Орындаушы - актер, әнші, музыкант, биші немесе рөлде ойнайтын, ән салатын, оқитын, мәнерлеп оқитын, музыкалық аспапта ойнайтын, интерпретациялайтын немесе әдебиет және (немесе) өнер туындыларын (соның ішінде эстрадалық, цирк немесе қуыршақ нөмірлерін) немесе халық шығармашылығы туындыларын өзгедей жолмен орындайтын басқа адам, сондай-ақ спектакльді қоюшы-режиссер және дирижер («Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабының 24) тармақшасы).
Орындаушының «сабақтас құқықтар» деп аталатын құқықтары бар.
Орындаушыға жеке мүліктік емес және мүліктік құқықтар тиісті: ат қою құқығы, орындауды немесе қойылымды орындаушының ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіруге қабілетті кез келген бұрмаланудан немесе өзге де қол сұғушылықтан қорғау құқығы (беделін қорғау құқығы), орындауды немесе қойылымды пайдаланудың әрбір түрі үшін сыйақы алу құқығын қоса алғанда, кез келген нысанда пайдалану құқығы орындау немесе қою.
Орындаушының орындауды немесе қойылымды пайдалануға айрықша құқықтары бұрын жазылмаған орындауды немесе қойылымды жазуды жүзеге асыруға, кез келген нысанда орындаудың немесе қойылымдардың жазбасын тікелей немесе жанама түрде жаңғыртуға, эфирге беруге, жалпыға бірдей мәлімет үшін кабель арқылы хабар беруге немесе орындаушылық немесе қойылым жазбасын пайдаланбай орындауды немесе қойылымды жалпыға бірдей назарға жеткізуге, орындаушылық немесе қойылым жазбасын пайдаланбай орындауға немесе қоюға рұқсат беру немесе тыйым салу эфир, кабель бойынша жалпыға бірдей мәлімет үшін хабарлама немесе орындалуы немесе қойылуы туралы жазбаны жалпыға бірдей жеткізу, орындаушының қатысуымен орындалуы немесе қойылуы жазылған коммерциялық мақсатта жарияланған фонограмманы жалға (жалдауға) құқығын білдіреді. Бұл құқық орындауды фонограммаға жазуға шарт жасасу кезінде фонограмма өндірушісіне өтеді. Бұл ретте орындаушы осындай фонограмманың даналарын жалға (жалға) бергені үшін сыйақы алу құқығын сақтайды.
Зияткерлік меншікті сақтау және қорғау мәселелері мемлекет шекарасынан шықты. Авторлық құқық және сабақтас құқықтар мәселелері бойынша бірқатар халықаралық келісімдер қабылданды.
Орындаушылардың құқықтары орындаушылардың, фонограмма жасаушылардың және хабар тарату ұйымдарының құқықтарын қорғау туралы халықаралық конвенция (Рим конвенциясы) (2012 жылғы 30 наурыз) және Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (ДЗМҰ) орындау және фонограммалар жөніндегі шарты (2004 жылғы 16 сәуір) сияқты әртүрлі халықаралық шарттармен қорғалады.
Авторлардың құқықтарына қатысты шарттармен салыстырғанда, орындаушылардың құқықтары туралы халықаралық келісімдер салыстырмалы түрде жақында болған оқиға болып табылады. Авторлардың құқықтары туралы көпжақты келісімдер 1886 жылы Берн конвенциясына қол қойылғаннан бері бар. Керісінше, көпжақты шарттар 1961 жылға дейін орындаушылардың, фонограмма жасаушылардың және хабар тарату ұйымдарының құқықтарын қорғау туралы халықаралық конвенцияға қол қойылғанға дейін орындаушылардың құқықтарына қатысты болмады. Рим конвенциясы орындаушыларға олардың тірі қойылымдарын рұқсатсыз таратуға және жазуға жол бермеу құқығын берді.
