Ақтөбе облысының еңбек инспекциясы басқармасының қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне жүргізілген ішкі талдау қорытындылары бойынша анықтама
Ақтөбе қаласы 2022жылы 5 мамыр
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының 2016 жылғы 19 қазандағы №12 бұйрығымен бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің үлгілік қағидаларының 8-тармағына сәйкес сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне талдау келесі бағыттар бойынша жүргізілді:
1) Басқарманың қызметін қозғайтын нормативтік құқықтық актілерде және құқықтық актілерде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;
2) Басқарманың ұйымдастырушылық-басқарушылық қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу кезеңі: 2021 жылғы 2 наурыздан 2022 жылғы 5 мамырға дейін.
Өткізу мерзімі: 2022 жылғы 5 мамырға дейін.
Басқарма өз қызметін Қазақстан Республикасының Конституциясына және заңдарына, Президент пен Үкіметтің актілеріне, Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілеріне, сондай-ақ Ақтөбе облысы әкімдігінің 2016 жылғы 12 тамыздағы №344 қаулысымен бекітілген Ақтөбе облысының еңбек инспекциясы басқармасының Ережесіне сәйкес жүзеге асырады.
Басқарудың негізгі функциялары:
1) Қазақстан Республикасы Еңбек заңнамасының, оның ішінде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
2) ұсынылған ұжымдық шарттардың мониторингін жүзеге асырады
жұмыс берушілер;
3) өндірістік жарақаттанудың, кәсіптік аурулардың, кәсіптік уланулардың себептеріне талдау жүргізеді және олардың профилактикасы бойынша ұсыныстар әзірлейді;
4) осы Кодексте және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген тәртіппен еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тексереді;
5) жұмыс берушілерде еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты адамдардың біліміне тексеру жүргізеді;
6) Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау нормативтерін жетілдіру мәселелері бойынша жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің өкілдерімен өзара іс-қимыл жасайды;
7) жұмыскерлердің, жұмыс берушілердің және олардың өкілдерінің еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері жөніндегі өтініштерін қарайды;
8) еңбек жағдайлары бойынша өндірістік объектілерді аттестаттау мониторингін жүзеге асырады;
9) Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес тексерулер кестесін әзірлейді және бекітеді;
10) еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға еңбекті қорғау және қауіпсіздік жөніндегі ақпараттық жүйе базасында мерзімді есептерді, сондай-ақ еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау жай-күйі мониторингінің нәтижелерін ұсынады;
11) еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган белгілеген нысан бойынша ұжымдық еңбек дауларының мониторингін жүргізеді;
12) еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға еңбек қатынастары бойынша қажетті ақпаратты ұсынады;
13) Жұмыс берушінің қызметін декларациялауды жүзеге асырады.
№ 1 сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Жазатайым оқиғаларды тергеу кезінде қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін анықтау әдістемесі нормативті түрде реттелмеген. Кінә дәрежесін анықтау кезінде өз қалауы бойынша шешім қабылдауға мүмкіндік беретін дискрециялық өкілеттіктер.
Еңбек кодексінің нормаларына сәйкес еңбек инспекциясы жөніндегі уәкілетті орган жұмыс орнындағы жазатайым оқиғалар кезінде тергеу жүргізеді. Мәселен, Еңбек кодексінің 190-бабының 2-бөлігіне сәйкес акт тергеу материалдарына сәйкес және Комиссия мүшелерінің көпшілігінің пікірін ескере отырып ресімделуі тиіс.
Егер еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеу кезінде комиссия өрескел абайсыздық зиянның туындауына немесе ұлғаюына себеп болғанын анықтаса, онда комиссия Тараптардың аралас жауапкершілігін қолданады және қызметкер мен жұмыс берушінің кінәні пайызбен анықтайды.
Анықтама: еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру жөніндегі комиссияның құрылу тәртібі мен құрамы Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 188-бабымен реттеледі.
Егер еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру жөніндегі комиссия мүшелерінің бірі комиссияның (көпшіліктің) қорытындыларымен келіспеген жағдайда, ол тергеп-тексеру аяқталған сәттен бастап екі жұмыс күні ішінде тергеп-тексеру материалына енгізу үшін өзінің дәлелді пікірін жазбаша түрде ұсынады. Ол арнайы тергеу актісіне "ерекше пікірді қарау"деген ескертпемен қол қояды.
Талдау барысында Комиссия мүшелеріне кінә дәрежесін вариативті түрде анықтауға мүмкіндік беретін еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғаларды тергеу кезінде қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін анықтау әдістемесі жоқ екендігі анықталды.
Бұл мән-жайлар сыбайлас жемқорлыққа жағдай жасайды, атап айтқанда мамандар жауапкершілік дәрежесі әртүрлі шектерде өзгеруі мүмкін, іс жүзінде шешіміне критерийлердің болмауына байланысты шағымдануға болмайды, сондай-ақ осы қорытындылар негізінде құқық қорғау органдары қылмыстық істерді тіркейді және іс жүргізу шешімдерін қабылдайды.
