Қазіргі кезеңдегі атқарушылық өндіріс:жағдайы және дамуы
Сот жүйесі жұмысының тиімділігі көптеген жағдайларда сот орындаушыларымен және олардың Қазақстан Республикасының заңнамасына дәл сәйкес өз жұмысын мінсіз орындауымен байланысты. Атқарушылық іс жүргізудің сенімді жүйесін қалыптастыру сот билігінің беделін арттырудың негізгі белгісі болып табылады. Бұзылған құқықтар мен заңды мүдделерді қорғау тетігі сот актісін шығару және оның күшіне енуі ғана емес, сонымен бірге оны уақтылы орындау болып табылады. Сот актілері орындалғаннан кейін ғана азаматтардың, заңды тұлғалардың және мемлекеттің бұзылған немесе даулы құқықтары, бостандықтары мен заңмен қорғалатын мүдделері қалпына келтіріледі.
Сот ісін жүргізудің соңғы кезеңі сот актілерін орындау болып табылады, сондықтан олардың мүлтіксіз орындалуын қамтамасыз ететін шаралар қабылдау қажет. Сот актілерін мүлтіксіз орындауға, оның ішінде сот шешімін орындаудан жалтарғаны үшін жауапкершілікті күшейту, борышкерлерге қатысты шектеу шараларын қолдануды одан әрі кеңейту, атқарушылық іс жүргізуге процестік сот бақылауын күшейту жолымен қол жеткізу қажет.
Өздеріңіз білетіндей, сот шешімдерін орындау сот төрелігін жүзеге асырудың негізгі кезеңі. Осыған байланысты, сот жүйесінің жұмысын бағалау және сот билігінің беделі қабылданған шешімдердің саны мен сапасына емес, осы шешімдердің орындалуына және азаматтар мен заңды тұлғалардың бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қалпына келтіруге байланысты деген қоғамдық пікірмен келісуге болмайды. Соттың атқарушылық іс жүргізу сапасына әсері жоғары болғанымен, сапалы және уақтылы орындалуы сот орындаушысының жұмысына тікелей байланысты. Сонымен қатар, мәжбүрлеп орындаудың тиімді жүйесі сот билігінің беделін арттыру үшін ғана маңызды емес. Оның қызметінің негізгі нәтижесі экономикалық сипатта болады, өйткені күшті мәжбүрлеу жүйесі азаматтық айналымға қатысушылардың мінез-құлқына алдын-ала әсер етіп, қоғамдағы экономикалық процестерді реттей алады. Заңды мінез-құлықты тиімдірек етеді. Сондықтан сот актілерін уақтылы және тиісті түрде орындаудың маңыздылығы күмән тудырмайды.
Заңнамаға сәйкес сот актілерін орындауға қатысты көптеген мәселелер соттың ресми қызметімен немесе қанағаттануымен анықталады, бұл жағдайда сот орындаушыларының қызметі осы формальдылықтарға байланысты және көптеген қиындықтарға әкеледі.
Теорияда басты мәселе сот шешімдерінің төмен орындалуы болып табылады, оның себебі, бір жағынан, борышкерлер мен несие берушілердің теріс пайдалануы, екінші жағынан, мәжбүрлеп орындауды ұйымдастырудағы объективті және субъективті кемшіліктер болып табылады. Бұл ретте, атап өтілгендей, сот актілерінің жыл сайынғы санының өсуі сот орындаушыларының жұмысында да көрініс табатыны сөзсіз.
Қолданыстағы заңнаманы, атқарушылық іс жүргізу теориясы мен практикасын талдау Қазақстан Республикасының сот орындаушылары қызметіндегі мынадай негізгі проблемаларды айқындауға мүмкіндік береді: сот актілерін орындау кезінде сот орындаушысы мен олардың көмекшілерінің өкілеттіктерінің болмауы; сот орындаушыларының соттардағы қызметіне қатысты бірқатар мәселелерді реттеудегі олқылықтар; сот шешімдерін орындамағаны үшін борышкердің жауаптылығының жеткіліксіздігі; судьялар мен олардың көмекшілерінің өкілеттіктерін атқарушылық іс жүргізудегі сот орындаушыларының, сот орындаушысының нақты билігінің болмауы.
2010 жылғы 2 сәуірдегі «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының қолданыстағы Заңының (бұдан әрі – заң мәтіні бойынша) сұрақтар мен проблемалар туғызатын жекелеген ережелерін қарастырайық.
