өз сенімдері бойынша, яғни кінә дәрежесінің пайыздық үлесімен анықтайды. Комиссия анықтаған жауапкершілік, мысалы, 60-тан 40-қа немесе 30-дан 70-ке дейін, жоғарыда аталған көрсеткіштер заңмен белгіленбегенімен, судьяларға біреудің кінәсінің үлкен немесе аз дәрежесіне сенуге негіз береді.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдері: Жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру кезінде қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін анықтау әдістемесі реттелмеген. Кінәнің дәрежесін анықтау кезінде комиссияның өз қалауы бойынша шешім қабылдауға мүмкіндік беретін дискрециялық өкілеттіктер.
Ұсыным № 1: Департаментке уәкілетті органға жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру кезінде кінәлілік дәрежесін есептеу әдістемесін әзірлеу және бекіту туралы ұсыныс жіберу.
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 188-бабының 4-тармағына сәйкес еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны арнайы тергеп-тексеруді еңбек инспекциясы жөніндегі жергілікті орган өндірістік жарақаттың ауырлық дәрежесі туралы қорытындыны алған кезден бастап жиырма төрт сағат ішінде мынадай құрамда құрған комиссия жүргізеді:
1) төраға – мемлекеттік еңбек инспекторы;
2) мүшелері – жұмыс беруші және жұмыскерлердің өкілі.
Арнайы тепгеп-тексеру комиссиясының құрамында мемлекеттік еңбек инспектор мен жұмыс беруші мен жұмысшының өкілі қатысады, алайда тәжірибеде жұмысшының өкілі болып кәсіподақ төрағасы немесе жәй жұмыскер мүше болып табылады. Және де шешім қабылдаған кезде жұмысшының өкілі болған комиссия мүшесі жұмыс берушінің көзқарасына тәуелді болады.
Кодекстің190-бабының2-тармағынасәйкесакттергеуматериалдарынасәйкесжәнеКомиссиямүшелерініңкөпшілігініңпікірінескереотырыпресімделугетиіс.
Бұл ретте Комиссиямүшелерініңкөпшілігініңпікірінқалыптастырумүшелердіңжұмыс берушіден, қызметкердіңөкілінен(жұмысберуші ұсынған)жәнемемлекеттікеңбекинспекторынандауыс беруі арқылықамтамасыз етіледі.Шешімқабылдағанкездеқызметкердің өкілі болып табылатынКомиссиямүшесіжұмыс берушінің көзқарасынабайланысты болады.
Сондай-ақ, Кодекстің осы бабыныңтармағындаегереңбекқызметінебайланыстыжазатайым оқиғаны тергеукезінде комиссия өрескелабайсыздықзиянныңтуындауынанемесеұлғаюынасебеп болғанын анықтаса,ондакомиссияТараптардыңараласжауапкершілігінқолданадыжәнеқызметкерменжұмыс берушінің кінәсініңдәрежесінпайызбенанықтайды.
Тиісінше, кінәні пайызбен анықтау Жұмыс берушінің пайдасына болуы мүмкін.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: Жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру комиссиясының мүшелері мен мемлекеттік еңбек инспектордың арасында сыбайлас жемқорлық тәуекелі болуы мүмкін.
Ұсыным № 2: Департаментке уәкілетті органға жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру комиссиясының мүшелерінің қатарына жұмыс берушіден тәуелді органдардан тұлғаларды тарту қажеттілігі ұсыныс жіберу.
Жазатайым оқиғаны арнайы тергеп-тексеру жөніндегі комиссия құру кезінде жұмыс беруші жұмыс берушімен еңбек қатынастарында тұрмайтын жұмыс берушінің өкілдерін және еңбек ұжымының өкілін қамтиды (бұрын еңбек инспекциясында жұмыс істеген үшінші тұлғалардың қызметтерін ақылы негізде пайдаланады).
