Қазақстан Республикасында Заңды күшіне енген сот шешімі азаматтар, ұйымдар, мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар үшін міндетті болып табылады. Алайда сот шешімінің қабылдануы өндіріп алушының өндірілген ақшаны немесе мүлікті бірден алатынын білдірмейді. Егер борышкер міндеттемесін өз еркімен орындамаса, атқарушылық құжат мемлекеттік немесе жеке сот орындаушысына беріледі.
Атқарушылық іс жүргізу атқарушылық құжаттың талаптарын мәжбүрлеп орындауға бағытталған шаралар жиынтығын білдіреді. Бұл ретте борышкерден негізгі берешекпен қатар орындауға байланысты шығыстар, өсімпұл, атқарушылық санкция немесе жеке сот орындаушысының қызметіне ақы өндіріп алынуы мүмкін.
Атқарушылық құжатты елемеуге болады деп ойламаған жөн. Қазіргі атқарушылық іс жүргізу жүйесі мемлекеттік ақпараттық базалармен біріктірілген. Сот орындаушысы борышкердің банктік шоттары, жылжымайтын мүлкі, көлік құралдары, кірістері және өзге де мүлкі туралы мәліметтерді ала алады.
Алғашқы қолданылатын шаралардың бірі — банктік шоттардағы ақша қаражатына тыйым салу. Сондай-ақ жылжымайтын мүлікке, автокөлікке, бағалы қағаздарға және борышкердің өзге де мүлкіне тыйым салынуы мүмкін. Мүлікке тыйым салынғаннан кейін меншік иесі оны еркін сата, сыйға тарта немесе басқа тұлғаның атына қайта ресімдей алмайды.
Ақша қаражаты жеткіліксіз болған жағдайда өндіріп алу борышкердің жалақысына және өзге де кірістеріне қолданылуы мүмкін. Заңда көзделген жағдайларда тыйым салынған мүлік бағаланып, электрондық сауда-саттық арқылы өткізіледі, ал түскен қаражат берешекті өтеуге бағытталады. Атқарушылық іс жүргізудің электрондық жүйесі банктік шоттарға, жылжымайтын мүлікке және көлік құралдарына тыйым салуға, сондай-ақ мүлікті автоматтандырылған тәртіппен сатуға мүмкіндік береді.
Тағы бір елеулі салдар — Қазақстан Республикасынан шығуға уақытша шектеу қою. Мұндай шара заңда белгіленген негіздер болған кезде және борышкер тиісті түрде хабардар етілгеннен кейін қолданылады. Жалпы тәртіп бойынша шектеу оны қолдану туралы хабарлама берілген күннен бастап бес жұмыс күні өткен соң енгізіледі.
Борышкер туралы мәліметтер Борышкерлердің бірыңғай тізіліміне енгізілуі мүмкін. Сондықтан тіпті салыстырмалы түрде аз берешектің болуы мүлікке қатысты мәмілелер жасауға, құжаттарды ресімдеуге және өзге де заңдық маңызы бар әрекеттерді жүзеге асыруға кедергі келтіруі ықтимал.
Атқарушылық құжат мәжбүрлеп орындатуға берілген кезде борышкер қосымша шығыстарды да көтереді.
Жеке сот орындаушысының қызметіне ақы төлеу, әдетте, борышкердің есебінен жүргізіледі және атқарушылық құжаттың санаты мен өндіріп алынатын соманың мөлшеріне байланысты болады. Борышкер атқарушылық іс жүргізу қозғалғаннан кейін міндеттемесін орындаған күннің өзінде, бұл оны жасалған атқарушылық әрекеттер мен шығыстарды төлеуден әрдайым босата бермейді.
Сондықтан міндеттемені ерікті және уақтылы орындау банктік шоттар мен мүлікке тыйым салынуын күткеннен әлдеқайда тиімді.