Сонымен, сот орындаушысының көптеген құқықтары бар сияқты. Бірақ бұл шындыққа сәйкес келе ме? Біздің ойымызша, сот орындаушыларының кейбір құқықтары міндеттерге көбірек ұқсайды. Мысалы, Заңның 126-бабы 1-тармағының 5-тармақшасына сәйкес сот орындаушысы атқарушылық қызметті жүзеге асыру барысында, мерзімін ұзарту туралы, орындау тәсілі мен тәртібі өзгерген кезде немесе борышкерді іздестіру туралы мәселелер туындаған кезде сотқа жүгінуге құқылы. Мысал келтірсек, борышкерде жеткілікті ақша сомасының болмауы сот орындаушысы үшін әдеттегідей, бірақ борышкердің өндіріп алушы орындау ретінде қабылдауға дайын мүлкі болуы мүмкін. Атқарушылық іс жүргізу барысында атқарушылық құжатты орындау мақсатында сот орындаушысы борышкердің мүлкін өндіріп алушыға соңғысының жазбаша келісімімен бере алады. Бұл әрекет бастаушы сот орындаушысы үшін де қиындық тудырмайды. Алайда, жоғарыда келтірілген нормаға сәйкес сот орындаушысы өндіріп алушының келісімі болған кезде атқарушылық іс жүргізу әдісін өзгерту мақсатында соттың көмегіне жүгінуге, яғни, мысалы, өндіріп алушыға 50 мың теңге өндіріп алудың орнына тоңазытқышты немесе өзге де мүлікті беруге міндетті. Бұл мәселені қарау үшін сотқа жүгіну процесті кешіктіріп, уақытты алуы мүмкін, ал іс жүзінде сот орындаушысы бұл әрекетті бірнеше сағат ішінде орындай алады. Осылайша, сот орындаушысының қосымша уақыты сотқа жүгінуге кетеді, сонымен қатар бұл оның жұмысының сапасы мен толықтығына әсер ететін негізгі қызметке кедергі келтіреді. Сот орындаушысының қызметін жүзеге асыру кезінде өзге де проблемалар туындауы мүмкін, мысалы, Тараптар атқару парағын бір мезгілде орындауға келіспеген жағдайда, олар оны біртіндеп орындауға құқылы. Сонымен, егер борышкердің табысы оған өндіріп алушыға өндіріп алынған соманы бірден төлеуге мүмкіндік бермесе және егер борышкер осы соманы төлеуге келіссе, онда өндіріп алушының келісімімен борышкер соманы бөліп төлей алады. Бұл әрекетті жүзеге асыру және оны бақылау ешқандай қиындық тудырмайды. Сонымен қатар, жоғарыда аталған норма сот орындаушысын мерзімін ұзарту үшін сотқа жүгінуге мәжбүр етеді. Сондай-ақ атқарушылық іс жүргізу кезінде туындайтын негізгі проблемалардың бірі сот орындаушысының талаптарын орындаудан жалтарған адамдарды жауапқа тарту жөніндегі құқықтарының жеткіліксіздігі болып табылады.
Бұдан әрі атқарушылық іс жүргізу саласындағы қолданыстағы заңнаманың жекелеген нормалары борышкердің жауапсыздығы үшін қолайлы негіздер жасайды. Борышкер өндіріп алушыға белгілі бір ақша сомасын, мысалы, миллион теңге мөлшерінде төлеуі тиіс жағдайды елестетіп көрейік. Сот шешіміне сәйкес ол белгілі бір кезеңділікпен, белгілі бір ақша сомасын төлей отырып, сот шешімін орындауы керек, мысал ретінде бұл сумма айына жүз мың теңге. Қолданыстағы заңнамаға және қалыптасқан практикаға сәйкес, егер борышкер борышты өтеу жөніндегі міндеттерді орындаса, мысалы, айына бір мың теңгеден, ол өз міндеттемелерін ішінара орындаушы болып есептеледі. Бұл мүлдем тиімді емес және өндіріп алушының құқығын бұзады, орындау процесін кешіктіреді. Біздің ойымызша, қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу керек және борышкердің борышты өтеу мөлшерінің ең төменгі шегін анықтау керек, онда өндіріп алушының мүддесі үшін ақылға қонымды ең төменгі шектерді ескере отырып, орындау ішінара деп саналуы керек. Мәселен, заңда ақылға қонымды шектерді ескере отырып, ішінара орындау болып табылатындығын мысал ретінде берешек сомасының 30% деп көрсету қажет.
