№ 04-7-/13492
2022 жылғы 16 тамыз
Анна Филатованың Адам құқықтары жөніндегі
комитетке жолдаған № 2581/2015 хабарламасына қатысты.
2022 жылғы 8 тамызда Қазақстан Республикасы құзыретін таныған Адам құқықтары жөніндегі шарттық органдардың сұрау салулары мен пайымдауларын қарау туралы бірлескен бұйрыққа сәйкес Жоғарғы Сот, Бас прокуратура, Сыртқы істер және Әділет министрліктері өкілдерінің қатысуымен ведомствоаралық жұмыс тобы отырысында Анна Филатованың № 2581/2015 хабарламасы талқыланды.
Хабарлама авторы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 14-бабының 1-тармағында (әділ сот талқылауына құқық), 19-бабының
2-тармағында (сөз және пікір бостандығы) және 21-бабында (бейбіт жиналыстарға құқық) көзделген оның құқықтарының бұзылғаны туралы бекітеді (бұдан әрі-Пакт). Ведомствоаралық жұмыс тобының отырысында А.Филатованың дәлелдерін қарап, төменде Қазақстанның пактіні болжамды бұзушылықтары туралы мәлімдемелерге ақпарат жіберіледі.
А. Шағымды қолайсыз деп тану және оны мәні бойынша қарау
Пактінің 19-бабының 2-тармағында Әрбір адамның өз пікірін еркін білдіру құқығы регламенттеледі. 19-баптың 3-тармағы заңмен белгіленуі және басқа адамдардың құқықтары мен беделін құрметтеу үшін, сондай-ақ мемлекеттік қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, жұрттың денсаулығын немесе имандылығын қорғау үшін қажетті болып табылатын пікірді тарату құқығына шектеулер қояды.
Пактінің 21-бабының талаптарына сәйкес бейбіт жиындарға құқық танылады. Бұл құқықты пайдалану заңға сәйкес қолданылатын және демократиялық қоғамда мемлекеттік немесе қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, жұрттың денсаулығы мен имандылығын сақтау немесе басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мүдделерінде қажет болатын шектеулерден басқа ешқандай шектеулерге жатпайды. Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасы қоғамдық орындарда қоғамдық, топтық немесе жеке мүдделерді білдірудің нысаны мен тәртібін, сондай-ақ басқа шектеулерді белгілейді. Қоғамдық, топтық немесе жеке мүдделер мен наразылықты білдіру нысаны қоғамдық орындарда аштық жариялау[1] деп те түсінілуі керек.
Ұлттық заңнама тұрғын үй-жайда аштық жариялауды жүргізуге шектеу қоймайтынын ескере отырып, бұл жағдай Пактінің 21-бабының 19-бабымен жиынтықта талаптарына сәйкес келмейді.
А.Филатованың айтуынша, 2013 жылғы 21 тамызда ол жергілікті атқарушы органға өз үйінде аштық жариялау туралы хабарлама жіберген. Заңның 2-бабына сәйкес көпшілік іс-шараларды өткізу мақсатында қаланың жергілікті атқарушы органына өтініш беріледі. Алайда А.Филатова Заңның 1-бабына сәйкес өз үйінде аштық жариялау туралы жергілікті атқарушы органның рұқсаты қажеті емес.
Алматы қаласы Түрксіб аудандық сотының 2014 жылғы 7 ақпандағы қаулысымен А.Филатованың шағымы қанағаттандырусыз қалдырылды. Апелляциялық, кассациялық, қадағалау сатыларындағы соттың 2014 жылғы
14 наурыздағы, 20 мамырдағы және 21 тамыздағы қаулысымен әкімдіктің бас тартуы заңды деп танылды, жоғарыда көрсетілген сот актілері өзгеріссіз қалды. Осылайша, А.Филатованың наразылық білдіру құқығын бұзу туралы сот процесі төрт инстанциядан өтті.
2015 жылғы 23 сәуірде Бас прокуратура А.Филатованың 2015 жылғы
17 сәуірдегі № 1688 шағымы бойынша жоғарыда көрсетілген сот актілеріне наразылық енгізді[2]. Сонымен қатар, А.Филатова БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетіне шағым беру кезінде Бас прокуратураға шағым жолдаған жоқ.
15 жылғы 29 сәуірде Жоғарғы Сот наразылықты қанағаттандырды, сот актілері өзгертілді, А.Филатова мен В. Кузьминцевтің арызы қанағаттандырылды, әкімдіктің бас тартуы заңсыз деп танылды. Жоғарғы Сот негізгі дәлел ретінде А.Филатованың мәлімдемесі қолданыстағы заңнаманың ережелерін түсіндіре отырып, кемшіліктерді жою үшін қайтарылуы керек екенін айтты. Соттың пікірінше, үйде аштық жариялау үшін жергілікті атқарушы органның рұқсаты қажет емес. Жергілікті атқарушы органға А.Филатова мен В. Кузьминцевтің жіберілген құқықтарының, бостандықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерінің бұзылуын толық көлемде жою міндеті жүктелген.
2015 жылғы 16 маусымда Алматы қаласының әкімдігі А.Филатоваға оның аштық жариялау туралы өтініші заң ережелерін түсіндіре отырып, кемшіліктерді жою үшін қайтарылуы тиіс екендігі туралы жауап жіберді[3]. Осылайша, А.Филатованың бейбіт жиындар еркіндігіне, Қазақстанның әділ сот талқылауына құқықтары сақталды.
В. Материалдық және моральдық зиянды өтеу
А.Филатова сот шығындарын өндіріп алу және моральдық зиянды өтеу туралы талап қойған жоқ, Жоғары Сот бұл істі мәлімделген талаптар шегінде қарады.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің 862-бабының 1-тармағына сәйкес іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шараларын заңсыз қолдану нәтижесінде адамға келтірілген зиян әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілеттік берілген судьяның, органның (лауазымды адамның) кінәсіне қарамастан, республикалық бюджеттен толық көлемде өтеледі. Бұл ретте, А.Филатованың заңда белгіленген тәртіппен зиянды өтеу туралы талап-арызбен сотқа өз бетінше жүгіну құқығы бар екендігі атап өтілді. Барлық келтірілген дәлелдерді ескере отырып, А.Филатованың пактіге Факультативтік хаттаманың 2, 3, 5-баптарына сәйкес және БҰҰ АҚК қолданылатын практикамен ұштастыра отырып хабарламасы қабылданбауға жатады, өйткені ол қолайсыз және негізсіз болып табылады.
Қазақстан Республикасы құзыретін таныған адам құқықтары
жөніндегі шарттық органдардың сұрау салулары мен пайымдауларын қарау жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобы
[1] "Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер және демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы"ҚР Заңының 1 бабы. Күші жойылды-Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 25 мамырдағы № 333-VI Заңымен http://adilet.zan.kz/rus/docs/U950002126_
[2] Бас прокуратураның 2015 жылғы 23 сәуірдегі Шығыс № 2-012881-15-21763 хаты
[3] "Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер және демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы "ҚР Заңы. Күші жойылды-Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 25 мамырдағы № 333-VI Заңымен http://adilet.zan.kz/rus/docs/U950002126_