Сот орындаушылары – сот шешімдері мен өзге де атқарушылық құжаттарды мәжбүрлеп орындатуды қамтамасыз ететін лауазымды тұлғалар. Олардың қызметі заң үстемдігін қамтамасыз етуге, азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған.
Сот орындаушыларының мәртебесі ҚР «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» заңымен реттеледі. Қазақстанда сот орындаушылары екіге бөлінеді:
- Мемлекеттік сот орындаушылары – әділет органдарына қарасты және мемлекет есебінен қызмет атқарады.
- Жеке сот орындаушылары – лицензия негізінде жұмыс істейтін және борышкерлерден өндірілген қаражат есебінен қызмет көрсететін тұлғалар.
Екі санаттағы сот орындаушылары да заң алдында тең және өз өкілеттіктерін атқару кезінде бірдей құқықтарға ие.
Сот орындаушылары келесі негізгі міндеттерді орындайды:
- Сот шешімдері мен өзге де атқарушылық құжаттарды орындау;
- Борышкерлерден қарыздарды мәжбүрлі түрде өндіру;
- Мүлікті тәркілеу және оның сатылуын қамтамасыз ету;
- Алимент, айыппұл, салықтық қарыздар және басқа да қаржылық міндеттемелердің орындалуын бақылау;
- Құқық қорғау органдарымен және мемлекеттік мекемелермен тығыз жұмыс жасау.
Сот орындаушыларының міндеттерімен қатар белгілі бір құқықтары да бар:
- Борышкерлердің мүлкін тексеру және есепке алу;
- Мүлікті мәжбүрлеп алып, оны сату процесін ұйымдастыру;
- Азаматтарға және заңды тұлғаларға олардың қарыздары мен міндеттемелері туралы ресми хабарлама жасау;
- Атқарушылық іс жүргізу барысында құқық қорғау органдарының көмегіне жүгіну;
- Борышкерлердің банктік шоттарын бұғаттау және мүліктеріне тыйым салу.
Сот орындаушылары өз қызметінде заңдылықты сақтауы тиіс. Егер олардың әрекеттерінде заң бұзушылықтар анықталса, келесі шаралар қолданылуы мүмкін:
- Әкімшілік жауапкершілік – қызметтік міндеттерін дұрыс орындамау немесе заң талаптарын бұзу.
- Қылмыстық жауапкершілік – егер сот орындаушысы пара алу, қызметтік өкілеттігін асыра пайдалану немесе алаяқтыққа жол берсе.
- Азаматтық-құқықтық жауапкершілік – сот орындаушысының заңсыз әрекеттерінен зардап шеккен азаматтар сот арқылы шығынды өтетуді талап ете алады.
Сот орындаушылары – әділеттілікті қамтамасыз ететін маңызды лауазымды тұлғалар. Олардың қызметі заң талаптарына сәйкес, азаматтардың құқықтарын қорғауға және сот шешімдерінің орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған. Сондықтан сот орындаушыларының мәртебесі жоғары жауапкершілік пен кәсібилікті талап етеді.
«Мұнайлы ауданаралық
аумақтық мәжбүрлеп орындату бөлімі»
филиалының мемлекеттік сот орындаушысы
Д.А.Оңажбай