Қазіргі заманғы және болашағына сенімді мемлекетті қалыптастыру жолында 1990 жылғы 25 қазандағы № 307-XII «Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Мемлекеттiк егемендiгi туралы декларация жөнiнде» Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Қаулысы жаңа мемлекеттіліктің негізін айқындаған және тәуелсіздік жолындағы серпінді қадам болған тарихи кезең болды.
«Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы» Конституциялық Заңның 18-бабында: «Осы Заң Қазақ КСР Мемлекеттік егемендігі туралы Декларациямен бірге Республиканың жаңа Конституциясын әзірлеуге негіз болады» деп атап көрсетілген.
Декларацияда бекітілген қағидаттар Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясында өз дамуын тапты, онда мемлекеттің ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп айқындалған.
Осы құқықтарда шығармашылық құқығы ерекше орын алады.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап Қазақстан ұлттық дамудың маңызды элементі ретінде Зияткерлік меншікті қорғау жүйесін қалыптастыруға назар аударды. Зияткерлік меншік ұлттың зияткерлік әлеуетінің көрінісі бола отырып, Қазақстанның экономикалық тәуелсіздігін нығайтудың негізгі құралына айналды. Зияткерлік меншік құқықтық институт қана емес. Бұл ғылым, білім, технология және мәдениетті біріктіретін ұлттық даму ресурсы.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары белсенді заң шығару кезеңіне айналды. 1996 жылы «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды, ол осы саланы қазіргі заманғы реттеудің негізін қалады. Құжат авторлардың, орындаушылардың, фонограмма жасаушылардың және хабар тарату ұйымдарының құқықтарын анықтады, олардың мүдделерін қорғаудың құқықтық кепілдіктерін қамтамасыз етті, сондай-ақ туындыларды қоғамдық мүддеге пайдалану тетіктерін белгіледі.
Жоғарыда аталған заңмен қатар, зияткерлік меншік объектілерін құру және пайдалану мәселелерін реттейтін Тауар белгілері, селекциялық жетістіктер, интегралды микросхемалар топологиялары және тағы басқалары туралы патенттік заңы қабылданды.
1990 жылдардың басынан бастап Қазақстан бірқатар негізгі халықаралық шарттарға - Париж және Берн конвенцияларына, Рим конвенциясына, ДЗМҰ-ның авторлық құқық және орындау мен фонограммалар жөніндегі шарттарына қосылды.
Бүгінде Қазақстан Республикасы авторлардың, өнертапқыштардың, селекционерлердің және зияткерлік меншік объектілерін жасаушылардың құқықтарын қорғаудың халықаралық стандарттарына бейілділігін растай отырып, ДЗМҰ қамқорлығымен жиырма халықаралық шарттарға қатысады.
Осы салада бірыңғай мемлекеттік саясатты әзірлеу үшін 2024 жылы ДЗМҰ, ЕАПО, ЕЭК және басқа да халықаралық, шетелдік патенттік ведомстволармен белсенді өзара іс-қимыл жасайтын Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқығы комитеті құрылды.
Әділет министрлігі ДЗМҰ бағдарламаларына қатысады, оның ішінде технологиялар мен инновацияларды қолдау орталықтарын (ТИҚО) құру – бүгінде олардың еліміздің 18 өңірінде 32 орталық бар.
ДЗМҰ жазғы мектебі үнемі өткізіліп тұрады. 2024 жылы Maqsut Narikbayev University базасында Орталық Азиядағы бірінші және жалғыз зияткерлік меншік және бизнес бойынша ДЗМҰ магистрлік бағдарламасы іске қосылды. 2025 жылдың маусым айында тіркелген магистрлердің алғашқы шығарылымы өтті.
Бұдан басқа, Қазақстан әйелдер басқаратын ШОБ IP-клиникалар құру бойынша ДЗМҰ жобасына белсенді қатысуда. Бағдарламаға бес қазақстандық компания қатысты. Жоба патенттер, тауар белгілері, өнеркәсіптік үлгілер және авторлық құқықтар саласындағы құзыреттерді дамытуға бағытталған, бұл шағын бизнестің бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
2024-2025 жылдары Қазақстан мен ДЗМҰ зияткерлік меншікті қорғау органдарының әлеуетін нығайту, дауларды шешудің баламалы тәсілдерін дамыту және лицензиясыз онлайн-контентпен күресу бойынша бірқатар бастамаларды іске қосты. 2025 жылдың сәуірінде инновациялар саласындағы ұлттық стратегияны дайындау бойынша бірлескен жоба басталды, оның негізгі элементі зияткерлік меншік болып табылады.
