СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ӘДІЛЕТ ДЕПАРТАМЕНТІНІҢ ҚЫЗМЕТІНДЕГІ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕРІНЕ ІШКІ ТАЛДАУ НӘТИЖЕЛЕРІ БОЙЫНША ҚОРЫТЫНДЫ АНЫҚТАМА «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс – қимыл туралы» Заңның 8-бабының 5-тармағына, Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің үлгілік қағидаларына, СҚО Әділет департаменті (бұдан әрі-Департамент) басшысының 2021 жылғы 8 сәуірдегі №98-ө бұйрығына сәйкес, ағымдағы жылдың 13 сәуірі мен 30 сәуірі аралығында жұмыс тобы Департамент қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізді. СИПАТТАМА БӨЛІГІ: 1. ПЕРСОНАЛДЫ БАСҚАРУ Талдау жүргізу кезінде Департаменттің штат саны 68 бірлікті құрады, нақты саны – 49, оның ішінде 19 немесе 28% жинақталмаған. Мәселен, 2021 жылдың 1 – тоқсанында ӘД мемлекеттік қызметшілерінің ауысушылығы 2 адамды құрады (2 – конкурстық рәсімдерге қатысуына байланысты), өз кезегінде, таза ауысымдылық көрсеткіші-0. 2021 жылдың 1-тоқсанында бос лауазымдарға орналасуға конкурстық рәсімдер өткізілген жоқ. Тәртіптік тәжірибе 2021 жылдың 1 тоқсанында Департамент қызметкерлеріне 3 тәртіптік жаза қолданылды (2 ескерту, 1 сөгіс). Тәртіптік жазаны мерзімінен бұрын алу фактілері анықталған жоқ. Сыйақы беру бойынша 2021 жылдың 1-тоқсанында Департамент қызметкерлеріне сыйақы берілмеді. 2. МҮДДЕЛЕР ҚАЙШЫЛЫҒЫН РЕТТЕУ Департамент қызметкерлерінің жеке істерін зерттеуде жақын туыстардың, ерлі-зайыптылардың және жекжаттардың бірге қызмет ету фактілері анықталған жоқ. Сонымен қатар, Департаменттің әдеп жөніндегі уәкілі мүдделер қайшылығы мәселесін тұрақты бақылауда ұстайды. 3. МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТТЕР КӨРСЕТУ Департамент «Адвокаттық қызметпен айналысуға үміткер адамдарды аттестаттаудан өткізу» мемлекеттік қызметін көрсетеді. Бұл ретте, адвокаттық қызметпен айналысуға үміткер адамдарды аттестаттаудан өткізу қағидаларының 14-тармағында тесттер мен емтихан билеттерін қалыптастыру кезінде басшылыққа алынатын нормативтік құқықтық актілерді аудару кезінде «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» ҚР Заңы жоқ, ал үміткерлер тестілеу аттестаттауының бірінші кезеңінен өту кезінде осы Заңның мазмұны бойынша сұрақтар бар. Ұсыным: 1) ҚР Әділет министрлігіне тесттер мен емтихан билеттерін қалыптастыру кезінде басшылыққа алынатын НҚА тізбесіне «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» ҚР Заңын енгізу ұсынысымен хат жолдасын. 4. РҰҚСАТ БЕРУ ФУНКЦИЯЛАРЫН ІСКЕ АСЫРУ 4.1. «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» ҚР Заңымен, Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу саласында мемлекеттік қызметтер көрсету қағидаларымен және заңды тұлғаларды, филиалдар мен өкілдіктерді тіркеу саласында, заңды тұлғаны құру кезінде, сондай-ақ коммерциялық заңды тұлғалар қатысушыларының құрамына кіру кезінде резидент еместерге (шетелдіктерге) бизнес-көшіп келушілер ретінде келуге визаны талап ету жоқ. «Халықтың көші-қоны туралы» ҚР Заңының 40-бабына сәйкес бизнес-көшіп келушілер ретінде кіруге виза алмаған шетелдіктердің заңды тұлға құруына, сондай-ақ заңды тұлғалар қатысушыларының құрамына кіру жолымен коммерциялық ұйымдардың жарғылық капиталына қатысуына тыйым салынады. Баяндалғанның негізінде, соттар осы негіздер бойынша заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеудің, қайта тіркеудің күшін жою жөнінде шешімдер шығарады. Ұсыным: 2) ҚР Әділет министрлігіне жоғарыда көрсетілген заңнамаға өзгерістер енгізу ұсынысымен, Заңда және Ережелерде әр түрлі оқылуларды болдырмай хат жолдасын. 