Сот сараптамасы қылмыстарды ашуда, азаматтық және әкімшілік дауларды шешуде, сондай-ақ азаматтардың мүдделерін қорғауда шешуші рөл атқара отырып, Қазақстан Республикасының сот төрелігі жүйесінде маңызды орын алады. Бұл жай ғана ғылыми-техникалық құрал емес, заңның үстемдігін қамтамасыз етуге, қоғамның сот жүйесіне деген сенімін арттыруға және әділеттілік қағидаттарын нығайтуға ықпал ететін маңызды тетіктердің бірі.
Бүгінгі таңда сот сараптамасы арнайы ғылыми зерттеулердің кең спектрін қамтиды. Жыл сайын мемлекеттік сектордың сот сарапшылары 58 мамандандырылған бағыт бойынша 180 мыңнан астам сараптама жүргізеді, олардың әрқайсысы терең білімді ғана емес, сонымен қатар жоғары кәсібилікті де талап етеді. Осы саладағы негізгі мемлекеттік институт - зертханалардың (17) және филиалдардың (3) ауқымды желісін қамтитын Әділет министрлігінің Сот сараптамалары орталығы болып табылады. Негізгі тапсырыс берушілер ішкі істер органдары болып табылады, оларға барлық сараптамалық қорытындылардың 90%-дан астамы беріледі. Олардың ішінде ең көп тарағандары есірткі сараптамасы, сот-медициналық сараптама, криминалистикалық және зертханалық зерттеулердің басқа түрлері болып қала береді.
Сот сараптамасын цифрландыру: процестерді автоматтандыру және ашықтық.
Заманауи технологиялар сот сараптамасының жаңа келбетін көрсетеді. «Е-saraptama» ақпараттық жүйесі сот төрелігін цифрландырудың маңызды кезеңі болды. Ол сараптама мекемелері мен құқық қорғау органдары арасындағы өзара іс-қимылды автоматтандырды, бұл сараптамаларды тағайындау және өндіру процестерін оңтайландыруға және адам факторының әсерін барынша азайтуға мүмкіндік берді.
Цифрландыру сарапшылардың жұмыс процесін жеделдетіп қана қоймай, барлық рәсімдердің ашықтығын арттыруға мүмкіндік берді. Сот процесінің тараптары үшін бұл сараптамалық мекемелермен өзара әрекеттесуді жеңілдетуді және шығындарды азайтуды білдіреді.
Дамудың жаңа сын-қатерлері мен бағыттары.
Жылдам дамып келе жатқан әлемде сот сараптамасы жаңа қиындықтарға тап болады: киберқылмыстардың көбеюі, зияткерлік меншік саласындағы даулар, экологиялық қауіпсіздік мәселелері, синтетикалық есірткінің таралуы. Бұл сын-қатерлердің жауабы сараптаманың жаңа түрлерін енгізу және аспаптар базасын кеңейту.
Мәселен, ағымдағы жылы сот сараптамасының жаңа түрі - зияткерлік меншік объектілеріне сараптама енгізілді, оның шеңберінде Министрлік сот сарапшыларын оқытуды ұйымдастырды және жаңа әдістеме әзірленді.
Сараптаманың осы түрін жасау зияткерлік меншік объектілерін қорғау, инвестициялық қызметті құқықтық қорғау және елдің имиджін нығайту жолындағы маңызды қадам болып табылады.
Сонымен қатар, азаптауды және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын өтініштер мен жазалау түрлерін тергеу шеңберінде Стамбул хаттамасының жаңартылған ұсынымдарына дейін әдістемелерді өзектендіру жүргізілді, бұл азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілі ретінде сот сараптамасын жүргізу кезінде халықаралық стандарттарды қолданудың маңыздылығын көрсетеді.
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын нығайту мақсатында отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылықты криминализациялау шеңберінде сот-медициналық сараптамалар жүргізу бойынша жұмыс оңтайландырылды. Мәселен, Министрлік құқық қорғау органдарымен бірлесіп, қылмыстық құқық бұзушылықтарды, оның ішінде денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру және ұрып-соғу туралы істер бойынша сот-медициналық сараптамалар жүргізу кезінде тергеудің нақты алгоритмін әзірледі.
Бұл шаралар сот сарапшыларына сараптамалық тәжірибені сапалы жаңа деңгейге көтеруге және сайып келгенде сот сараптамаларын жүргізу кезінде тәсілдердің біртұтастығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Әділет министрлігінің және Сот сараптамалары орталығының мүдделі органдармен есірткіге сараптама жүргізу бойынша үздіксіз жұмысты жетілдіру және қамтамасыз ету саласындағы қызметін жеке атап өту қажет.