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 1-бабының 1-тармағының 43), 44) тармақшаларына сәйкес жұмыскер – жұмыс берушімен еңбек қатынастарында тұратын және еңбек шарты бойынша жұмысты тікелей орындайтын жеке тұлға; жұмыскерлердiң өкiлдерi – кәсiптiк одақтар және олардың бiрлестiктерi, ал олар болмаған кезде осы Кодексте көзделген жағдайларда жұмыскерлердiң жалпы жиналысында (конференциясында) жұмыскерлердiң (конференция делегаттарының) кемінде үштен екісі қатысқан кезде қатысушылардың көпшілік даусымен сайланған және уәкiлеттiк берілген сайланбалы өкiлдер.
Еңбек кодексінің 188-бабының 1-тармағына сәйкес арнайы тергеп-тексеруге жататын жағдайларды қоспағанда, еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеруді жұмыс берушінің актісімен құрылатын комиссия өндірістік жарақаттың ауырлық дәрежесі туралы қорытынды алған сәттен бастап жиырма төрт сағат ішінде мынадай құрамда жүргізеді: Төраға – ұйымның (өндірістік қызметтің) басшысы немесе оның орынбасары, ал олар болмаған кезде-жұмыс берушінің уәкілетті өкілі; мүшелер - ұйымның еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметінің басшысы және қызметкерлердің өкілі.
Көрсетілген баптың 4 – тармағынасәйкесеңбекқызметінебайланыстыжазатайым оқиғаны арнайытергеп – тексеруді аумақтықбөлімшеөндірістікжарақаттыңауырлықдәрежесітуралықорытындыалғансәттенбастапжиырматөртсағатішіндеқұратынкомиссиямынадайқұрамдажүргізеді:Төраға-мемлекеттікеңбекинспекторы;мүшелер-жұмыс беруші жәнеқызметкерлердіңөкілі.ТК-нің 1-бабы1-тармағының 39)тармақшасынасәйкес жұмыс беруші-қызметкереңбекқатынастарындатұрғанжекенемесезаңдытұлға.
Көрсетілгеннорманың43-тармақшасынасәйкесқызметкер-жұмыс берушімен еңбекқатынастарындатұратын және еңбекшартыбойыншажұмыстытікелейорындайтынжекетұлға"Еңбекқызметінебайланыстыжазатайым оқиғаларды тіркеужәнеесепке алуды жүргізу қағидаларынбекітутуралы"ҚазақстанРеспубликасыЕңбекжәнехалықтыәлеуметтікқорғау министрінің 2024жылғы31қаңтардағы№21бұйрығының2 – тармағының 4)тармақшасынасәйкес жұмыс беруші-жұмыскереңбекқатынастарындатұрғанжекенемесезаңдытұлға.
"Еңбекқызметінебайланыстыжазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру материалдарынресімдеужөніндегінысандардыбекітутуралы" Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау жәнеәлеуметтікдамуминистрінің2015жылғы28желтоқсандағы№1055бұйрығына3-қосымшадаеңбекқызметінебайланыстыжазатайым оқиғаны тергеп-тексеру актісініңнысаныкөзделген, оғансәйкесеңбекжөніндегіуәкілеттімемлекеттікоргантұлғасындакомиссияқұрамыбелгіленген:Төраға-тегі,аты,әкесінің аты,атқаратынлауазымы,комиссиямүшелері-Тегі,Аты, Әкесінің аты,атқаратынлауазымы.Көрсетілгеннормаларданкомиссиямүшелерініңқұрамынауәкілеттіорган-Төраға,сондай - ақ комиссиямүшесі-жұмыс беруші жәнежұмыскерлерөкілітарапынанатқаратынлауазымыкөрсетілгентұлғалардықосуталап етіледі.
Іс жүзінде әртүрлі жұмыс берушілер мен қызметкерлердің өкілдерін еңбек мәселелері бойынша заңдық сүйемелдеуді жүзеге асыратын бірдей азаматтар ұсынатын жағдайлар бар.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: Жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру комиссиясының мүшелері (жұмыскерлер өкілі) мен мемлекеттік еңбек инспектордың арасында сыбайлас жемқорлық тәуекелі болуы мүмкін.
