2023 жылғы 2 қаңтарда «Өсімдіктер әлемі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды, ол қоғамдық қатынастарды реттейді және өсімдіктер дүниесін қорғау, қалпына келтіру және пайдалану саласындағы мемлекеттік саясаттың құқықтық негіздерін белгілейді.
1. Ботаникалық коллекцияларға қандай өсімдік түрлері жатады?
Ботаникалық бақтардың, дендрологиялық саябақтардың және ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың өзге де түрлерінің, дендросаябақтардың (арборетумдардың), жылыжайлардың, ғылыми және өзге де ұйымдардың питомниктерінің өсімдіктердің тірі коллекциялары;ерекше жағдайларда генетикалық материал ретінде сақталатын тірі өсімдіктердің тұқымдары мен басқа бөліктері;гербарий және қазба өсімдіктерінің әртүрлі бөліктерінің жинақтары (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 22-б.).
2. Генетикалық ресурстар жинағына қандай өсімдік түрлері жатады?
Халықаралық стандарттардың талаптарына сәйкес сақталатын өсімдіктердің генетикалық ресурстарының құнды және бірегей үлгілерінің жинағы болып табылатын ұлттық коллекциялар; өсімдіктердің әртүрлі генетикалық материалының үлгілерін қамтитын және нақты ғылыми-зерттеу, жалпы білім беру және селекциялық міндеттерді шешу үшін қалыптастырылатын зерттеу-селекциялық коллекциялар; ғылыми-зерттеу және селекциялық бағдарламаларды қамтамасыз ету үшін зерттеу-селекциялық және өзге де коллекциялардан алынған үлгілер негізінде қалыптастырылатын уақытша зерттеу топтамалары; өсімдіктердің генетикалық ресурстарының үлгілерінен тұратын, олардың ең аз санында өсімдік түрінің негізгі генетикалық әртүрлілігі болатын өзекті коллекциялар; басқаруы халықаралық келісімдер негізінде жүзеге асырылатын халықаралық ұйымдардан, шетелдік ұлттық коллекциялардан немесе өсімдіктердің генетикалық банктерінен сақтауға берілген әлемдік өсімдік әртүрлілігі үлгілерінің жинағы болып табылатын халықаралық қайтарылатын коллекциялар (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 22-б. 2-т.).
3. Өсімдіктер әлеміне мемлекеттік мониторинг қалай жүзеге асырылады?
Өсімдіктер әлемінің мемлекеттік мониторингі өсімдіктердің индикаторлық түрлері бойынша олардың табиғи өсетін жерлерінде, арнайы бөлінген мониторингтік алаңдарда жүзеге асырылады. Мониторингтік ақпарат алу үшін: Жерді қашықтықтан зондтау әдістері; жерге орналастыру жобалары, геоботаникалық және орман орналастыру материалдары, карталар; ғылыми-зерттеу жұмыстарының, ресурстық зерттеулер мен жобалық ізденістердің нәтижелері; өсімдіктер дүниесін түгендеу, орман қорын мемлекеттік есепке алу нәтижелері және өзге де материалдар пайдаланылады. Жерді қашықтықтан зондтау әдістері; жерге орналастыру жобалары, геоботаникалық және орман орналастыру материалдары, карталар. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының, ресурстық зерттеулердің және жобалық ізденістердің нәтижелері. Өсімдіктер дүниесін түгендеу, орман қорын мемлекеттік есепке алу нәтижелері және өзге де материалдар (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 24-б. 2-т.).
4. Өсімдіктер әлемін қорғау, қалпына келтіру қандай құралдардың негізінде ұйымдастырылады?
Өсімдіктер дүниесін қорғау, қорғау, қалпына келтіру және пайдалану саласындағы іс-шараларды қаржыландыру: қоршаған ортаға теріс әсер еткені үшін төлемақы; инвесторлардың қаражаты; өсімдіктер дүниесін пайдаланушылар қаражаты; гранттар; жеке және заңды тұлғалардың ерікті жарналары мен қайырымдылықтары, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер есебінен жүзеге асырылады (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 43-б.).
5. Тексеруді тағайындау туралы актінің мазмұнына не кіреді ?
Тексеруді тағайындау туралы актіде: актінің нөмірі мен күні; бақылау органының атауы; тексеру жүргізуге уәкілетті тұлғаның тегі, аты, әкесінің аты (егер ол жеке басын куәландыратын құжатта көрсетілсе) және лауазымы; тексеру жүргізуге тартылатын мамандар, консультанттар және сарапшылар туралы мәліметтер (олар болған кезде)көрсетіледі; бақылау субъектісінің (объектісінің) атауы немесе өзіне қатысты тексеру жүргізу тағайындалған жеке тұлғаның тегі, аты, әкесінің аты (егер ол жеке басын куәландыратын құжатта көрсетілсе), оның орналасқан жері, сәйкестендіру нөмірі, объектілердің тізбесі, аумақ учаскесі; тағайындалған тексеру түрі; тексеру жүргізу мерзімі; Тексеру жүргізу негіздері, оның ішінде міндетті талаптары тексеруге жататын нормативтік құқықтық актілер; тексерілетін кезең; бақылау субъектісінің (объектісінің) құқықтары мен міндеттері; актілерге қол қоюға уәкілетті адамның қолы; заңды тұлға басшысының не оның уәкілетті тұлғасының, жеке тұлғаның тексеруді тағайындау туралы актіні алғаны немесе алудан бас тартқаны туралы қолы (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 49-б.).