Сонымен қатар, сот органдарына жүгінген кезде қызметкер мен жұмыс берушінің кінәсінің дәрежесін белгілеудің бірыңғай әдістемесінің болмауына байланысты судьялар кінә дәрежесін өз сенімдерінен анықтайды, яғни комиссия анықтаған жауапкершілік дәрежесінің пайызы, мысалы, 60-тан 40-қа немесе 30-дан 70-ке дейін судьяларға біреудің кінәсінің көп немесе аз дәрежесі туралы сенуге негіз береді, дегенмен жоғарыда көрсетілген көрсеткіштер заңнамалық түрде белгіленбеген.
Ұсыныс: жазатайым оқиғаларды тергеу кезінде кінә дәрежесін есептеу әдістемесін әзірлеу және бекіту қажет (тиісті ұсыныстар ҚР Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігіне бірнеше рет жіберілді).
№ 2 Сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Профилактикалық бақылау қорытындылары бойынша нұсқамаларды бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) барумен келісу тәртібін айқындайтын нормалардың болмауы.
Кодекстің 152-1-бабында бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау мен қадағалау нәтижелерін ресімдеудің жалпы тәртібі айқындалған.
Мәселен, жоғарыда аталған баптың 1-тармағында тәуекелдерді бағалау жүйесі негізінде жүргізілген бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) барумен профилактикалық бақылау және қадағалау нәтижелері бойынша бақылау және қадағалау органының лауазымды адамы бұзушылықтар болған жағдайда анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқама жасайтыны көзделген.
Осыған байланысты, бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бара отырып, тексеру және профилактикалық бақылау және қадағалау мерзімдерін ұзарту және олардың күшін жою туралы қосымша актілерді, бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бара отырып, тексеру және профилактикалық бақылау мен қадағалау мерзімдерін тоқтата тұру,қайта бастау, ұзарту туралы хабарламаларды, бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) барып тексеру және профилактикалық бақылау және қадағалау туралы ақпараттық есепке алу құжаттарын ұсыну және қатысушылар құрамын өзгерту және олардың нәтижелері, Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының м. а. 2020 жылғы 25 желтоқсандағы №162 бұйрығымен бекітілген (бұдан әрі – ереже) тексеру, профилактикалық бақылау және қадағалау мерзімі аяқталған кезде "тексерулер субъектілері мен объектілерінің бірыңғай тізілімі" ақпараттық жүйесіндегі (бұдан әрі – ЕЖОБА) тексерудің нәтижелері туралы талонды дербес толтырады, оның мәліметтері бойынша автоматты түрде қалыптастырылады тексеру нәтижелері туралы электрондық акт және бұзушылықтарды жою туралы нұсқама.
Осылайша, кодекс пен Қағидаларға сәйкес тексеру нәтижелері туралы актіні және анықталған бұзушылықтарды жою туралы Нұсқаманы тексеру тағайындау туралы актіге сәйкес тексеру іс-шараларын жүргізуге тікелей қатысқан адамдар ғана жасауға тиіс.
Осыған сүйене отырып, қандай да бір бұзушылықтардың болуын не болмауын, сондай-ақ анықталған бұзушылықтарды жоюға бағытталған шаралардың сипатын тікелей басқарма басшысының немесе басшысының келісімінсіз Басқарма лауазымды адамы дербес айқындай алады.
Бұл норма "сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы" Заңның 4-бабының 6-тармағында көзделген сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі қағидатына, атап айтқанда, сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шараларын басымдықпен қолдану қағидатына қайшы келеді деп санаймыз.
Бұл жағдайда сыбайлас жемқорлық Кәсіпкерлік кодексіне тиісті түзетулер енгізу, сондай-ақ РГОП-қа анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқамаларды тікелей басшымен немесе Департамент басшысымен келісу мүмкіндігін беру арқылы жойылуы мүмкін.
Ұсыныс: анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқамаларды тікелей басшымен немесе басқарма басшысымен келісу қажеттілігін көздейтін Кәсіпкерлік Кодекске тиісті түзетулер енгізу.
№ 3 Сыбайлас жемқорлық тәуекелі
Мемлекеттік инспекторлар енгізген нұсқамалардың орындалу мерзімдері нормативтік реттелмеген.
Еңбек кодексінің 193-бабының 1-бөлігінің 4) тармақшасына сәйкес еңбек заңнамасының сақталуын мемлекеттік бақылау нәтижелері бойынша шешім қабылдау үшін осы салада мемлекеттік бақылау мен қадағалауды жүзеге асыратын лауазымды адамдар еңбек заңнамасы нормаларының белгіленген бұзушылықтарына байланысты нормативтік актілер талаптарының бұзылуын жою туралы нұсқама шығарады.
Мемлекеттік еңбек инспекторы шығаратын нұсқамалардың нысандары мен түрлері "мемлекеттік еңбек инспекторы актілерінің нысандарын бекіту туралы"Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы №904 бұйрығымен бекітілген.
Бақылау-қадағалау функцияларын іске асырудың осы кезеңінде сыбайлас жемқорлық көріністерін көрсету үшін алғышарттардың болуы: біріншісі-нұсқамалардың орындалу мерзімдерін белгілеу; екіншісі-нұсқамалардың орындалуын бақылау.
Мерзімдерді белгілеу ұйымның жағдайын, мән-жайларын, қызметінің ерекшеліктерін субъективті бағалауды ескере отырып, бірақ нұсқама тапсырылған күннен бастап кемінде күнтізбелік 10 күн жүргізілетінін атап өткен жөн.
Бұл тәсіл профилактикалық бақылау кезінде де, тексерулер жүргізу кезінде де нұсқамалар беру кезінде қолданылады.