Ұсыным № 3: Еңбек қатынастарында кемінде 1 жыл болған қызметкерлерді жазатайым оқиғаны арнайы тергеп-тексеру жөніндегі комиссияға қосу.
мерзімдеріне қатысты
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің 193-бабының 4 - тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру кезінде мемлекеттік еңбек инспекторлары жұмыс берушілер орындауға міндетті нұсқамалар беруге құқығы бар.
Мемлекеттік еңбек инспекторы беретін актілердің нысандары мен түрлері «Мемлекеттік еңбек инспекторы актілерінің нысандарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы № 904 бұйрығымен бекітілген.
Бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асырудың осы кезеңінде сыбайлас жемқорлық көріністерінің алғы шарттары болып: біріншіден, нұсқамаларды орындау мерзімдерін белгілеу; екіншісі – актілердің орындалуын бақылау.
Нұсқаманың мерзімдерін белгілеу мекеменің жағдайын, мән-жайларын және қызметінің ерекшеліктерін субъективті бағалауды ескере отырып жүзеге асырылатынын, бірақ нұсқаманы ұсынған күннен бастап күнтізбелік 10 күннен кем болмайтынын атап өткен жөн.
Бұл тәсіл профилактикалық бақылау кезінде де, жоспардан тыс тексерулер кезінде де нұсқаманы берерде қолданылады.
Алайда, бұл талаптар Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің 152-1-бабында (Бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау мен қадағалау нәтижелерін есепке алу тәртібі) ғана бекітілген және профилактикалық бақылауды жүзеге асыру кезінде сақталуы тиіс.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, талдау жүргізу кезінде талданатын саланың қолданыстағы нормативтік құқықтық базасында нұсқамада көрсетілген іс-шараларды орындау мерзімдерін нақты регламенттеуге арналған ведомстволық бұйрықтар, нұсқаулар, әдістемелік ұсыныстар жоқ.
Талдау көрсеткендей, әрбір нұсқама істің мән-жайын өзінің ішкі сеніміне қарай, субъективті пікірге сүйене отырып бағалайтын мемлекеттік инспектордың қалауы бойынша жасалып, сыбайлас жемқорлық сөз байласу қаупін туғызады.
Мұндай құжатты әзірлеу мерзімдерді "өз бетінше" айқындау кезінде ықтимал сыбайлас жемқорлық көріністерін болдырмауға мүмкіндік береді, осылайша Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің 462-бабында белгіленген құқық бұзушылықтар құрамының пайда болуын барынша азайтады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: Мемлекеттік инспекторлар енгізген нұсқамалардың орындалу мерзімдері нормативтік реттелмеген.
Ұсыным № 4: Департамент бұзушылықтарды жою туралы нұсқамаларда ең жоғары және ең төменгі мерзімдерді айқындау жөніндегі ведомстволық нормативтік құжатты бекіту қажеттілігі туралы ұсынысты уәкілетті органға жіберсін.
нұсқамаларының қайталануына қатысты
Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің 152-бабы 2-тармағының 4-тармақшасына сәйкес бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару және (немесе) тексеру барысында тексеру парақтарының талаптары тармақтарының бұзылуы анықталған профилактикалық бақылау нәтижелері туралы әрбір акт бойынша анықталған бұзушылықтарды жою туралы бір ғана нұсқама берілуі мүмкін.
