Қазақстан тәуелсіздік алған уақыттан бастап барлық саланы дамытуға, ілгерілетуге күш салды. Алдымен экономиканы, халықтың әл-ауқатын жақсарту бірінші орында тұрған еді. Қазір Қазақстан – әлемдік аренада өзіндік орны бар, қалыптасқан мемлекет. Бүгінде еліміз дамыған мемлекеттер жолымен жүріп келеді. Осындай жолдардың бірі – мемлекеттік қызметтер көрсетуді оңтайландыру, оны басқа бағытқа сала отырып, дамыту. Қазақстан халықаралық тәжірибеге сүйеніп, мемлекеттің бірқатар функцияларын жеке салаларға беруді жүзеге асыруда. Қазіргі уақытта осындай салалардың бірі жеке сот орындаушылары институты болып отыр.
Елбасының бес институционалдық реформаны жүзеге асыру бағытындағы 100 нақты қадам Ұлт жоспарының «Жекеменшік сот орындаушылар институтын одан әрі дамыту. Сот орындаушыларының мемлекеттік қызметін біртіндеп қысқарту» көзделген 27-қадамын орындау мақсатында 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап соттардың және басқа да уәкілетті органдардың атқарушылық құжаттарының басым бөлігі жеке сот орындаушыларының орындауына берілуде.
Жеке сот орындаушылары ешкімге тәуелді болмай, жеке табысы арқылы өзін-өзі қаржыландырады. Дегенмен де олардың құзыретіне, заңды пайдалануына келсек, мемлекеттік сот орындаушысымен тепе-тең. Мемлекеттік сот орындаушысы жалақысын мемлекеттік бюджеттен алса, жеке сот орындаушылары өздерінің атқарған жұмыстарына байланысты қаржыландырылады. Жеке сот орындаушы қызметіне ақы төлеуді борышкерден өндіріп алынған қаражат есебінен жүргізеді. Яғни, қызметі үшін ақыны өндіріп алынған қаржының немесе мүлік құнының белгілі бір пайызынан алады.
Жеке сот орындаушылары институтына келер болсақ, олардың саны жылдан-жылға артып келеді. Жеке сот орындаушыларының мемлекет үшін бір жақсы жағы жоғарыда айтып кеткенімдей – мемлекет оларға бюджеттен ақша бөлмейді. Жеке сот орындаушыларының мемлекеттіктен айырмашылығы – оның жұмыс ақысының жүйесі өте ыңғайлы. Себебі, ол қарыз адамнан белгілі бір бөлшегін алатындықтан, жұмысының жылдам орындалуын басты назарға алады. Яғни, атқарушылық құжатты неғұрлым тез аяқтауға асығады. Нәтижесінде, атқарушылық құжаттардың орындалу пайызы артады. Бұл азаматтардың сенімін арттырып, жеке сот орындаушыларының жұмысына қанағаттану тенденциясын қалыптастырады. Біздің күтіп отырған нәтижеміз де осы. Мақсат – жеке сот орындаушылары арасында бәсекелестікті тудыра отырып, халыққа жылдам әрі сапалы қызмет көрсетуді қамтамасыз ету. Бір жағынан соттар мен уәкілетті органдардың атқарушылық құжаттарының жылдам орындалуы да, олардың жұмыс көрсеткішін көтеруге әсерін тигізеді.
Елімізде мемлекеттік және жеке сот орындаушысы қатар жұмыс жасап отырғандықтан, мемлекеттік сот орындаушысына берілген кейбір құқықтар жеке сот орындаушыларына берілмеген. Мысалы, мемлекеттік сот орындаушысы әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы хаттамалар толтыруға құқылы. Жеке сот орындаушысына мұндай міндетті атқаруға тыйым салынған. Сот актілерін орындаудан бас тартатын борышкерлерді әкімшілік жауапкершілікке тарту мәселесін шешуде бұл жағдай қиындықтар туғызуда. Өйткені әрбір жеке сот орындаушысы әрбір атқарушылық құжаттың артында азаматтардың құқығы, мүддесі, тіпті тағдыры тұрғанын түсінеді деп білемін.
Уақыт талабына сай келу үшін, жеке сот орындаушылар институты, кез келген маңызды даму процестері сияқты, үнемі дамытуды және тиімділігін арттыруды қажет етеді. Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне атқарушылық іс жүргізу мәселелері бойынша бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізу біраз мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Атап айтқанда, жеке сот орындаушылардың қызметін құқықтық тұрғыда реттеу, олардың қызметінің өтемділігі мен уәждемесін көтеру, жеке сот орындаушылар кеңсесін, тәртіптік тәжірибесін жетілдіру, сот шешімдері мен заң талаптарын мәжбүрлеп орындату жүйесінің қолжетімділігі мен ашықтығын арттыру тәрізді бірқатар міндеттерді орындауға заңдарға енгізілетін өзгерістер мен толықтырулардың тигізер пайдасы мол болмақ.
Атқару өндірісін қамтамасыз ету
бөлімінің бас маманы Е.Е.Ауесбаев