4.2. Ұсыныс ретінде жылжымайтын мүлік объектілері туралы ақпарат берумен байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою мақсатында жылжымайтын мүлік объектісінде тіркелген құқықтар мен ауыртпалықтардың болуы туралы ақпарат көрсетілетін анықтама беруді енгізу мүмкін деп санаймыз. Бұл қызмет жылжымайтын мүлікті сатып алушы тіркелген құқықтар мен ауыртпалықтар туралы сенімді ақпарат алуы үшін жылжымайтын мүлікпен мәмілелер жасау кезінде, олардың нотариалды куәлігі болмаған кезде қажет, өйткені қазіргі уақытта анықтама тек жылжымайтын мүлік иесіне және оның өкілдеріне сенімхат бойынша беріледі. Осы анықтаманы беру халықтың кең ауқымын материалдық емес және өзге де мәмілелерді жасау үшін қажетті ақпаратпен қамтамасыз ете алады және жылжымайтын мүлік объектілері туралы ақпаратты заңсыз беруді болдырмайды. Ұсыным: 3) «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы» ҚР Заңының 17-бабына өзгерістер енгізу ұсынысымен ҚР Әділет Министрлігіне хат жолдансын. 4.3. ҚР Заңының 68-бабына сәйкес, сот орындаушысы мүлікке тыйым салынған және борышкерге тиесілі екені анықталған сәттен бастап он жұмыс күні ішінде бағалаушыны тағайындау туралы қаулы шығарады: бағалаушыны дербес тағайындау, атқарушылық іс жүргізу тараптарының бірінің ұсынысы бойынша бағалаушыны тағайындау, атқарушылық іс жүргізу тараптарының бірінің борышкердің мүлкіне бағалау жүргізу туралы тапсырмасы жолымен. Алайда, бағалаушыны таңдаудың баламалы нұсқасы ретінде бағалаушыны өз бетінше тағайындау мемлекеттік сот орындаушылары үшін жеке мүдделілік пен сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әкеп соғуы мүмкін. Ұсыным: 4) «атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы»Заңның 68-бабын мынадай редакцияда жазу қажеттігі туралы ҚР Әділет министрлігіне ұсыныс жіберілсін: «Егер мүлікке тыйым салынған және оның борышкерге тиесілі екені анықталған кезден бастап он жұмыс күн ішінде атқарушылық іс жүргізу тараптарынан бағалаушыны тағайындау туралы ұсыныстар түспесе, сот орындаушысы уәкілетті орган өткізетін тендер тәртібімен бағалаушыны дербес тағайындау туралы қаулы шығарады». 4.4. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңының 68-бабына сәйкес, бағалаумен келіспеген атқарушылық іс жүргізу тарапы «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» ҚР Заңына сәйкес жүргізілген бағалау бойынша қорытынды алу үшін сараптамалық кеңеске жүгіне алады немесе оған сот тәртібімен шағымдана алады. Сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізудің қатысушысы бола отырып, оның тарапы болып табылмайды, бұл оны бағалау туралы есепке шағымдану құқығынан айырады. Бұдан басқа, Заңның сол бабына сәйкес, сараптамалық кеңестің теріс қорытындысы немесе соттың бағалау туралы есепті жарамсыз деп тануы ғана сот орындаушысының жаңа бағалауды тағайындауы үшін негіз болып табылады. «Қазақстан Республикасындағы бағалау қызметі туралы» ҚР Заңының 12-бабымен бағалау туралы есепке сараптаманы тек сараптамалық кеңес (құру мақсаты және қызметі бағалау туралы есепке сараптама жүргізу болып табылатын бағалаушылар палатасының органы) жүргізуге құқылы екенін атап өткен жөн. ҚР «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңының 74-бабына сәйкес, борышкер сот орындаушысы мүлікке тыйым салғаннан және бағалау жүргізгеннен кейін және сот орындаушысының жазбаша рұқсатымен мүлікті алып қойғанға немесе өткізгенге дейін және ол белгілеген мерзімде тыйым салынған мүлікті бағалау құнынан төмен емес құны бойынша сатуға құқылы. Алайда, тарабы мемлекет болып табылатын мемлекеттің кірісіне өндіріп алу туралы атқарушылық іс жүргізулерде борышкердің мүлкі көбінесе Заңның 74-бабы шеңберінде борышкер тарапынан мүдделі тұлғаларға төмендетілген құнмен