ҚазақстанРеспубликасы Бас Прокурорының2020жылғы25желтоқсандағы№162«Бақылау және қадағалау субъектісіне(объектісіне)барып, тексеружәнепрофилактикалықбақылаужәнеқадағалаумерзімдерінұзартужәнеолардың күшін жою туралы актілерді, тексеру және профилактикалық бақылау мерзімдерін тоқтата тұру,қайта бастау,ұзартутуралыхабарламалардытағайындаутуралы актілерді,қосымшаактілердітіркеуқағидаларынбекітутуралы" бұйрығының20-тармағыменбақылаужәне қадағалау субъектісіне(объектісіне)баруарқылықадағалау, бақылау және қадағалау субъектісіне(объектісіне)барыптексеружәнепрофилактикалықбақылаужәнеқадағалаутуралыақпараттықесепке алу құжаттарынжәнеолардыңнәтижелерінұсыну"(бұданәрі – Қағидалар)профилактикалықбақылаужәнетексерумерзіміаяқталғанкездетіркеужәнеесепке алу субъектісі(нақтыаяқталумерзіміненкешіктірмей)ЕЖБТ-да профилактикалықбақылаужәне(немесе)тексерунәтижелерітуралыталондытолтырады,оныңмәліметтері бойынша осыҚағидаларға14-қосымшағасәйкеснысан бойынша электрондық"тексерунәтижелерітуралыАкт» автоматты түрде қалыптастырыладыдепкөзделген, ҚазақстанРеспубликасыҰлттықБанкініңтексерунәтижелерітуралыактіні(банкқұпиясы)қоспағанда,» осыҚағидаларға15-қосымшағасәйкеснысан бойынша "бұзушылықтардыжою туралы НҰСҚАМА» және«бақылаужәнеқадағалаусубъектісіне(объектісіне)баруменпрофилактикалықбақылаунәтижелерібойыншақорытынды»16-қосымшағасәйкеснысан бойынша.
Кодекстің195-бабының1-тармағынасәйкестексерунәтижелері бойынша МемлекеттікеңбекинспекторыҚазақстанРеспубликасыныңКәсіпкерліккодексінесәйкестексерунәтижелерітуралыактжасайды.
Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының белгіленген бұзушылықтарына байланысты мемлекеттік еңбек инспекторы мынадай актілерді шығарады (жасайды) :
1) нұсқама: - Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының талаптарын бұзушылықтарды жою туралы; - өндірістік объектілер мен жабдықтарда, сондай-ақ жарақаттану қаупі бар және авариялық жағдайлардың туындауын болдырмау үшін өндірістік процестерде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі профилактикалық жұмыстарды жүргізу туралы; - жекелеген өндірістердің, цехтардың, учаскелердің, жұмыс орындарының қызметін және жабдықтарды, механизмдерді пайдалануды немесе тұтастай алғанда қызметті тоқтата тұру (тыйым салу) туралы; - жұмыс берушінің жалақы төлеуі туралы. Осыған байланысты, тексеру нәтижелерінен кейін (бұзушылық жалақыны төлемеу), ЕҚБЖ базасынан жұмыс берушінің жалақыны төлеуі туралы және Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының талаптарын бұзушылықтарды жою туралы 2 ұйғарым шығарылады (басып шығарылады, шығады).
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: Нұсқамалардың орындалмай қалу фактілерін қайта тексеру қарастырылмағандықтан мемлекеттік еңбек инспектор мен тексеру объектісі арасында сыбайлас жемқорлық фактілері туындауы мүмкін.
Ұсыным №5: Уәкілетті органға ҚР Кәсіпкерлік кодекске өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсыныс енгізу.
ҚР Еңбек кодексінің 193-бабында мемлекеттік еңбек инспекторларының құқықтары көзделген, оларға сәйкес олар жұмыс берушілерден, жұмыскерлерден (олардың өкілдерінен) Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру, яғни тексеру жүргізу кезінде ғана өздеріне жүктелген функцияларды орындау үшін қажетті құжаттарды, түсіндірмелерді, ақпаратты сұрата және ала алады.
