№ -7-/34328
20 Қыркүйек 2022 жыл
Руслана Джуманбаевтың барламасына қатысты
адам құқықтары жөніндегі комитетке № 2544/2015
Ведомствоаралық жұмыс тобы бірлескен бұйрықты басшылыққа ала отырып, Р.Джуманбаев № 2544/2015 хабарламасын қарап, мынаны хабарлайды.
А. Әкімшілік құқық бұзушылықтың құрамы
Азаматтық және саяси құқықтар жөніндегі халықаралық пактінің (бұдан әрі – Пакті) 21-бабының талаптарына сәйкес бейбіт жиналыстарға құқық танылады. Бұл құқықты пайдалану заңға сәйкес қолданылатын және демократиялық қоғамда мемлекеттік немесе қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, халықтың денсаулығы мен имандылығын сақтау немесе басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделерінде қажет болатын шектеулерден басқа ешқандай шектеулерге жатпайды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы оның азаматтарының бейбіт және қарусыз жиналу, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер мен пикеттер өткізу құқығына кепілдік береді. Бұл құқықты пайдалану мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделері үшін заңмен шектелуі мүмкін. Қоғамдық орындарда топтық немесе жеке мүдделерді білдірудің нысаны мен тәртібі, сондай-ақ кейбір шектеулер ұлттық заңнамада белгіленген.
"Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер және демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы" Қазақстан Республикасы Заңының (құқық бұзушылық жасалған кезде қолданыстағы Заң) 2, 4 – баптарына сәйкес жергілікті атқарушы органға жария іс-шаралар өткізу туралы өтініш беріледі, ол өз кезегінде рұқсат береді. Заңның 9-бабына сәйкес көпшілік іс-шараларды ұйымдастыру мен өткізудің белгіленген тәртібін бұзған адамдар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапты болады. Жергілікті атқарушы органның рұқсатының жоқтығын ескере отырып, заңсыз көпшілік іс – шараларды ұйымдастыру және оған қатысу Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің (бұдан әрі-ӘҚБтК) 373-бабына сәйкес қаралады .
Заңның бұл талаптарын Р.Джуманбаев 2014 жылдың 15 ақпанда Алматы қаласында өткен санкцияланбаған митингке қатысқан кезде бұзған. Осылайша, Алматы қаласының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2014 жылдың 15 ақпандағы қаулысымен Р.Джуманбаев ӘҚБтК-нің 373-бабының 1-бөлігі бойынша 5556 теңге сомасына 3 АЕК (айлық есептік көрсеткіш) мөлшерінде айыппұл салына отырып, жауапкершілікке тартылды.
Жоғарыда аталған заңдар азаматтардың өз пікірін білдіру құқығын шектемейді, тек басқа азаматтардың қоғамдық тәртібін қамтамасыз ету мақсатында ғана бейбіт жария іс-шаралар өткізу шарттарын бекітеді.
Пікір білдіру және митингілер өткізу бостандығына құқықтарына қысым жасау туралы дәлелдер де өз дәлелдерін таба алмайды, өйткені акция тұтастай заңсыз болып табылды, ұйымдастырушылар мен қатысушыларда іс-шараны өткізуге жергілікті атқарушы органның тиісті рұқсаты болған жоқ.
Қоғамдық-саяси іс-шаралар ретсіз, тәртіпсіз сипатта болмауы және құқықтық алаң шеңберінен шықпауы үшін, қоғамдық тәртіпті жаппай бұзудың алғышарттарын және басқа да жағымсыз салдарларды болдырмау мақсатында мемлекет акция қатысушыларының да, айналасындағы азаматтардың да қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған бірқатар заңнамалық шаралар қабылдады.
Осындай іс-шаралардың өткізілуін, оның ішінде аумақтық билік органдарынан тиісті рұқсаттар алу жолымен ретке келтіру қажеттілігі осыған байланысты.