сатылады және сот орындаушысының мұндай іс жүргізулер бойынша ықпал етудің құқықтық тетіктері жоқ. Осылайша, біріншіден, тыйым салынған мүлікті бағалау құнынан төмен емес бағамен сату борышкердің сатылатын мүліктің иесі ретіндегі шұғыл құқығы болып табылады, екіншіден, Заңда сот орындаушысының борышкерге оның мүлкін сатудан бас тартуы үшін негіздер қарастырылмаған, үшіншіден, сот орындаушысы басқа органның (Сараптама кеңесінің) құзыретін қабылдай алмайды және тараптармен шағымдалмаған есепке сараптама жүргізе алмайды, төртіншіден, атқарушылық іс жүргізу тарабы болмаса сот орындаушысына тарап берген бағаға сотқа шағым жасау құқығы берілмейді. Ұсыным: 5) Заңға мемлекет кірісіне өндіріп алу туралы іс жүргізу бойынша сот орындаушысының міндеті прокуратура органдарын бағалаумен танысу болуға тиіс деп болжайтын толықтырулар енгізу қажеттігі туралы ҚР Әділет министрлігіне ұсыныс жіберілсін, олар белгілі бір мерзім ішінде бағалауға келісу не онымен келіспеу туралы өзінің жазбаша қорытындысын береді және кейіннен мемлекет мүддесі үшін бағалауға прокуратура органдары шағым жасауы мүмкін. 4.5. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 104-бабында борышкерді өзінің өзі ғана жасай алатын іс-әрекеттер жасауға немесе оларды жасаудан тартынуға міндеттейтін атқарушылық құжатты орындау кезінде сот орындаушысы борышкерге осындай іс-әрекеттер жасағаны туралы хабарлама жібереді, онда оған сәйкес кейіннен өсімпұл есептелетін мерзім белгіленеді. Алайда, мерзімнің тым бұлыңғыр ұғымы сот орындаушысы үшін шектеусіз сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болжайды. Ұсыным: 6) Заңның 104-бабын 1-1-тармақпен толықтыру туралы ҚР Әділет министрлігіне мынадай мазмұндағы ұсыныс жолдансын: «Сот орындаушысы белгілейтін мерзім парасаттылық қағидатына сәйкес келуге тиіс және осы Заңның 39-бабында көзделген мерзімдерден аспауға тиіс». 4.6. Барлық атқарушылық құжаттарды ерікті түрде орындау үшін Қазақстан Республикасының заңнамасында мәжбүрлеп орындатуға ұсынылғанға дейін орындау мерзімдері көзделген. Алайда, «атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңында атқарушылық санкция сияқты атқарушылық құжаттың ерекше түрі көзделген. Сонымен бірге, Заңда санкцияны ерікті түрде орындау мерзімі көзделмеген, бұл мемлекеттік сот орындаушылары тарапынан белгілі бір сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне және норманы біркелкі қолданбауға әкеп соғады. Сонымен, кейбір сот орындаушылары сот орындаушысының әрекетіне шағымдану үшін берілген 10 күн өткеннен кейін атқарушылық санкциясын мәжбүрлеп орындауға ұсынады, ал басқалары атқарушылық санкциясын ұсыну мерзімі 3 жылды құрайтынына сілтеме жасай отырып, мәжбүрлеп орындауға ұсынуға асықпайды. Алайда, азаматтық заңнамада соттың (уәкілетті органның) шешімін ерікті түрде орындау мерзімі және мәжбүрлеп орындатуға ұсыну мерзімі әртүрлі ұғымдар болып табылады. Ұсыным: 7) ҚР Әділет министрлігіне «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 124-бабы мынадай редакцияда жазу туралы хат жолдансын: «1. мемлекеттік сот орындаушысы атқарушылық құжатты толық орындағаннан кейін борышкерден атқарушылық санкциясын өндіріп алу туралы қаулы шығарады және борышкерге күнтізбелік отыз күн ішінде мемлекет кірісіне атқарушылық санкциясын өндіріп алынған соманың немесе мүлік құнының он пайызы мөлшерінде немесе жеке тұлғалардан он айлық есептік көрсеткіш және мүліктік емес сипаттағы атқарушылық құжаттар бойынша заңды тұлғалардан жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде ерікті түрде төлеуді ұсынады. Заңда көзделген мерзімде атқарушылық санкциясы ерікті түрде орындалмаған жағдайда, мемлекеттік сот орындаушысы Заңның 52-бабына сәйкес қаулыны дереу мәжбүрлеп орындатуға ұсыну арқылы атқарушылық санкциясын мәжбүрлеу тәртібімен өндіріп алады». 