Кейбір жағдайларда мемлекеттік еңбек инспекторлары басқа мемлекеттік органдардың тапсырмасы бойынша шұғыл түрде тексеру жүргізбестен жұмыс берушілерден белгілі бір ақпаратты талап етуге міндетті, ал жұмыс берушілер ақпарат беруден бас тартады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: Мұндай жағдай Департаменттің лауазымды адамдарын сыбайлас жемқорлық тәуекеліне әкеледі.
Ұсыным №6: ҚР Еңбек кодексінің 193-бабынан «Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру кезінде» алып тастау қажеттілігі туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне хат жолдау, яғни жұмыс берушілер тексеру жүргізбей-ақ ақпарат беруге тиіс.
«Атқарушылық іс жүргізу жәнесоторындаушыларыныңмәртебесі туралы» 2010жылғы2сәуірдегіҚазақстанРеспубликасыЗаңының9-бабы1-тармағының 6-1)тармақшасынасәйкесжұмыс берушінің жалақытөлеуітуралынұсқамаАтқарушылыққұжатболып табылады.
Кодекстің195-бабының1-тармағынасәйкестексерунәтижелері бойынша МемлекеттікеңбекинспекторыҚазақстанРеспубликасыныңКәсіпкерліккодексінесәйкестексерунәтижелерітуралыактжасайды.
ҚазақстанРеспубликасыныңеңбекзаңнамасыныңбелгіленгенбұзушылықтарынабайланыстымемлекеттікеңбекинспекторымынадайактілердішығарады(жасайды) : -жұмыс берушінің жалақытөлеуітуралынұсқама.
Осыған байланысты, бұйрық атқарушылық құжат сипатында болса да, бұйрықтың орындалу барысы туралы бақылаудың ақпараттық базасы жоқ. Сондай-ақ, заңнамада техникалық мәселе Департаменттің құзыреті бойынша реттелмеген, жалақы төлеу туралы нұсқама түрінде атқарушылық құжатты шығарған орган ретінде атқарушылық құжаттың телнұсқасын шығаруға мүмкіндігі жоқ.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі:
Мұндай жағдай Департаменттің лауазымды тұлғаларын сыбайлас жемқорлық тәуекеліне алып келеді.
№ 7 ұсыныс: ОТИБ базасын атқарушылық іс жүргізу органдарының автоматтандырылған ақпараттық жүйесімен (ББ ААЖ) интеграциялау қажеттілігі туралы уәкілетті органға хат жолдау.
Департаменттештатсаны-16адам,оныңішіндеДепартаменттің2–шібасшысыжәнебасшыныңорынбасары,4-еңбекқатынастарынбақылаужәнеталдаубөлімініңбасшысыжәне3маман,еңбекқауіпсіздігіжәнееңбекті қорғау бөлімінде -3,еңбекқатынастарынбақылаубөлімінде–7инспектор.
Мемлекеттікеңбекқызметкерлерініңжетіспеушілігінебайланыстытексерулерментергеулердісапалыжүргізу,сондай-ақ азаматтардыңөтініштерінуақтылықараупроблемасытуындайды.
Халықаралықеңбекұйымының(бұдан әрі -ХЕҰ)Конвенциясынасәйкесинспекторлардыңсанықызметкерлердіңсаныменсанаттарынескереотырыпбелгіленеді және ХЕҰұсынысы бойынша кеміндебіринспекторға10мыңадамға болуға тиіс.
Статистикалық деректер бойынша Ақтөбе облысында еңбек қызметін 354 мыңнан астам адам жүзеге асырады, тиісінше штат 35 қызметкерден тұруы тиіс. Алайда, еңбек Департаментінің қазіргі штат саны туралы ақпаратқа сәйкес, барлығы 16 мемлекеттік инспектор бар. Тиісінше, облыс аумағындағы еңбек саласындағы мәселелерді оңтайлы шешу үшін штат құрамының санын ұлғайту мәселелерін қарастыру қажет.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: Мұндай жағдай Департаменттің лауазымды тұлғаларын сыбайлас жемқорлық тәуекеліне алып келеді.
№ 8 ұсыныс: Департаменттің штатын ұлғайту туралы уәкілетті органға хат жіберіңіз.
