Қазіргі қоғам күнделікті өмірде ақпарат алмасумен жиі кездеседі. Әрқайсымыз өзімізді тікелей анықтауға мүмкіндік беретін ақпаратты үнемі хабарлаймыз. Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы мұндай ақпаратты дербес деректерге жатқызады, ал олардың кейбіреулері құпиялылықты сақтауды талап етеді.
"Дербес деректер және оларды қорғау туралы" Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 21 мамырдағы № 94-V Заңында (бұдан әрі — заң) қамтылған ұйғарымға сәйкес дербес деректер – бұл олардың негізінде айқындалған немесе айқындалатын Дербес деректер субъектісіне жататын, электрондық, қағаз және (немесе) өзге де материалдық жеткізгіште тіркелген мәліметтер.
Қолжетімділік бойынша дербес деректер жалпыға қолжетімді және қолжетімділігі шектеулі болып бөлінеді.
Субъектінің келісімімен қол жеткізу еркін болып табылатын құпиялылықты сақтау талаптары Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қолданылмайтын Дербес деректер немесе мәліметтер жалпыға қолжетімді дербес деректер болып табылады.
Қолжетімділігі шектеулі Дербес деректер Қазақстан Республикасының заңнамасымен шектелген дербес деректер болып табылады (мысалы, дактилоскопиялық және геномдық ақпарат, медициналық, сақтандыру, салық және өзге де ақпарат).
Дербес деректерді жинауды, сақтауды, өзгертуді, толықтыруды, пайдалануды, таратуды, иесіздендіруді, бұғаттауды және жоюды қоса алғанда, дербес деректерді жинауды, өңдеуді және қорғауды жүзеге асыратын тұлғалар болып табылады. Өз кезегінде дербес Дерекқордың меншік иелері дербес деректер базасын иеленуге пайдалануға және оған билік етуге құқылы. Олар мемлекеттік органдар, жеке және (немесе) заңды тұлғалар (мысалы, жұмыс берушілер) болып табылады.
Осыған сүйене отырып, біздің заңды мүдделеріміздің орындалуын қамтамасыз ету және жеке өмірімізді қорғау мақсатында Дербес деректер операторына жүктелген міндеттердің орындалуын білу және бақылау қажет.
Дербес деректерді өңдеу кезіндегі субъектінің құқықтары мен оператордың міндеттері.
Субъектінің құқықтары Заңның 24-бабының 1-тармағында келтірілген, онда мынадай құқықтар бар:
1) меншік иесінде және (немесе) операторда, сондай-ақ үшінші тұлғада өзінің дербес деректерінің болуы туралы білуге, сондай-ақ мыналарды қамтитын ақпаратты алуға:
- дербес деректерді жинау және өңдеу фактісін, мақсатын, көздерін, тәсілдерін растау;
- Дербес деректер тізімі;
- дербес деректерді өңдеу мерзімдері, оның ішінде оларды сақтау мерзімдері;
2) тиісті құжаттармен расталған негіздер болған кезде меншік иесінен және (немесе) оператордан өзінің дербес деректерін өзгертуді және толықтыруды талап етуге;
3) меншік иесінен және (немесе) оператордан, сондай-ақ үшінші тұлғадан дербес деректерді жинау, өңдеу шарттарының бұзылуы туралы ақпарат болған жағдайда өзінің дербес деректерін бұғаттауды талап етуге;
4) меншік иесінен және (немесе) оператордан, сондай-ақ үшінші тұлғадан өзінің дербес иә-ін жоюды талап етуге
Егер дербес деректер субъектісі оператор өзінің дербес деректерін өңдеуді заң талаптарын бұза отырып жүзеге асырады немесе оның құқықтары мен бостандықтарын өзгеше түрде бұзады деп есептесе, Дербес деректер субъектісінің сотқа дейінгі шағым жасау тәртібімен (тиісті уәкілетті органға), содан кейін әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен шағымдануға құқығы бар.
Оператордың міндеттері Заңның 25-бабында белгіленген және сол міндеттер меншік иесіне де қатысты.
Мәселен, Дербес деректер туралы ақпарат жинауды бастамас бұрын меншік иесі және (немесе) оператор Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 12 қарашадағы № 1214 қаулысымен бекітілген арнайы нысан бойынша өздері жүзеге асыратын міндеттерді орындау үшін қажетті және жеткілікті дербес деректердің тізбесін бекітуге тиіс.
Дербес деректерді қорғау мақсатында оператор қажетті шараларды, оның ішінде Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес құқықтық, ұйымдастырушылық және техникалық шараларды қабылдауға және сақтауға міндетті.
Дербес деректерді өңдеу мақсатына қол жеткізген кезде оператор дербес деректерді жою жөнінде шаралар қолдануға міндетті.
Дербес деректер субъектісінің оның дербес деректерін өңдеуге келісімін алғанын дәлелдеу міндеті операторға жүктеледі.
Егер субъект операторға және (немесе) меншік иесіне жүгінген жағдайда, соңғысы өз кезегінде