4.7. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңы 36-бабының 3-тармағында осы Заңның 48-бабында көзделген негіздер бойынша аяқталған атқарушылық іс жүргізу бойынша атқарушылық құжат талаптарының орындалуы туралы мәліметтерді алған кезде сот орындаушысы үш жұмыс күні ішінде борышкерді Борышкерлердің бірыңғай тізілімінен алып тастау үшін уәкілетті органға тиісті ақпарат жібереді деп бекітілген. Алайда, уәкілетті орган үшін борышкерді Борышкерлердің бірыңғай тізілімінен шығару мерзімі Заңда көзделмеген. Ұсыным: 8) «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңының 36-бабында борышкерді Борышкерлердің бірыңғай тізілімінен тікелей шығару үшін уәкілетті орган үшін мерзімді көздеу ұсынысымен ҚР Әділет Министрлігіне хат жолдансын. ББТ-дан шығару үшін 1 жұмыс күні ішінде мерзімін белгілеуді орынды деп санаймыз, бұл ретте ақпараттың келіп түскен күні мерзімге кірмейтініне көз жеткіземіз. 4.8. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 74-бабының 2-тармағына сәйкес борышкер сот орындаушысы мүлікке тыйым салғаннан және бағалау жүргізілгеннен кейін және сот орындаушысының жазбаша рұқсатымен мүлікті алып қойғанға немесе өткізгенге дейін және ол белгілеген мерзімде тыйым салынған мүлікті бағалау құнынан төмен емес құны бойынша өткізуге құқылы. Алайда, сауда-саттық тағайындалған күні басқа сот орындаушысынан Заңның 74-бабы тәртібінде мүлікті сатқаны туралы хабарлама келіп түсетін фактілер бар, ал сауда-саттық өткен кезде, адал сатып алушы сауда-саттықтан сатып алынған өз мүлкін алуға мүмкіндігі жоқ, сатып алушылар тарапынан Әділет департаментіне моральдық және материалдық залал үшін талап-арыз беретіндері туралы бірнеше рет шағымдар болған. Кейіннен аукционды ұйымдастырушы кепілдік жарнаны қайтармауына байланысты қатысушылардан шағымдар түседі. Ұсыным: 9) ҚР Әділет министрлігіне «атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 74-бабына өзгерістер енгізу туралы ұсыныс жолдасын және сот орындаушысының қаулысына шағымдану мерзімі өткеннен кейін қойылған мүлікті сауда-саттыққа кері қайтарып алуға тыйым салсын не сот орындаушысы сауда-саттыққа шығарған мүлік жеке қойындымен белгіленетін ЖТМДБ АЖ-мен «кері байланысты» көздесін. 5. БАҚЫЛАУ ФУНКЦИЯЛАРЫН ІСКЕ АСЫРУ 5.1. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау нәтижелері бойынша ҚР ӘҚБтК-нің 158-бабында және ҚР ҚК-нің 222-бабында қамтылған және сыбайлас жемқорлық қылмыстарды жасауға жағдай жасайтын жасырын сыбайлас жемқорлық тәуекелдері бар заңнама нормалары белгіленген. «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» ҚР Кодексінің 158-бабының диспозициясы мен санкциясына сәйкес бөтен тауар белгісін заңсыз пайдаланғаны үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырылған, бірақ егер құқық бұзушы жасаған әрекеттерде қылмыстық жазаланатын әрекет белгілері болмаса, атап айтқанда, тауар белгісінің құқық иесіне оның тауар белгісін заңсыз пайдаланудан ірі залал келтірілмесе. Тауар таңбасының құқық иеленушісіне оған тиесілі тауар таңбасын заңсыз пайдаланудан ірі залал келтіру фактісі анықталған жағдайда, ҚР ҚК 222-бабында көзделген қылмыстық жауапкершілік басталады. ҚР ҚК-нің 3-бабы 38)тт сәйкес жоғарыда көрсетілген бап бойынша ірі залал – азаматқа айлық есептік көрсеткіштен екі жүз есе асатын сомаға келтірілген залал не ұйымға немесе мемлекетке айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын сомаға келтірілген залал. Тексеру жүргізу барысында бөлімнің лауазымды адамдары қорғалатын тауар белгісін