ОТИБбазасында"тоқтататұрусебептері"бағанындамынадайнегіздержоқ: 1)мемлекеттікеңбекинспекторларыкөрсетілгенмерзімдердеқұжаттарды ұсынбаған жағдайда; 2)жұмысберушітіркелгеннемесенақтымекенжайы бойынша болмағанжағдайда.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі:мұндайжағдайДепартаменттіңлауазымдытұлғаларын сыбайлас жемқорлықтәуекелінеәкеледі.
№ 9 ұсыныс: ОТИБ базасындағы "тоқтата тұру себептері" бағанына қосымша негіздерді енгізу туралы уәкілетті органға хат жолдау.
енгізу туралы
Тексеружүргізубарысындажұмыс беруші мемлекеттікеңбекинспекторларыныңталабынанжалтарады.Телефонқоңырауларынажауап бермейді,жұмысорнындажоқ.Негізіненбұләрекеттержекекәсіпкерлерде,шағынжәнеортакәсіпкерліксубъектілеріндеқолданылады.
Осыған байланысты, ҚР ӘҚБтК-нің 786-бабына мынадай тармақпен толықтырылсын: «Мемлекеттік еңбек инспекторлары көрсетілген мерзімдерде құжаттарды ұсынбау түрінде бұзушылық болған жағдайда; жұмыс беруші заңды немесе нақты мекенжайы бойынша болмаған жағдайда жеткізу.»
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі:мұндайжағдайДепартаменттіңлауазымдытұлғаларын сыбайлас жемқорлықтәуекелінеәкеледі.
№ 10 ұсыным: ҚР ӘҚБтК-не 786-бапқа енгізу туралы уәкілетті органға хат жолдау жеткізу «мемлекеттік еңбек инспекциясының қызметкерлеріне құжаттарды мемлекеттік еңбек инспекторлары көрсеткен мерзімдерде ұсынбау түрінде бұзушылық болған жағдайда жеткізу; заңды немесе нақты мекенжайы бойынша жұмыс беруші болмаған жағдайда.»
Азаматтардыңзаңдытұлғағақатыстыөтініштерібойынша жоспардан тыстексерубарысындаЖұмыс берушінің заңдынемесенақтымекенжайы бойынша шығужүзеге асырылады.Мемлекеттікеңбекинспекторыісжүзіндезаңдынемесенақтымекенжайы бойынша жұмыс берушінің жоқтығытуралыакт жасайды.Алайда, еңбекзаңнамасындамұндайжағдайлардамемлекеттік еңбек инспекторының іс-қимылалгоритміжоқ.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі:мұндайжағдайДепартаменттіңлауазымдытұлғаларын сыбайлас жемқорлықтәуекелінеәкеледі.
№ 11 ұсыныс: жұмыс беруші орнында болмаған кезде мемлекеттік еңбек инспекторының іс-қимыл алгоритмі туралы ведомстволық нормативтік құжатты бекіту қажеттілігі туралы уәкілетті органға хат жолдау.
ҚазақстанРеспубликасыАзаматтықкодексінің180-бабының1,2-тармақтарына сәйкес талап қоюдыңжалпыескірумерзіміүшжылдабелгіленеді.Талаптардыңжекелегентүрлеріүшінзаңнамалықактілердежалпымерзімменсалыстырғандақысқартылғаннемесеұзағырақталапқоюдыңарнайымерзімдерібелгіленуімүмкін.
Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында ескіру мерзімдері жеке еңбек дауын келісу комиссиялары немесе соттары қараған кезде қолданылады.
Тексеружүргізукезіндемемлекеттікеңбекинспекциясысотпенкелісукомиссиясыүшінбелгіленгенөтініш беру мерзімдерінқолдануғақұқылыемес.