6. Өсімдіктер әлеміне зиянды өтеу қалай жүзеге асырылады?
Өсімдіктер әлеміне келтірілген зиянды өтеу жабайы өсімдіктерді заңсыз алып қойғаны, дайындағаны (жинағаны), бүлдіргені немесе өлтіргені үшін қылмыстық, әкімшілік немесе азаматтық-құқықтық жауапкершілік тәртібімен жүзеге асырылады (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 44-б.).
7. Жабайы өсімдіктерге не жатады?
Табиғи жағдайда өсетін және таралатын өсімдік түрлері (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 1-б. 5-т.).
8. Жеке және заңды тұлғалар өсімдіктер әлемінің учаскелеріне еркін баруға және болуға құқылы ма?
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды және аумақтарды қорғаудың ерекше режимі белгіленген мемлекеттік орман қоры учаскелерін қоспағанда, жеке және заңды тұлғалардың өсімдіктер әлемі алып жатқан учаскелерге еркін баруға және онда болуға; Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өсімдіктер дүниесін пайдалануға құқығы бар (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 7-б.).
9. Өсімдіктер әлемін қорғау қалай жүзеге асырылады?
Мемлекеттік және жеке меншіктегі жерлерде өсетін өсімдіктер дүниесін қорғау осы Заңға және Қазақстан Республикасының өзге де заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады. Өсімдіктер дүниесін қорғау мақсатында жергілікті атқарушы органдар, жер учаскелерінің меншік иелері, жер пайдаланушылар: фитосанитариялық мониторинг, карантиндік объектілердің, аса қауіпті зиянды организмдердің, бөгде және өсімдіктер ауруларының өзге де түрлерінің алдын алу және уақтылы анықтау жөніндегі іс-шараларды орындауды, өсімдіктерге қолайсыз факторлардың әсерін азайтуды қамтамасыз етуге міндетті; Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қоршаған орта үшін олардың тиімділігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін тәсілдермен және құралдармен карантиндік объектілердің, аса қауіпті зиянды организмдердің, бөгде және өсімдіктер ауруларының өзге де түрлерінің ошақтарымен күресу; өсімдіктерді қорғау саласындағы, өсімдіктер карантині жөніндегі, Орман шаруашылығы саласындағы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы уәкілетті орган мен уәкілетті органдарды карантиндік объектілердің, аса қауіпті зиянды организмдердің, бөгде және өсімдіктер ауруларының өзге де түрлерінің таралу ошақтарының пайда болу фактілері туралы уақтылы хабардар ету (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 15-б.).
10. Өсімдіктер әлемін қалпына келтіру қалай қамтамасыз етіледі?
Өсімдіктер әлемін қалпына келтіру келесі жолдармен қамтамасыз етіледі:
жабайы өсімдіктердің, олардың популяциялары мен қауымдастықтарының өсуіне қолайлы жағдайлар жасау (жасау); жабайы өсімдіктердің, олардың популяциялары мен қауымдастықтарының табиғи қалпына келуіне жәрдемдесу; өсімдіктерді отырғызу (себу) және оларға күтім жасау; өсімдіктер түрлеріне, олардың популяциялары мен қауымдастықтарына, өсіп-өну орындарына теріс әсер ететін қызметті шектеу (тоқтата тұру). Қазақстан Республикасының заңнамасымен (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 17-б.).
11. Генофондты сақтау қалай жүзеге асырылады?
Өсімдіктер әлемінің генофондын сақтау: өсімдіктердің түрлерін, олардың табиғи өсетін жерлеріндегі популяцияларды сақтау және қалпына келтіру; өсімдіктердің әртүрлілігін оның табиғи өсетін жерлерінен тыс сақтау. Табиғи өсетін жерлерде өсімдік түрлерін, олардың популяцияларын ұстау және қалпына келтіру түрдің Генофондтары сақталған учаскелерді және оның белгіленген табиғи сорттарын (нысандарын) бөлу, оларға Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен мемлекеттік табиғи-қорық қорының объектісі және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесін беру жолымен қамтамасыз етіледі. Өсімдіктердің алуан түрлілігін оның табиғи өсетін жерлерінен тыс жерде сақтау екпелерді, өсімдіктердің бағалы түрлерінің және (немесе) олардың сорттарының (нысандарының) тірі коллекцияларын жасанды түрде құру және күтіп-ұстау, сондай-ақ өсімдіктерді популяциялардан, олардың вегетативтік бөліктерінен, тұқымдарынан (спораларынан) консервациялаудың әртүрлі тәсілдерін пайдалана отырып, бақыланатын ортада ұстау жолымен қамтамасыз етіледі. Өсімдіктердің сақталатын генетикалық ресурстары туралы ақпаратты құзыретті органдар мен генетикалық ресурстарға қол жеткізу және пайданы бірлесіп пайдалану мәселелері жөніндегі ұлттық үйлестіру орталығы (бұдан әрі – ұлттық үйлестіру орталығы) қалыптастырады. Мұндай ақпаратқа қол жеткізу өсімдіктер әлемінің генофондымен жұмыс істеу қағидаларына сәйкес Ұлттық Медиация тетігі арқылы жүзеге асырылады (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 18-б.).