Сонымен қатар, қолданыстағы заңнамада белгілі бір дәрежеде сот орындаушыларының қызметіне теріс әсер етуі, қақтығыстар тудыруы мүмкін бірқатар олқылықтар бар, бұл өз кезегінде атқарушылық іс жүргізу тәжірибесіне теріс әсер етеді.
Мемлекеттік және жеке сот орындаушыларының аражігін ажырату тақырыбын жалғастыра отырып, мұндай аражігін ажырату әрдайым бола бермейтінін және сәйкесінше жеке сот орындаушыларын жекелеген әрекеттерді жасау мүмкіндігінен айыру орынды екенін атап өткім келеді. Мәселен, мысалы, Заңның 126-бабының 1-тармағы, 2-тармақшасына сәйкес Жеке сот орындаушысы әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасау құқығынан айырылады. Неліктен жеке сот орындаушысы мұндай құқықтан айырылады деген сұрақ туындайды, мысалы, борышкерге немесе жұмыс берушіге қатысты (мысалы, Заңның 100-бабына сәйкес). Жеке сот орындаушылары үшін Заңның 148-бабының 1-тармағы, 8-тармақша нормасы белгіленген, оған сәйкес ол Әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама жасау үшін аумақтық органға материалдар жіберуге міндетті. Жеке сот орындаушысының мұндай шектелуі оның қызметінің тиімділігіне теріс әсер етеді (яғни, жеке сот орындаушысы уәкілетті органға жүгінген кезде уақытын жоғалтады, бұл да орындау процесін кешіктіреді, сондай-ақ жеке сот орындаушысын тең емес жағдайға қояды және оны атқарушылық әрекеттерге қатысты билігінен айырады). Мемлекеттік сот орындаушыларына келетін болсақ, олардың қызметін ынталандыру үшін олар үшін заңмен дәрежелер мен атақтар белгілеуді ұсынуға болады (ал Заңның 131-бабының 3-тармағына сәйкес мемлекеттік сот орындаушылары погонсыз нысанды киіммен қамтамасыз етіледі). Ал тұтастай алғанда сот орындаушыларына, сондай-ақ олардың қызметіне құрметпен қарау үшін олар атқарушылық әрекеттерді орындау кезінде (мемлекеттік және жеке сот орындаушылары үшін) киім нысанын сақтау міндетін заңнамалық тұрғыдан бекіту керек.
Сот шешімдерін орындаудың тиімділігіне әсер ететін факторлардың ішінде азаматтар мен заңды тұлғалардың экономикалық әл-ауқатының жай-күйі; борышкердің мүлкі мен мүліктік құқықтарын анықтау және іске асыру және оны мүліктік емес міндеттерді орындауға мәжбүрлеу үшін құқықтық құралдардың жеткіліктілігі; олардың құзыретін ұтымды бөлу кезінде сот пен сот орындаушысының өзара іс-қимылы нысандарының дамуы айқындалады. Сонымен қатар, біздің ойымызша, мәжбүрлеп орындау тетігін жетілдіру келесі жағдайларда мүмкін болады: қолданыстағы заңнамаға бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізу; сот орындаушылары мен олардың көмекшілерінің қызметін кеңейту, мемлекеттік сот орындаушыларының жалақысын арттыру; сот қаулыларының орындалуына бақылауды күшейту; атқарушылық құжатты орындамағаны үшін борышкердің жауапкершілігін арттыру және т. б. Біз жүргізген талдау нәтижелері бойынша байқағанымыздай, әркімнің Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтар мен бостандықтарды сотта қорғау құқығы адамның негізгі, абсолютті және иеліктен шығарылмайтын құқықтарының бірі ретінде толық көлемде, атап айтқанда, атқарушы жүйенің тиісті жұмыс істеуі арқылы іске асырылуы мүмкін, бұл өз кезегінде тәуелді Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасының ережелерін жетілдіруге, сондай-ақ атқарушылық іс жүргізудің тиімділігін арттыру жөніндегі бірқатар нақты рәсімдік қадамдарға байланысты.
Қанатұлы Жанайдар
Жезқазған қаласы
ауданаралық сот актілерін
орындау жөніндегі
аумақтық бөлімінің
мемлекеттік сот орындаушысы