Р.Джуманбаевтың заңсыз әрекеттеріне баға бере отырып, мұндай стихиялық, санкцияланбаған әрекеттерді бұған бейімделмеген қоғамдық орындарда өткізу, азаматтардың бос көлік ағындары өтетін демалыс орны, ұрандарды қатты айқайлау, басқаларға өз көзқарастарын таңу, мұндай мінез-құлыққа қарсы тұруға, қоғамның басқа мүшелерінің белсенді заңсыз әрекеттерін қоздыруға, тыныштықты бұзуға әкелетінін есте ұстаған жөн. және қоршаған ортаның қауіпсіздігі, көлік пен инфрақұрылым объектілерінің қалыпты жұмыс істеуі.
Р.Джуманбаевтың қатысқан акция қоғамдық тәртіпті жаппай бұзуға, басқа адамдардың да, өтініш берушінің де денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп төндіріп, қоғамдық қауіпсіздікке нұқсан келтіруі мүмкін екендігі атап өтілді.
В. Автордың әділетсіз сот талқылауы туралы дәлелдері
Автордың әділ сот талқылауына құқығын бұзу туралы негіздемелері Пактінің 14-бабының талаптарына сәйкес қабылданбайды. Осы нормаға сәйкес әділ сот талқылауына құқық танылады, яғни бұл құқық авторға заң негізінде құрылған құзыретті, тәуелсіз және бейтарап соттың істі әділ және жария талқылауын қамтамасыз етеді.
Қазақстанда сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады. Сот билігі тек тұрақты судьялар тұлғасындағы соттарға ғана тиесілі. Ешқандай өзге органдар мен тұлғалардың судья өкілеттігін немесе сот билігі функцияларын иеленуге құқығы жоқ. Бейбіт жиналыстар туралы заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілік туралы мәселені ерекше жағдайларда және тек сот қана қояды.
Соттың тәуелсіздігі қағидаты ұлттық заңнамада, атап айтқанда ҚР Конституциясында және іс жүргізу кодекстерінде көрініс тапқан . Бұдан басқа, судья әдебі кодексінің бірқатар баптары істерді қарау кезінде және тараптармен және өзге де тұлғалармен өзара қарым-қатынас кезінде соттың бейтараптығына бағытталған.
Айта кету керек, әкімшілік хаттама жасау және сот ісін жүргізу процесінде Р.Джуманбаев оған қорғаушы беру туралы, сондай-ақ оның өкілдерін сот отырысына жіберу туралы өтініш білдірмеді, бұл оның құқығы болып табылады және одан әрі әкімшілік іс жүргізуге кедергі келтірмейді. Р.Джуманбаевтың әкімшілік құқық бұзушылық жасаудағы кінәсі 2014 жылғы 15 ақпандағы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамамен, құқық бұзушының өзінің айғақтарымен, сондай-ақ істі қарау кезінде зерттелген басқа да материалдармен дәлелденді және расталады.
Автор бірінші сатыдағы соттың қаулысына шағым түсірді. Алматы қалалық сотының ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың қаулысы өзгеріссіз қалды. Сондай-ақ, Бас прокуратураның атына сот актілеріне шағыммен өтініш берілді. Қарау нәтижелері бойынша өтініш берушіге сот актілеріне наразылық келтіру үшін негіздердің жоқтығы туралы Бас прокурор орынбасарының 2014 жылғы 10 маусымдағы (№2-012827-14-31183) қолы қойылған жауап берілді. Бас прокурор орынбасарының қолы қойылған жауапты алып, аталған адам қайта жүгіне алады, өйткені Бас Прокурордың қолы қойылған жауап алынбаған.
Сот актісіне жоғары тұрған сот инстанцияларында дау айтылған жоқ. "Соттардың әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы Нормативтік Қаулысына сәйкес автор кассациялық және қадағалау сатыларындағы соттарға шағымдануды жіберуге құқылы.
Қатысушы Мемлекет Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексіндегі өзгерістерге сілтеме жасай отырып, заңды күшіне енген сот актілерін Жоғарғы Сотта жауаптылыққа тартылған адамның өтінішхаты бойынша қайта қарау мүмкін екенін атап өтеді (ӘҚБтК-нің 851-бабының 4-бөлігі). Жоғарғы Сот Төрағасының және Жоғарғы Сот сот алқасы төрағасының ұсынымдары бойынша істер (Бас прокуратураның наразылығынан басқа) қайта қаралуы мүмкін (ӘҚБтК-нің 851-бабының 1-бөлігі). Осыған байланысты автор жоғары сот сатысына өтініш жасауға құқылы. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, автор ұлттық заңнаманы, ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдаланбаған.