12. Өсімдіктер әлемі кадастрының мазмұнына не кіреді?
Өсімдіктер әлемінің мемлекеттік кадастры өсімдіктер түрлерінің жер санаттары бойынша таралуы туралы, олардың сандық және сапалық сипаттамалары, экономикалық бағалауы туралы деректердің жүйеленген жиынтығын, сондай-ақ өсімдіктер дүниесін қорғау, қалпына келтіру және пайдалану саласындағы басқару мен үйлестіру үшін қажетті өзге де деректерді қамтиды (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 25-б.).
13. ҚР аумағында өсімдіктер әлемін пайдаланудың қандай түрлеріне жол беріледі?
Қазақстан Республикасының аумағында өсімдіктер әлемін пайдаланудың мынадай түрлеріне жол беріледі: жалпы пайдалану тәртібімен: өсімдіктер әлемін жеке және үйде пайдалану үшін пайдалану; өсімдіктер әлемін ғылыми-зерттеу, оқу, мәдени-ағарту, сауықтыру, рекреациялық, эстетикалық, туристік мақсаттар үшін пайдалану; арнайы пайдалану тәртібімен: өсімдіктер әлемін мал шаруашылығының мұқтаждықтары үшін пайдалану; өсімдік әлемін фармацевтикалық, азық-түлік және техникалық қажеттіліктер үшін пайдалану. Өсімдіктер әлемін жалпы пайдалану өтеусіз және тиісті рұқсатсыз жүзеге асырылады. Өсімдіктер дүниесін арнайы пайдалану Қазақстан Республикасының салық заңнамасына сәйкес Өсімдік ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем енгізілген және осы Заңда және «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тәртіппен өсімдіктер дүниесін қорғау, қалпына келтіру және пайдалану саласында хабарлама жіберілген жағдайда жүзеге асырылады (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 27-б.).
14. Өсімдік ресурстарын пайдалану лимиттері қандай мақсатта белгіленеді?
Өсімдік ресурстарын пайдалану лимиттері оларды ұтымды пайдалану мақсатында белгіленеді. Өсімдік ресурстарын пайдалану лимиттері уәкілетті орган аккредиттеген мамандандырылған ұйымдар жүргізетін ресурстық зерттеулер негізінде айқындалады және оларды облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың жергілікті атқарушы органдары ресурстық зерттеу материалдарымен айқындалған мерзімге бекітеді (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 32-б.).
15. Өсімдіктер әлеміне келтірілген зиян мен шығындарды өтеу қалай жүзеге асырылады?
Өсімдіктер әлеміне келтірілген зиянды өтеу жабайы өсімдіктерді заңсыз алып қойғаны, дайындағаны (жинағаны), бүлдіргені немесе өлтіргені үшін қылмыстық, әкімшілік немесе азаматтық-құқықтық жауапкершілік тәртібімен жүзеге асырылады. Өсімдік әлеміне зиянды өтеу мөлшерін уәкілетті орган ведомствосының тиісті аумақтық бөлімшелері Қазақстан Республикасының өсімдіктер дүниесін қорғау, қалпына келтіру және пайдалану саласындағы заңнамасын бұзудан келтірілген зиянның мөлшерін есептеу үшін базалық мөлшерлемелерге сәйкес айқындайды. Жер қойнауын пайдалану, ғимараттарды, құрылыстарды, жолдарды, құбыржолдарды және өзге де объектілерді салу (реконструкциялау) мақсаттары үшін басқа санаттарға ауыстырылатын жердің барлық санаттарындағы жер учаскелерінде жабайы өсетін өсімдіктер жойылған (қайтарымсыз жоғалған) жағдайларда, мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысын алған осындай объектілерге арналған жобалау құжаттамасына сәйкес өсімдік әлемінің шығындары өтелуге тиіс, ал сондай-ақ мемлекет мұқтажы үшін жер учаскесін мәжбүрлеп иеліктен шығару. Өсімдік әлемінің шығындарын мүдделері үшін жабайы өсімдіктер жойылатын жеке немесе заңды тұлғалар уәкілетті орган бекіткен өсімдік әлемінің шығындарын өтеу нормативтеріне сәйкес өтейді. Өсімдік әлемінің шығындары жер учаскесіне құқық беру туралы шешім қабылданған сәттен бастап алты ай мерзімде өтелуге тиіс (Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 2 қаңтардағы «Өсімдіктер әлемі туралы» № 183-VII ҚРЗ Заңы 44-45б.).