Пайдалы модель - бұл өнертабыс пен өнеркәсіптік үлгімен бірге патент алуға болатын өнеркәсіптік меншік объектілерінің бірі.
Пайдалы модельдер көбінесе шағын өнертабыстар деп аталады, яғни олар да өнертабыстар, бірақ пайдалы модельдер ретінде қорғалатын техникалық шешімдердің шығармашылық деңгейі өнертабыс ретінде қорғалатын техникалық шешімдердің шығармашылық деңгейінен төмен1.
Өнертабыстардан айырмашылығы, пайдалы модельге патент алу өнертабысқа қарағанда оңайырақ, жылдамырақ, арзанырақ, бірақ қауіпсіздік құжатының жарамдылық мерзімі де қысқа.
Пайдалы модель үшін патент пайдалы модельге басымдықты, авторлық құқықты және оны пайдалануға айрықша құқықты куәландырады. Айрықша құқық – бұл патент иесінің рұқсатынсыз басқа адамдарға дайындау, қолдану, сату, тарату, сақтау және пайдалануға тыйым салу құқығы2.
Қорғау құжатын алу құқығы, өтінімді тіркеуден туындайтын құқықтар, қорғау құжатын иелену құқығы және қорғау құжатынан туындайтын құқықтар толық немесе ішінара басқа адамға берілуі мүмкін.
Пайдалы модель үшін патент пайдалы модельге патент беруге арналған өтінімге сараптама нәтижелері бойынша беріледі.
Пайдалы модельге қорғау құжатымен ұсынылатын құқықтық қорғау көлемі олардың формуласымен анықталады. Пайдалы модель формуласын түсіндіру үшін сипаттама мен сызбалар пайдаланылуы мүмкін (ҚР Патент Заңының 5-бабы).
Пайдалы модельге құқықтық қорғау берілуі үшін пайдалы модель жаңашылдық және өнеркәсіптік қолданылуы сияқты патентке қабілеттілік шарттарына сәйкес келуі тиіс.
Егер оның маңызды белгілерінің жиынтығы технология деңгейі туралы мәліметтерден белгісіз болса, пайдалы модель жаңа болады.
Техника деңгейі туралы мәліметтерге пайдалы модель басымдығы күніне дейін жалпыға қолжетімді болған мәлімделген пайдалы модельмен бірдей мақсаттағы құралдар туралы әлемде жарияланған мәліметтер, олардың Қазақстан Республикасында қолданылуы туралы мәліметтер, сондай-ақ олардың ертерек басымдығы жағдайында Қазақстан Республикасында басқа адамдар пайдалы модельдер мен өнертабыстарға (кері қайтарып алынғандардан басқа) берген өтінімдер және Қазақстан Республикасында патенттелген пайдалы модельдер мен сол мақсаттағы өнертабыстар кіреді.
Пайдалы модель, егер оны өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, денсаулық сақтауда және басқа да қызмет салаларында іс жүзінде қолдануға болатын болса, өнеркәсіптік қолдануға болады (ҚР Патент Заңының 6-бабы).
Пайдалы модельдер ретінде өнімге (микроорганизмнің құрылғысы, заты, штаммы, өсімдіктер немесе жануарлар жасушаларының мәдениеті), әдіске (материалдық құралдардың көмегімен материалдық объектіде іс-әрекеттерді жүзеге асыру процесі), сондай-ақ Қазақстан Республикасы Патент Заңының 7-бабына сәйкес белгілі бір өнімді немесе өнімді қолдануға қатысты кез келген салада техникалық шешімдер, адамдарға немесе жануарларға диагностикалық, терапиялық және хирургиялық емдеу әдістерін қоспағанда, белгілі бір мақсатта тағайындаудың жаңа әдісі немесе жаңа өнімі тіркелуі мүмкін.
Пайдалы модельдер ретінде ашылулар, ғылыми теориялар мен математикалық әдістер; шаруашылықты ұйымдастыру және басқару әдістері; шартты белгілер, кестелер, ережелер; ақыл-ой операцияларын орындау, ойындар өткізу ережелері мен әдістері; есептеу машиналарына арналған бағдарламалар және осындай алгоритмдер; құрылыстарды, ғимараттарды, аумақтарды жоспарлау жобалары мен схемалары; шаруашылыққа қатысты қоғамдық тәртіпке, адамгершілік пен мораль принциптеріне қайшы келетін ұсыныстар қорғалмайды.