1961 жылы Рим конвенциясы қабылданғанға дейін әртістер мен орындаушылар өз орындауларына құқықтар мен Қорғаныс алу үшін әлемдегі барлық қиындықтарға тап болды.
Ол мақұлданғаннан бері әртістер мен орындаушылар сабақтас құқықтарға ие болды.
Айта кету керек, 1996 жылы ДЗМҰ-ның орындаушылықтар және фонограммалар жөніндегі шарты (ОФШ) алғаш рет кез-келген халықаралық шартта орындаушылардың жеке мүліктік емес құқықтарын мойындады.
Сондай-ақ, осы шарт орындаушыларға фонограмма түрінде жазылған кез келген орындаудың сым арқылы және сымсыз байланыс құралдарымен кез келген жерден және кез келген уақытта өз таңдауы бойынша оларға қол жеткізе алатындай етіп, жалпыға бірдей мәліметке жеткізу түрінде мүліктік құқықтарды (беру құқығын) береді. Бұл құқық Интернет желісіндегі сұраныс бойынша жүзеге асырылатын интерактивті таратуға да қатысты.
Орындаушы құқығы мен авторлық құқық арасында көптеген ұқсастықтар бар. Туынды авторы сияқты орындаушының жалпыға бірдей мәлімет үшін хабарлама алуға, көбейту, тарату құқығына және «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 37-бабында көрсетілген басқа да құқықтарға құқығы бар.
Шығарманы ұсынатын актер, музыкант, комик немесе орындаушы драмалық мәтін, композиция немесе спектакльдің негізінде жатқан, өзіндік авторлық құқықты қорғауы бар басқа шығарма сияқты өз орындау құқығына тиісті қорғауды ала алады.
Орындаушының құқықтары шығарманың өзіне (автор жасаған) емес, осы орындаушының көркемдік орындалуына ғана қатысты екендігіне назар аударамыз.
Осылайша, бір шығармаға (мысалы, әнге) бірнеше интерпретация болуы мүмкін (бір әнді түсіндіретін бірнеше әнші). Әр әншінің эфирге шығуға, кабель арқылы көпшілікке хабарлауға немесе әннің өзіне емес, оның әнінің интерпретациясын көпшілікке жеткізуге құқығы бар. Бұл Орындаушының сабақтас құқығының ерекшелігі, сондықтан біз авторлық құқықтың айырмашылығына ораламыз.
Сабақтас құқық тек шығарманы интерпретациялуды қорғайды, ал авторлық құқық шығарманың өзін қорғайды.
Алайда, кейде бір адам автор және орындаушы бола алады. Егер әнді (мәтінді немесе музыканы) жазатын адам да оны орындайтын болса, онда бұл жағдайда бір адам авторлық құқыққа және сабақтас құқықтарға ие болады.
Орындаушының сабақтас құқықты пайдалануы үшін қажетті шарттар: ол шығарманы интерпретациялау немесе орындауы керек.
Интерпретациялау немесе орындау кең мағынада түсініледі. Бұл ән айту, мәнерлепоқу, ойын, би және т. б. болуы мүмкін.
Тіпті дирижерлер мен режиссерлерде шығарманы интерпретациялау тек жанама болғанына қарамастан, орындаушылар болып саналады.
Орындау «түпнұсқа» болмауы керек (авторлық құқықтың классикалық талабы), ол жай «көркем» болуы мүмкін.
Сабақтас құқықтың пайда болуы үшін орындалатын шығарманың түпнұсқа болуы және авторлық құқықпен қорғалуы керек екенін атап өткен жөн. Дегенмен, шығарманың өзі әлі де авторлық құқықпен қорғалуы міндетті емес.
Яғни, қоғам игілігіне өткен шығарма (авторлық құқықтың мерзімі өткен) орындалуы мүмкін және мұндай орындау сабақтас құқықпен қорғалады.