Қазақстан Республикасында Нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес жөніндегі 2023-2025 жылдарға арналған кешенді жоспар шеңберінде тиісті бұлтартпау шарасын уақтылы таңдау мақсатында синтетикалық есірткілерге сот сараптамасын жүргізу мерзімдерін қысқарту жөніндегі іс-қимыл алгоритмі әзірленді.
Қазіргі уақытта жүргізілген жұмыс нәтижесінде синтетикалық есірткілерге сот-сараптамалық зерттеулер объектілерінің ең аз саны (үшке дейін) кезінде бір тәуліктен аспайтын мерзімде жүргізіледі.
Нәтижесінде, бүгінгі күні Орталықтың аумақтық бөлімшелері есірткінің жаңа түрлерін анықтауға мүмкіндік беретін заманауи талдамалық жабдықтардың ең аз жиынтығымен жабдықталған.
Өткен жылы Үкімет бекіткен Әділет министрлігі жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп іске асыратын Орталық бөлімшелерін материалдық-техникалық жарақтандыруды жетілдіру жөніндегі жол картасы сот сараптамалары орталығының аумақтық бөлімшелерін жабдықтармен қамтамасыз етуге мүмкіндік бергенін атап өткен жөн.
Сондай-ақ, ағымдағы жылы Сот сараптамалары орталығы өз қаражаты есебінен есірткі құралдарын зерттеу үшін 10 бірлік жабдық сатып алды.
Сарапшы жүйенің негізі.
Технологияның қарқынды дамуына қарамастан, адам сот сараптамасында негізгі тұлға болып қала береді. Сот сарапшысы - бұл білімі терең, сонымен қатар жауапкершілік деңгейі жоғары тұлға. Сондықтан Әділет министрлігі сот сарапшыларының ғылыми біліміне, олардың біліктілігін арттыруға және аттестаттауға ерекше назар аударады.
Атап айтқанда, аттестаттаудан өту кезінде сот сарапшыларын автоматтандырылған тестілеу, сондай-ақ сот-сараптама қызметімен айналысуға үміткерлерді тестілеу енгізілді, бұл үміткерлердің білімін тексеру кезінде «адами факторды» болдырмайды.
Министрлік сондай-ақ қолданыстағы заңнамаға сәйкес 5 жылда бір рет біліктілігін арттырудан өтуі тиіс сот сарапшыларының кәсіби деңгейін арттыруға ерекше назар аударады. Сот сарапшыларының біліктілігін арттыру шеңберінде жыл сайын сарапшыларға негізінен жалпы теориялық пәндер бойынша Л. Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, Казақ гуманитарлық заң университеті, Астана медицина университеті, Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті және т.б. оқу орындарында оқыту жүргізіледі.
Сонымен қатар, сарапшылар тұрақты негізде Қазақстандағы және ТМД елдеріндегі оқу орындары мен клиникалар базасында, сондай-ақ Түркия, АҚШ, Ұлыбритания сияқты алыс шетелдердің озық оқу орындары мен орталықтарында біліктілікті арттыру курстарынан өтеді. Білім алған сарапшылар алған білімдері мен дағдыларын ғылыми-әдістемелік базаны жетілдіру және жұмыс істеу үшін пайдаланады.
Сот сараптамасы сот төрелігінің нақты және объективті құралы ғана емес, сонымен бірге әділеттілік пен заң үстемдігі принциптерінің көрінісі болып табылады. Әрбір сараптамалық қорытынды дәлелдемелерді зерттеу мен бағалаудың толықтығын, жан-жақтылығын, объективтілігін қамтамасыз ететін жүйенің бір бөлігіне айналады, бұл өз кезегінде істерді әділ қарауға, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға, қоғамның сот төрелігіне деген сенімін арттыруға ықпал етеді.
Қазақстанның сот сараптамасының болашағы зор әлеуетке ие. Технологияға инвестиция салу, кадрларды даярлау және институтты дамыту әділеттіліктің негізгі тірегі ретіндегі ұстанымын тұтастай одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді, бұл шындық пен әділеттіліктің қашан да өзгермейтін құндылықтары болып қала беруін қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасындағы сот сараптамасы - бұл әділеттілік орнатуға, азаматтардың құқықтарын қорғауға және сот жүйесіне деген сенімді нығайтуға ықпал ететін сот төрелігінің ажырамас элементі. Оның маңыздылығы жеке істерден әлдеқайда асып түседі. Бұл Қазақстанның әділдік, заңдылық және құқық қолданудағы ғылыми көзқарас қағидаттарын ұстанатын мемлекет ретіндегі имиджін қалыптастыратын құрал.
Әрбір сараптамалық қорытынды - бұл күн сайын қоғам мүддесін қорғайтын мамандардың қажырлы еңбегінің нәтижесі. Осылайша, сот сараптамасын дамыту, технологияларды енгізу және мамандарды даярлау деңгейін арттыру Әділет министрлігінің басты басымдықтары болып табылады.