Ісжүзіндежұмысшыларұзақмерзімге,әдетте5-10жылға дейінгі еңбекқызметінежалақы,демалыссомалары,үстемеақытөлеудіңзаңдылығынқарастыру туралы өтінішжасайды.Бұрынғықызметкердің2019жылданбастап2023жылға дейінгі кезеңдежұмыс берушінің сағаттықтарифтікмөлшерлемесініңдұрыстығынанықтаумәселесі бойынша өтініш беру фактілерібар. Жоспардан тыстексерунәтижелерібойыншаМемлекеттікеңбекинспекторыбелгіленген ең төменгіжалақымөлшерінентөменжалақытөлеутүріндегібұзушылықты анықтады. Есептемеудің жалпысомасы5жыл ішінде 1516339теңгесомасындабелгіленді.
Осығанбайланыстыазаматтармемлекеттікеңбекинспекциясынажүгінгенкездеескірумерзімінбелгілеуорындыдепсанаймыз.Ескірумерзіміншектеубұзушылықтанкейінұзақуақыт өткен соң берілген өтініштерсаныназайтуымүмкін,бұлинспекцияғаөзресурстарынтиімдірекпайдалануға мүмкіндік береді.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі:мұндайжағдайДепартаменттіңлауазымдытұлғаларын сыбайлас жемқорлықтәуекелінеәкеледі.
№ 12 ұсыныс: Мемлекеттік еңбек инспекциясына жүгіну үшін ескіру мерзімдерін белгілеу қажеттілігі туралы уәкілетті органға хат жолдау.
белгілеу қажеттілігі туралы
ҚРКК144-бабының4-тармағынасәйкесадамныңөміріменденсаулығына,қоршағанортаға,заңдымүдделерінетікелейқатердіңалдын алу және(немесе)жоюмақсатынданақтыбақылаужәнеқадағалаусубъектісіне(объектісіне)қатысты жоспардан тыстексерудітағайындауүшіннегіз болған нақтыфактілерменмән-жайлар бойынша бақылаужәнеқадағалауорганытағайындайтынтексеру жоспардан тыстексеру болып табыладыжекежәнезаңдытұлғалардың,мемлекеттің.
ҚРКК144 - бабы5-тармағының3) тармақшасында бақылаужәнеқадағалаусубъектілерін(объектілерін) жоспардан тыстексерудіңнегіздері нақты негіздерменрастайтындәлелдерболғанкездеҚазақстанРеспубликасызаңнамасыныңталаптарынбұзубойыншажекежәнезаңдытұлғалардыңөтініштеріболыптабылатыныкөзделген.
Негізіненөтінішберушілеррастайтындәлелретіндееңбекшартын,еңбеккітапшасын,БЖЗҚ-дан үзінді көшірмені,яғниҚазақстанРеспубликасыЕңбеккодексінің35-бабындакөрсетілгенқұжаттарды қоса береді.
Алайда, негізінен, жұмысшылардыңөтініштеріндееңбекқұқықтарыныңбұзылуыныңнақтыфактілеріменжағдайларыжоқ, демалыстөлемдеріменөтемақылардыесептеудіңдұрыс начстігін көрсететін қандайда бір есептеулержоқ.Оныңұйымменеңбекқатынастарынрастайтын,бірақоныңеңбекқұқықтарыныңбұзылуының бар екендігін куәландырмайтын еңбеккітапшасыныңкөшірмесіөтінішкеқоса беріледі,тиісінше,жұмыс беруші тарапынаносындайбұзушылықтартуралыдәлелдінегізжәнерастайтындәлелболаалмайды(сотпрактикасы,әкімшілік құқық бұзушылық бойыншасоталқасыныңқаулысы бар).ҚРҚКістеріне 03.06.2025 жылғы№6001-24-00-6ап/3512).
Осыған байланысты, еңбек қызметіне байланысты құқық бұзушылықтарды растайтын құжаттардың тізбесін нақты көрсету не Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 35-бабына көрсету қажет деп санаймыз.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі: мұндай жағдай Департаменттің лауазымды тұлғаларын сыбайлас жемқорлық тәуекеліне әкеледі.