Сот актісін немесе өзге де атқарушылық құжатты дәлелді себептерсіз орындамау Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 669-бабы бойынша әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.
Жеке тұлғалар үшін айыппұл немесе әкімшілік қамақ көзделген. Сонымен қатар лауазымды адамдар, кәсіпкерлік субъектілері және коммерциялық емес ұйымдар да жауаптылыққа тартылады. Істі қарау кезінде міндеттеменің орындалмау мән-жайлары, кінәнің болуы, борышкердің хабардар етілуі және талаптың орындалмау себептері ескеріледі.
Әкімшілік жаза негізгі міндеттемені орындаудың орнына жүрмейді. Айыппұл төленгеннен немесе әкімшілік қамақ өтелгеннен кейін де борышкер атқарушылық құжаттың талаптарын орындауға міндетті.
Ең ауыр салдар Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 430-бабында көзделген.
Заңды күшіне енген үкімді, сот шешімін, өзге де сот актісін немесе атқарушылық құжатты алты айдан астам уақыт орындамау, сондай-ақ олардың орындалуына кедергі жасау қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.
Жаза ретінде сегіз жүз сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыстар, үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу немесе сол мерзімге бас бостандығынан айыру көзделген.
Алайда борышкерде ақша қаражатының болмауы қылмыстық жауаптылықтың автоматты түрде туындауына негіз болмайды. Істің барлық мән-жайлары анықталуы қажет: тұлға өзіне жүктелген міндет туралы білді ме, оны орындауға нақты мүмкіндігі болды ма, мүлкі мен кірістерін жасырды ма, орындаудан жалтаруға немесе сот орындаушысының әрекеттеріне кедергі келтіруге тырысты ма.
Объективті себептерге байланысты міндеттемені уақытша орындай алмау — бір жағдай. Ал мүлікті қасақана жасыру, автокөлікті немесе жылжымайтын мүлікті жалған түрде басқа адамның атына рәсімдеу, ақшаны үшінші тұлғалардың шоттарына аудару, жалған мәліметтер беру немесе сот орындаушысына тікелей қарсылық көрсету — мүлде басқа жағдай.
Егер борышкер барлық соманы бірден төлей алмаса, жасырынбай, сот орындаушысына жүгінгені дұрыс. Міндеттемені орындамау себептерін хабарлап, кірістері, денсаулық жағдайы немесе өзге де мән-жайлар туралы құжаттарды ұсыну қажет.
Жағдайға байланысты сотқа сот актісін орындауды кейінге қалдыру немесе бөліп төлеу, оны орындау тәсілі мен тәртібін өзгерту туралы өтініш беруге болады. Сот орындаушысының заңсыз қаулылары мен әрекеттеріне заңда белгіленген тәртіппен шағым жасауға болады.
Атқарушылық құжатты жауап бермеуге болатын қарапайым хат ретінде қабылдауға болмайды. Оның әрбір талабының артында бұзылған құқықты қалпына келтіру жөніндегі мемлекеттің шешімі тұр: балаға алимент төлеу, қарызды қайтару, қызметкерді жұмысқа қайта орналастыру, мүлікті босату немесе өзге де міндеттемені орындау.
Сот актісін орындау — тек нақты борышкердің міндеті ғана емес. Бұл заңға құрмет көрсетудің және азаматтардың сот төрелігіне деген сенімін қамтамасыз етудің маңызды шарты.
Борышкер заңды жолмен әрекет етуді неғұрлым ерте бастаса, мүлікке тыйым салыну, қосымша шығыстарға ұшырау және жауаптылыққа тартылу қаупі соғұрлым төмен болады. Мұндай жағдайда созбалаңға салу бастапқы берешектің өзінен де қымбатқа түсуі мүмкін.
Қарағанды облысы Әділет
департаментінің сот
орындаушыларының жұмысын
реттеу және қадағалау
бөлімінің бас маманы Қалдыбек Ибраимов