заңсыз пайдаланумен (тауарлар мен өзге де мүлікке орналастырумен) заттарды, тауарлар мен өзге де заттарды, яғни құқық бұзушылық жасау құралы не объектісі болып табылатын заттарды анықтау тұрғысынан тексерілетін субъектіге тиесілі аумақтарды, үй-жайларды, тауарлар мен өзге де мүлікті қарап тексеруді жүзеге асырады, олар ҚР ӘҚБтК-нің 777,785-баптарына сәйкес заттай дәлелдемелер болып танылады, алып қоюға жатады және тексеру материалдарымен бірге әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамаға қоса беріледі. Сонымен бірге, дәлел ретінде алынатын құрал немесе бұзушылық заты болып табылған заттар мен құралдарды алып қою барысында бөлімнің лауазымды тұлғасы тауар белгісінің құқық иесіне келтірілген зиянның мөлшерін анықтау мақсатында алып қойылған құралдардың санын және оның нарықтық құнын есептейді. Егер алып қоюға жататын контрафактілік тауарлардың құны ірі залалдан (2000 АЕК) асып кеткен жағдайда, онда барлық алып қойылған контрафактілік тауарлармен бірге тексеру материалы ҚР ӘҚБтК, ҚР ҚК және ҚР ҚІЖК талаптарына сәйкес ҚР ҚК 222-бабы бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыру үшін қылмыстық қудалау органына (Экономикалық тергеу департаментіне) дереу берілуге жатады. Алайда, бұл жағдай тексерілетін субъектіден заңсыз ақшалай сыйақы алуға бағытталған қылмыстық ниеттің туындауынан көрінетін сыбайлас жемқорлық сипатындағы әрекеттерді жасауға ықпал етеді. Оған қатысты тексеру жүргізілетін тауар белгісі бар өнімдердің санын жасыруға, іс жүргізу құжаттарына алып қойылған тауарлардың саны мен құны туралы көрінеу жалған мәліметтер енгізуге мүмкіндік бар. Департамент қызметіне аудио-видео бақылаудың заманауи техникалық құралдарын енгізу практикасы қызметкерлердің өздерінің ғана емес, құқық бұзушылардың да мінез-құлқын тәртіпке келтіруге мүмкіндік береді, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық сипатындағы, шаралар қолданбағаны үшін заңсыз ақшалай сыйақы алумен, қызметтік өкілеттікті асыра пайдаланумен, билікті асыра пайдалану және мемлекеттік қызметшілердің этикалық мінез-құлық нормаларын бұзу фактілерімен ұштасатын әртүрлі іс-әрекеттер жасауды болдырмауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, кейбір жағдайларда тексерілетін субъект тарапынан қандай да бір заңсыз іс-әрекеттерде орын алатын мемлекеттік қызметшіні кейде негізсіз айыптау қаупін азайтады. Ұсыным: 10) ҚР Әділет министрлігіне барлық процестік әрекеттерді фото және бейнетіркеу құралдарымен тіркеуді заңнамалық деңгейде бекіту туралы ұсыныс жіберілсін. 5.2. Департамент «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» ҚР Заңына сәйкес, заң консультанттары палаталарының қызметіне бақылауды жүзеге асырады. ҚР Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес субъектіге бару арқылы профилактикалық бақылау мен қадағалауды жүзеге асырады. Алайда, заң консультанттары палаталарының қызметі саласындағы тексеру парағы талаптарының тізбесі айтарлықтай шектелген, бұл ЗКП мүшелерінің анықталған бұзушылықтары жағдайында жоспардан тыс тексеру ашуға мүмкіндік бермейді (мысалы, палатаның тәртіптік комиссиясының әрекеттеріне шағым жасау туралы өтініш келіп түскен жағдайда). Сонымен қатар, «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» ҚР Заңы 96-бабының 4-тармағында, егер шағым Палатаның қарау нысанасы болған жағдайда, уәкілетті орган өтінішті Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен қарайды деп көзделген. Алайда, нақты қандай НҚА осы мәселені реттейтіні Заң тармағында көрсетілмейді. Сондай-ақ, Департаменттің Заң консультанттарының заңсыз әрекеттеріне (әрекетсіздіктеріне) қайталама шағымдарды қарау тетігі регламенттелмейді. Ұсыным: 11) Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2019 жылғы 27 желтоқсандағы №627 және «Заң консультанттары палаталарының қызметі саласындағы тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарын және тексеру парағын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 30 желтоқсандағы № 99 бірлескен бұйрығының (2-қосымша) ЗКП мүшелерімен анықталған бұзушылықтар болған жағдайда жоспардан тыс тексеру ашуға мүмкіндік беретін заң консультанттары қызметі саласындағы тексеру парағының негіздерімен толықтыру туралы ҚР Әділет министрлігіне ұсыныс жіберілсін; Заң консультанттары палаталарының шешімдеріне қайталама шағымдарды қарау мәселесін реттейтін қолданыстағы заңнамаға өзгеріс енгізу туралы шешім қабылдайды. 5.3. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңының (бұдан әрі – Заң) 10-тарауында мүліктік емес сипаттағы атқарушылық іс жүргізудің тек төрт түрін орындау тәртібі айқындалған. Баламен қарым-қатынас тәртібін айқындайтын не баланың орналасқан жерін айқындайтын атқару парақтары атқарушылық іс жүргізу тараптары үшін (өндіріп алушы үшін де, борышкер үшін де) міндеттеуші сипатта болмайды, бұл кейіннен олардың орындалуын, орындаудың мәжбүрлеу шараларын, қамтамасыз ету шараларын қолдануды, әкімшілік және қылмыстық жауаптылыққа тартуды қиындатады. Бұдан басқа, оларды орындау тәртібі бірде-бір заңға тәуелді актімен айқындалмаған. Сонымен қатар, сауда қызметі субъектілерінің қызметін белгілі бір мерзімге тоқтата тұру туралы атқару парақтары бар. Олар бойынша заңда да, заңға тәуелді актілердің бірінде де орындалу тәртібі анықталмаған. Көбінесе сот, мысалы, дүкеннің қызметін 3 айға дейін тоқтатады. Бұл ретте сот орындаушысы сауда қызметін жүзеге асыруға тыйым салынғаны туралы хабарлама (мемлекеттік сот орындаушыларының санаты) табыс етеді, алайда күн сайын қызметін тоқтата тұру мерзімі ішінде адами ресурстардың көптігін ескере отырып, көрсетілген қаулының орындалуын қадағалау мүмкін болмайды. Ұсыным: 12) «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңының 10-тарауына толықтырулар енгізуге қатысты ҚР Әділет министрлігіне ұсыныс жолдансын және аталған санаттағы атқарушылық құжаттарды орындау тәртібін айқындасын. 5.4. Заңның 5-тарауында қозғалған атқарушылық іс жүргізу шеңберінде сот орындаушысы қабылдайтын мәжбүрлеп орындату шаралары айқындалған. Сондай-ақ, Заңның 32-бабында атқарушылық құжаттардың орындалуын қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың түрлері және оларды қозғаумен бір мезгілде қолдану міндеті айқындалған (Заңның 37-бабы), алайда оған өз қалауы бойынша қамтамасыз ету шараларының түрін таңдау құқығы да берілген. Сонымен бірге, мүліктік емес сипаттағы атқарушылық іс жүргізу қозғалған кезде қамтамасыз ету шараларын (Заңның 37-бабына сәйкес сот орындаушысының міндеті бола отырып) және мәжбүрлеп орындату шараларын (шығуға тыйым салуды қоса алғанда) қолданудың тәртібі, қажеттілігі (Заңның 3-бабының 5) тармақшасына қайшы келуі) және орындылығы айқындалмаған. Ұсыным: 13) Мүліктік емес сипаттағы атқарушылық іс жүргізу үшін қамтамасыз ету және мәжбүрлеп орындату шараларын қолдануды айқындау туралы ҚР Әділет министрлігіне ұсыныс жолдансын. 5.5. ҚР ӘҚБтК-нің 2-бабына сәйкес, осы Кодекстің Ерекше бөлігінде көзделген құқық бұзушылық құрамының барлық белгілері бар іс-әрекет жасау әкімшілік жауаптылықтың негізі болып табылады. ҚР ӘҚБтК-нің 8б. 1,2,4-бөлімдеріне сәйкес, «әкімшілік құқық бұзушылықтар, әкімшілік жазалау шаралары, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шаралары және әкімшілік-құқықтық ықпал ету шаралары тек осы Кодекспен айқындалады. Осы Кодексте белгіленген негіздер мен тәртіптен өзгеше ретте, ешкімді де әкімшілік жазаға, әкімшілік-құқықтық ықпал ету шараларына немесе әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шараларына тартуға болмайды. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті органдар (лауазымды адамдар), сот әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу кезінде ҚР Конституциясының, осы Кодекстің, осы Кодекстің 1-бабында көрсетілген өзге де нормативтік құқықтық актілердің талаптарын дәл сақтауға міндетті. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті органдардың (лауазымды адамдардың), соттың әкімшілік құқық бұзушылық істері бойынша іс жүргізу кезінде Заңды бұзуына жол берілмейді және Заңда белгіленген жауаптылыққа, қабылданған актілерді жарамсыз деп тануға және олардың күшін жоюға әкеп соғады». ҚР ӘҚБтК-нің 669-бабында сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісі мен атқару құжатын орындамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік белгіленген. ҚР Жоғарғы Сотының 2017 жылғы 6 қазандағы №7 «Соттардың ҚР ӘҚБтК-нің Ерекше бөлігінің нормаларын қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 29-тармағына сәйкес, соттар борышқордың өзіне байланысты барлық шараларды өз бетінше қабылдауға және сот актісі мен атқару құжатын орындау бойынша өзіне жүктелген міндеттерді орындауға барынша белсенді түрде жәрдемдесуге міндетті екендігіне сүйенген жөн. Сот актісі – қылмыстық, азаматтық немесе әкімшілік істі мәні бойынша шешетін соттың құқық қолдану актісі. «Атқарушылық іс жүргізу туралы» 2010 жылғы 2 сәуірдегі №261-IV ҚР Заңының 9-бабы 1-тармағының 11-1-тармақшаларына сәйкес, атқарушылық жазба, уәкілетті органның әкімшілік жаза қолдану туралы қаулысы атқарушылық құжат болып табылады, бірақ сот актілеріне жатпайды. Осыған байланысты, сот актісі болып табылмайтын атқару құжатын орындамау ӘҚБтК-нің 669-бабы бойынша әкімшілік жауаптылыққа тартылмауға әкеп соғады. Ұсыным: 14) ҚР Әділет министрлігіне «сот актілерін орындамағаны үшін жауапкершілік туралы» ҚР ҚК 2003 жылғы 19 желтоқсандағы № 12 нормативтік қаулысына тиісті өзгерістер енгізу туралы ұсыныс жолдансын. 6. ӨЗГЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ 6.1. Мемлекеттік сатып алу сайтының мониторингі 2021 жылдың 1 тоқсанында мемлекеттік сатып алу жоспары бойынша игеру 97,1% құрады. Тікелей шарт жасасу жолымен бір көзден сатып алуды жүзеге асыру тәсілдері бөлінісінде – жоспардың 35 тармағы, ҚҚС–сыз жалпы сомасы 167 539 764,5 теңге (адвокаттар қызметтерін көрсетуге арналған шарт; коммуналдық қызметтер); баға ұсыныстарын сұратумен – жоспардың 65 тармағы, ҚҚС-сыз сомасы 10 621 726,58 теңге. 6.2. Жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін талдау Осы жұмыс шеңберінде ӘД-не келіп түскен өтініштерге талдау жүргізілді. Осылайша, 2021 жылдың 1-тоқсанында 951 өтініш келіп түсті, олардың ішінде заңды тұлғалардан 144 және жеке тұлғалардан 807. Өтініштердің басым бөлігі сот орындаушылары қызметінің бағыты бойынша келіп түсетіні анықталды. ӘД әкімшілік бөлімі тоқсан сайын жеке және заңды тұлғалардың өтініштеріне мониторинг жүргізеді, оның қорытындысы бойынша алдағы уақытта осындай жағдайларды болдырмау үшін бұзушылықтар мен кемшіліктер анықталады. Ұсынымдар: 15) өтініш берушілермен кері байланыс орнату, қызметтік әдеп нормаларын сақтау арқылы қызметкерлердің іс-әрекеттеріне келіп түсетін шағымдардың санын қысқарту бойынша жұмыс жүргізілсін. 6.3. