Сот актісін орындамаған үшін әкімшілік жауапкершілікке тарту тәртібі (ҚР ӘҚБтК)

                    Сот актілері барлық жеке және заңды тұлғалар үшін міндетті. Оларды орындамау — сот билігінің беделіне нұқсан келтіріп, заң үстемдігі қағидасын бұзады. Қазақстан Республикасында сот актісін орындамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырылған. Бұл жауапкершілік Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексімен (ӘҚБтК) реттеледі. Мақалада аталған құқық бұзушылықтар бойынша жауапқа тарту тәртібі, құқық қолдану тәжірибесі мен құқықтық салдарлары қарастырылады.

 

          ӘҚБтК-нің 669-бабы — «Сот актісін және (немесе) өзге де атқарушылық құжатты орындамау» — негізгі құқықтық негіз болып табылады. Бұл баптың мазмұнына сәйкес, заңды күшіне енген сот актісін орындамау немесе оның орындалуына кедергі жасау әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады.

 

Құқық бұзушылық субъектілері — азаматтар, лауазымды тұлғалар және заңды тұлғалар болуы мүмкін.

 

Әкімшілік құқық бұзушылық құрамының белгілері

 

Жауапкершілікке тарту үшін мынадай құрамдық белгілер қажет:

1. Объектісі — сот актілерін орындау тәртібі.
2. Объективтік жағы — әрекет немесе әрекетсіздік (сот актісін орындамау).
3. Субъектісі — есі дұрыс, 16 жасқа толған жеке тұлға немесе заңды тұлға.
4. Субъективтік жағы — қасақана немесе өрескел абайсыздықпен жасалған кінә.

Жауапкершілікке тарту жалпы ӘҚБтК нормаларына сәйкес жүзеге асырылады:

• уәкілетті орган (мысалы, сот орындаушысы) әкімшілік іс қозғайды,
• әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама толтырылады,
• іс сотта немесе уәкілетті органда қаралады,
• шешім (қаулы) шығарылады.

 

Егер сот актісін орындамауға негіз болатын дәлелді себептер (денсаулық жағдайы, хабарлама алмау және т.б.) болса, онда адам әкімшілік жауапкершіліктен босатылуы мүмкін.

ӘҚБтК-нің 669-бабында келесі әкімшілік жазалар қарастырылған:

• жеке тұлғаларға — айыппұл,
• лауазымды тұлғаларға — айыппұл немесе әкімшілік қамау,
• заңды тұлғаларға — айыппұл.

 

Айыппұл мөлшері құқық бұзушылықтың ауырлығына және субъектінің мәртебесіне байланысты белгіленеді.

 

      Сот тәжірибесі және қолданудағы проблемалар.

      Сот тәжірибесінде борыштарды, алименттерді өндіріп алу немесе жұмысқа қайта орналастыру туралы шешімдерді орындамау жиі кездеседі. Мұндай жағдайларда сот орындаушылардың рөлі маңызды. Олар сот актісінің орындалмауын дәлелдеп, әкімшілік іс қозғауға бастамашы болуы тиіс.

 

Қолдану мәселелері:

• орындаудан жалтару фактісін дәлелдеудегі қиындықтар,
• себептердің дәлелділігін бағалаудағы формализм,
• құқық бұзушыны уақтылы жауапқа тартпауы.

 

         Сот актілерін орындамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік — сот шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ететін маңызды құрал. Бұл норма тиімді қолданылған жағдайда азаматтардың құқықтары мен соттың беделі қорғалады. Сондықтан заңнаманың сақталуын қадағалау мен құқықтық мәдениетті арттыру шараларын жүйелі түрде жүргізу қажет.