Сондай-ақ патенттер адамды және оның клонын клондау тәсілдеріне; адамның ұрық желісі жасушаларының генетикалық тұтастығын өзгерту тәсілдеріне; адам эмбриондарын коммерциялық, әскери және өнеркәсіптік мақсаттарда пайдалануға берілмейді.
Өтінімдер Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Ұлттық зияткерлік меншік институты» РМК (бұдан әрі – «ҰЗМИ» РМК) сараптама ұйымына беріледі.
Өтінімді өтінім беруші немесе оның өкілі бере алады. Өтінім беруші – қорғау құжатына құқығы бар тұлға (өнертабыс (пайдалы модель) авторы, авторлар ұжымы немесе оның (олардың) құқықтық мирасқоры, жұмыс беруші (ҚР Патент Заңының 10-бабының 1-тармағы және 16-бабының 1-тармағы). Патенттік сенім білдірілген өкіл немесе Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 167-бабының талаптарына сәйкес ресімделген сенімхат негізінде әрекет ететін өзге де өкіл өтініш берушінің өкілі бола алады.
Өтінім 010000, Қазақстан Республикасы, Астана қаласы, Мәңгілік Ел даңғылы, 57а ғимарат, 8 тұрғын емес үй-жай мекенжайы бойынша пошта арқылы немесе kazpatent@kazpatent.kz электрондық мекенжайы бойынша жіберілуі мүмкін.
Сондай-ақ, электрондық цифрлық қолтаңба болған жағдайда, Қазақстан Республикасының www.еgov.kz электрондық үкімет порталы арқылы «онлайн» режимінде немесе «ҰЗМИ» РМК сайтында тіркелу арқылы www.kazpatent.kz «электрондық беру» бөлімінде өтініш беруге болады. Өтінімді электрондық түрде ҰЗМИ сайты арқылы беру туралы ақпаратпен ҚР ӘМ «ҰЗМИ» РМК сайтының «өтінімді электрондық түрде беру» бөлімінде танысуға болады.
Өтінімдерді беру, қарау, сондай-ақ пайдалы модельдерді тиісті мемлекеттік тізілімдерде тіркеу тәртібі Патент Заңымен, Өнеркәсіптік меншік объектілеріне өтінімдерге сараптама жүргізу қағидаларымен (ҚР Әділет министрінің 2018 жылғы 29 тамыздағы № 1349 бұйрығы), Өнеркәсіптік меншік объектілерін Өнертабыстардың мемлекеттік тізілімінде, Пайдалы модельдердің мемлекеттік тізілімінде, Өнеркәсіптік үлгілердің мемлекеттік тізілімінде тіркеу және қорғау құжаттарын және олардың телнұсқаларын беру, патенттерді жарамсыз деп тану және олардың қолданылуын мерзімінен бұрын тоқтату қағидаларымен (ҚР Әділет министрінің 2018 жылғы 29 тамыздағы № 1341 бұйрығы) реттеледі.
Тиісті өтінімдердің нысандары, пайдалы модельдерді сараптау және тіркеу кезінде сараптама ұйымы қызметтерінің бағалары ҚР ӘМ «ҰЗМИ» РМК www.kazpatent.kz сайтында орналастырылған.
Пайдалы модельге өтінімді қарау мерзімі 4 айды құрайды.
Өтінімге сараптама жүргізу кезінде құжаттардың болуы және оларға қойылатын талаптардың сақталуы, басымдық күнінің белгіленуі, пайдалы модельді пайдалы модельдер ретінде қорғалатын объектілерге жатқызу мүмкіндігі, пайдалы модельдің бірлігі тексеріледі.
Пайдалы модельдің патентке қабілеттілік шарттарына сәйкестігін тексеру жүзеге асырылмайтынын және патент тәуекелге және өтініш берушінің жауапкершілігіне берілетінін атап өткен жөн.
Сараптаманың оң нәтижесі болған жағдайда ҚР ӘМ «НИИС» РМК сараптама ұйымы пайдалы модельге патент беру туралы шешім қабылдайды.
Күшінде ұстағаны үшін баждың жыл сайынғы төлемі кезінде ҚР-да пайдалы модельге патенттің қолданылу мерзімі өтінім берілген күннен бастап 5 жылды құрайды. Қазақстан Республикасында патенттің қолданылу мерзімін патент иеленушінің өтінішхаты бойынша келесі үш жылға ұзартуға болады.