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңы 120-бабының 1-тармағында, егер орындау барысында жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу жүргізілмесе, орындау бойынша шығыстар, өндіріп алушы енгізген аванстық жарналар өтелмесе, жеке сот орындаушысы осы Заңның 9-бабы 1-тармағының 9) және 10) тармақшаларында көрсетілген қаулыларды шығарады және борышкерге жібереді делінген. Заңның 114-бабында орындау бойынша шығыстарды өндіріп алу үшін сот орындаушысының орындау жөніндегі шығыстарды өндіріп алу туралы шығарған қаулысы міндетті шарт болып табылады. Осы баптардың нормаларының мағынасынан заңнаманың қайшылығы туындайды, онда бір бап (Заңның 120-бабы) қызметке ақы төлеу және шығыстарды өндіріп алу туралы қаулы шығармау мүмкіндігін көрсетеді, екіншісі (Заңның 114-бабы) керісінше айтады. Сонымен қатар, Заңның 120-бабының редакциясы және сот орындаушысының қызметке ақы төлеу және орындау бойынша шығыстарды өндіріп алу туралы қаулылар шығармауы атқарушылық іс жүргізу тараптарын іс жүзінде шағымданудың «ештеңесі жоқ» екендігіне байланысты шағымдану құқығынан айырады деп санаймыз. Ұсыным: 16) ҚР Әділет министрлігіне «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңының 120-бабына өзгеріс енгізу ұсынысымен хат жолдасын және сот орындаушысының шығыстарды өтеу және қызметке ақы төлеу туралы қаулы шығармайтын жағдайларды нақты айқындасын (өндіріп алынған сомаларды бөлу туралы қаулы шығарған кезде). 6.4. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 36-бабының 1-тармағына сәйкес, атқарушылық іс жүргізу бойынша үш айдан астам мерзімді өндіріп алу туралы берешегі жоқ борышкерлер жөніндегі мәліметтерді қоспағанда, Борышкерлердің бірыңғай тізіліміне енгізу үшін мәліметтерді сот орындаушылары атқарушылық іс жүргізу қозғалғаннан кейін үш жұмыс күні ішінде Борышкерлердің бірыңғай тізіліміне енгізу үшін жібереді. Алайда, іс жүзінде атқарушылық іс жүргізу үшін АІЖО ААЖ функционалында мерзімді өндіріп алу туралы (алименттік төлемдерді өндіріп алуды қоспағанда) ББТ-не қолмен енгізу функциясы көзделмеген. Мысалы, жұмысқа қабілеттілігінің жоғалуына байланысты сомаларды өндіріп алу туралы атқарушылық іс жүргізу бойынша мәліметтер Борышкерлердің бірыңғай тізіліміне берешектің бар-жоғына қарамастан, қозғалумен бір мезгілде автоматты түрде енгізіледі. Көбінесе, осындай атқарушылық іс жүргізу бойынша Борышкерлердің бірыңғай тізілімінде болуы олардың қызметін (мемлекеттік сатып алуға қатысу) едәуір қиындататын ауруханалар борышкерлер болып табылады. Бұдан басқа, жер учаскелерін мәжбүрлеп алып қою туралы атқарушылық іс жүргізу қозғалған кезде жер учаскелерінің иелері Заңның жоғарыда көрсетілген бабына сәйкес ББТ-не автоматты түрде енгізіледі. Заңның 15-бабының 3-тармағына сәйкес, атқарушылық құжатта көзделген талапты орындауға міндетті жеке немесе заңды тұлға борышкер болып табылады. Жер кодексінің 94-бабының 3-тармағына сәйкес, жер учаскесі Жер кодексінің 92 және 93-баптарында көрсетілген негіздер бойынша сот шешімі бойынша жер учаскесінің меншік иесінен немесе жер пайдаланушыдан мәжбүрлеп алып қойылған жағдайда, жер учаскесіне меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы (мемлекеттен сатып алынған жер учаскесіне жалдау құқықтарына қатысты) ҚР Азаматтық іс жүргізу заңнамасында және ҚР Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы заңнамасында белгіленген тәртіппен сауда-саттықта (конкурстарда, аукциондарда) сатылады. Алайда борышкер істердің көрсетілген санаты бойынша атқарушылық құжаттың талабын өз бетінше орындай алмайды. Ұсыным: 17) ҚР Әділет министрлігіне атқарушылық құжаттардың жоғарыда көрсетілген санаттары бойынша атқарушылық іс жүргізу қозғалған кезде АІЖО ААЖ функционалында ББТ-не автоматты түрде қосуды емес, мысалы, атқарушылық іс жүргізулерде алименттік төлемдерді өндіріп алу санаты берешегі болған кезде ғана көздеу ұсынысымен хат жолдасын.