№ 13 ұсыным: Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының талаптарын бұзу жөніндегі құжаттардың нақты тізбесін көрсету бөлігінде Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік Кодексіне толықтырулар енгізу қажеттілігі туралы уәкілетті органға хат жолдансын.
Еңбек кодексінің 195-бабына толықтыру енгізу туралы
Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының белгіленген бұзушылықтарына байланысты мемлекеттік еңбек инспекторы мынадай актілерді шығарады (жасайды) :
1)нұсқама: ҚазақстанРеспубликасыЕңбекзаңнамасыныңталаптарынбұзушылықтардыжоютуралы; өндірістікобъектілерменжабдықтарда,сондай-ақ жарақаттану қауіпті жәнеавариялықжағдайлардыңтуындауынболдырмауүшінөндірістікпроцестерде еңбек қауіпсіздігіжәнееңбекті қорғау жөніндегіпрофилактикалықжұмыстардыжүргізутуралы; жекелегенөндірістердің,цехтардың,учаскелердің,жұмысорындарының қызметін жәнежабдықтарды,механизмдерді пайдалануды немесетұтастай алғанда қызметтітоқтата тұру (тыйым салу)туралы; жұмыс берушінің жалақытөлеуітуралы.Ісжүзіндежоспардантыстексеруқорытындылары бойынша Мемлекеттік еңбек инспекторларыҚазақстанРеспубликасыныңеңбекзаңнамасынбұзушылықтардыбелгілейді,оларжойылуғажатпайды(мысалы, қызметкердіжұмысқақалпына келтіру),бірақмемлекеттікеңбекинспекторларыбелгілегендей, бұдан былаймұндайбұзушылықтарға жол бермеутуралынұсқамаенгізутүріндетіркелугежатады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелі:мұндайжағдайДепартаменттіңлауазымдытұлғаларын сыбайлас жемқорлықтәуекелінеәкеледі.
№ 14 ұсыным: «Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасын бұдан әрі бұзуға жол бермеу туралы нұсқама» толықтыру бөлігінде Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 195-бабына толықтыру енгізу қажеттігі туралы хат уәкілетті органға жіберілсін
Ұсыныстар:
1 Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау нәтижелері бойынша анықталған сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою жөніндегі іс-шаралар жоспарын әзірлеу.
Қоса жалғанды: 1 қосымша.
Келісілді (талдау объектісінің құрылымдық бөлімшелері):
«Қазақстан Республикасының
Еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау министрлігі Мемлекеттік
еңбек инспекциясы комитетінің
Ақтөбе облысы бойынша
департаменті» РММ-нің еңбек
қатынастарын бақылау және талдау
бөлімінің басшысы А. Касенова
«Қазақстан Республикасының
Еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау министрлігі Мемлекеттік
еңбек инспекциясы комитетінің
Ақтөбе облысы бойынша
департаменті» РММ-нің Еңбек
қатынастарын бақылау
бөлімінің басшысы А. Зейноллаұлы
«Қазақстан Республикасының
Еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау министрлігі Мемлекеттік
еңбек инспекциясы комитетінің
Ақтөбе облысы бойынша
департаменті» РММ-нің Еңбек
қауіпсіздігі және еңбекті қорғау
бөлімінің басшысы К. Камиев
«Қазақстан Республикасының
Еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау министрлігі Мемлекеттік
еңбек инспекциясы комитетінің
Ақтөбе облысы бойынша
департаменті» РММ-нің еңбек
қатынастарын бақылау және талдау
бөлімінің бас маманы Л. Есалиева
Қол қойылды (ішкі талдау субъектісінің басшысы):
«Қазақстан Республикасының
Еңбек және халықты әлеуметтік
қорғау министрлігі Мемлекеттік
еңбек инспекциясы комитетінің
Ақтөбе облысы бойынша
департаменті» РММ басшысы Ж. Алимов