Қазақстан Зияткерлік меншікті тіркеу мен қорғауды неғұрлым қолжетімді және тиімді ете отырып, заңнаманы дәйекті түрде жетілдіруде. Қызметтерді цифрландыру зияткерлік меншік объектілеріне өтінімдердің жыл сайын өсуіне ықпал етеді.
2025 жылдың тоғыз айында тіркелген Өнеркәсіптік меншік объектілерінің саны 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 36,1% – ға өсті (7 751-ге қарсы 10 549), ал авторлық құқық объектілері 12,4% - ға артты (8 374-ке қарсы 9 409). Қолда бар Еуразиялық патенттердің саны 20 000-ға жетті.
Қазақстан заңнамасы елеулі өзгерістерге ұшырады – қылмыстық және әкімшілік жауапкершілік енгізілді, зияткерлік меншік объектілерін заңсыз пайдаланғаны үшін құқықтарды қорғау және жауапкершілік күшейтілді. Сотқа дейінгі реттеуден бастап сот тетіктеріне дейін құқықтарды қорғаудың көп деңгейлі жүйесі құрылды.
Соттар "Талас" сөзі белгілі бір шыққан жерімен байланысын жоғалтқанын және оны бір өндіруші монополияландырмайтын мойындады. Бұл тауар белгілері туралы заңға тікелей сәйкес келеді: жалпы атаулар ретінде қолданысқа енген белгілер айрықша құқықтардың объектісі ретінде қарастырылмайды.
Апелляциялық кеңес мүлдем заңды және кәсіби түрде әрекет етті. Нарықтың ашықтығын қамтамасыз ету үшін Апелляциялық кеңес "Талас" ауызша бөлігін даулы белгіден дискламациялауды, яғни алып тастауды талап етті.
Мұндай шара тұтынушыны тауардың географиялық шығу тегі туралы жаңылыстыратын сауда белгілерін тіркеуге және пайдалануға тыйым салатын заң нормаларымен толығымен негізделген. Осылайша, "Талас" географиялық атауын қорғаудан шығарып, мемлекет барлық шарап жасаушылар үшін тең жағдайды сақтап, бәсекелестікті қорғады.
Халықаралық практика сол қағидаттар бойынша әрекет етеді. Көптеген елдерде (ТРИПС келісімі мен ұлттық заңдар шеңберінде) сатып алушыны шатастыруы немесе бәсекелестерге адал емес артықшылық беруі мүмкін сауда маркаларында географиялық белгілерді қолдануға тыйым салынады. Мұндай жағдайларда заңдар тіркеуден бас тартуға немесе тіркелген белгіні қайтарып алуға тікелей жол береді.
Әділет министрлігінің әрекеттері осы стандарттарға сәйкес келеді: олардың арқасында тұтынушылар тауарлар туралы сенімді ақпарат алады, ал нарық жалпы атауларды монополиялаудан қорғалады.
Соттар апелляциялық кеңестің шешімін заңды деп тапты. Осылайша, мемлекеттік орган адал бәсекелестік пен адал өндірушілердің құқықтарының кепілі болды, ол қазақстандық заңнамаға да, тұтынушыларды қорғау міндеттеріне де толық жауап береді.
Соңғы жылдары цифрландыру өмірдің барлық салаларында басым бағытқа айналды. Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуында жағдайында цифрлық ортада құқықтарды қорғау мәселелері ерекше маңызға ие.
Цифрландыру, білім беру, ғылым және мәдениет саласындағы мемлекеттік бастамалар зияткерлік еңбек прогрестің қозғаушы күші және ұлттық өзін-өзі қамтамасыз етудің кепілі болатын жағдайлар жасауға бағытталған.
Бүгінгі таңда Қазақстан құқықтарды ұжымдық басқару саласында бірыңғай цифрлық платформаны белсенді түрде қалыптастыруда. Онда авторлар мен құқық иелері өз құқықтарын электрондық сервистер және қауіпсіз сыйақы тетіктері арқылы іске асыра алады.
Платформаны енгізу авторларға, құқық иелеріне және пайдаланушыларға ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз етеді, бұл құқықтарды ұжымдық басқаруға деген сенімді арттыруға мүмкіндік береді.
Цифрлық сервистерді дамыту, құқықтарды ұжымдық басқарудың бірыңғай платформасын құру, инновациялық шешімдерді енгізу зияткерлік меншікті қорғау жүйесін ашық, қолжетімді етуге мүмкіндік береді.
Бұл қадамдар Қазақстанның білім, идеялар мен шығармашылық ұлттық егемендікті дамыту мен нығайтудың стратегиялық ресурсына айналатын заманауи, тиімді және технологиялық мемлекетке деген ұмтылысын көрсетеді.