Сонымен, егер пианист 2023 жылы Шопеннің «Жоқтау шеруін» ойнайтын болса, ол 70 жылдан астам уақыт бойы тірі болмаса да және «Жоқтау шеруі» шығарма ретінде авторлық құқықпен қорғалмаса да, оны орындау үшін өзінің іргелес құқығын пайдалана алады.
Спортшылар, модельдер, реалити-шоу қатысушылары, теледидар немесе радио жүргізушілері, репортажға немесе деректі фильмге қатысатын адамдар, туындысын орындамайтындықтан әдетте, орындаушылар болып саналмайды және авторлық құқық, оларға қатысты орындаушылың құқықтар жоқ екенін атап өткім келеді.
Алайда, абай болу керек, өйткені әр жағдайда әр түрлі болуы мүмкін.
Сонымен, спортшылармен мысалды қарастырған кезде, футболшыларға қатысты олардың авторлық құқық туындысын орындамайтындығы анық деп айтуға болады, бірақ егер мәнерлеп сырғанаумен немесе синхронды жүзумен айналысатын спортшыларға назар аударатын болсақ, онда олардың іс-әрекеттерінде авторлық құқық объектісі болып табылатын хореография бар.
Реалити-шоудың қатысушысына да қатысты: егер ол сценарийде жазылмаған әрекеттерді орындаса және бұл оның табиғи мінез-құлқы болса, онда мұндай адам Орындаушы болмайды. Бірақ егер ол актерлік рөлді ойнаған болса (өйткені кейде реалити-шоулар сценарий бойынша жазылады), онда бәрі басқаша болуы мүмкін: ол енді тек өзі емес, нағыз актер болар еді.
Осылайша, әрбір нақты жағдайда адамның қандай да бір нақты істе қандай рөл атқарғанын зерттеу қажет және егжей-тегжейлі қаралғаннан кейін ғана бұл адамның сабақтас құқықтардың субъектісі екенін айтуға болады.
Қазақстан Республикасында орындаушыға қатысты құқықтар бірінші орындағаннан немесе қойғаннан кейін 70 жыл ішінде қолданылады. орындаушының есiмiн, орындаушылықты немесе қойылымды кез-келген бұрмалаудан немесе орындаушының ар-намысына және қадiр-қасиетiне нұқсан келтiруi мүмкiн өзге де қол сұғушылықтан қорғау құқықтарының қорғалуына шек қойылмайды. («Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңының 42-бабының 1-тармағы).
Орындаушының бұрын жазылмаған орындауды немесе қойылымды жазуды жүзеге асыруға, кез келген нысанда орындаудың немесе қойылымдардың тікелей немесе жанама жазбасын жаңғыртуға, эфирге беруге, кабель арқылы жалпыға бірдей мәлімет үшін хабар беруге немесе орындаушылық немесе қойылым жазбасын пайдаланбай орындауды немесе қоюды жалпыға бірдей назарға жеткізуге, эфирге беруге, хабар беруге рұқсат беруге немесе тыйым салуға кабель бойынша жалпы жұрттың назарына жеткізу немесе жалпы жұрттың назарына жеткізу орындау немесе қою жазбасы, орындаушының қатысуымен орындалуы немесе қойылуы жазылған коммерциялық мақсатта жарияланған фонограмманы жалға (жалдауға) беру құқығы бар екенін есте ұстаған жөн. Бұл құқық орындауды фонограммаға жазуға шарт жасасу кезінде фонограмма өндірушісіне өтеді. Бұл ретте орындаушы осындай фонограмманың даналарын жалға (жалға) бергені үшін сыйақы алу құқығын сақтайды.
Осылайша, тірі қойылымдарды жазу, эфирге шығару, көрермендерге, радиоға, теледидарға, онлайн ағындық платформаларға тарату, сондай-ақ мюзиклдер немесе фильмдер сияқты спектакльдерді басқа формаларға бейімдеу үшін міндетті түрде орындаушылардың келісімін алу