Осылайша, Р.Джуманбаевтың сотта қарастырылған әділ сот ісін жүргізу құқығы бұзылған жоқ.
С. Митингшілерді әкімшілік ұстау кезіндегі құқық қорғау органдары қызметкерлерінің іс-әрекеттерінің заңдылығы
ӘҚБтК-нің 618-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес (құқық бұзушылық жасалған кезде қолданыста болған) әкімшілік құқық бұзушылықтың жолын кесу, оны жасаған күдіктінің жеке басын анықтау, әкімшілік құқық бұзушылық жасалған жерде оны жасау мүмкін болмаған кезде әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасау, істі уақтылы және дұрыс қарауды және орындауды қамтамасыз ету мақсатында іс бойынша қабылданған қаулыны уәкілетті лауазымды адам өз өкілеттіктері шегінде қабылдауға құқылы, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету үшін жеке тұлғаға қатысты әкімшілік ұстау қолданылсын.
ӘҚБтК-нің 620-бабының 1-тармағына сәйкес әкімшілік ұстауды ішкі істер органдары (полиция) - жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер мен демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібін бұзған және оларға белсенді қатысқан кезде жүргізуі мүмкін.
Демек, құқық қорғау органдарының іс-әрекеттері заңды болып табылады, әкімшілік құқық бұзушылықтың жолын кесу кезінде қолданыстағы заңнама нормаларын бұзуға жол берілген жоқ.
2020 жылдың 6 маусымнан бастап ел аумағында 2020 жылғы 25 мамырдың "Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы" жаңа заң қолданылады. Осы заңды әзірлеу кезінде азаматтық белсенділер мен үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері қатысты. Олардың барлық ұсыныстары, соның ішінде жария акцияларды өткізудің хабарламалық тәртібі туралы, митингілер туралы заңды жетілдіру кезінде ескерілген. Жергілікті атқарушы орган бейбіт жиналыс өткізу туралы хабарламаны қарайды және үш жұмыс күні ішінде шешім қабылдайды (жиналыс өткізу, бас тарту, орны мен уақытын өзгерту туралы ұсыныс). Жергілікті атқарушы органдар акция өткізуден бас тарта алатын негіздемелердің толық тізбесі белгіленген.
Азаматтардың құқықтарын кеңейту, пикетке шығуға екі сағатқа дейін уақыт беру, бейбіт жиналыс өткізуге презумпция енгізу және жергілікті атқарушы органның хабарламаға қарау уақытын қысқарту сияқты заңдағы жағымды жаңалықтарды атауға болады.
Осылайша, бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу мәселелерін реттейтін Қазақстан Республикасының заңнамасы жалпы қабылданған әлемдік практикаға сәйкес келеді және тым қатал болып табылмайды. Осындай қоғамдық іс-шараларды өткізу құқығы оларды ұйымдастырушылар мен қатысушылар қолданыстағы заңнаманың талаптарын сақтаған жағдайда қамтамасыз етіледі.
Барлық келтірілген дәлелдерді ескере отырып, сондай-ақ келесі негіздерді ескере отырып, Р.Джуманбаевтың хабары қабылданбауы керек, өйткені ол қолайсыз және негізсіз:
1. Пактіге Факультативтік хаттаманың 2, 5 - баптарына сәйкес және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті рәсімінің қағидаларының 100-қағидасының 1-тармағымен үйлестіре отырып, құқықтық қорғаудың барлық қолда бар ішкі құралдары таусылған жоқ;
2. Хабарлама БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің (96-Ереженің b-тармағы) рәсімдерінің ережелерін бұза отырып ұсынылған, өйткені хабарламаны Комитетке адам өзі немесе оның өкілі, болжалды жәбірленуші қабілетсіз болған жағдайда ұсынуы керек.
Қазақстан Республикасы құзыретін таныған адам құқықтары жөніндегі шарттық органдардың сұрау салулары мен ойларын қарау жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобы