Музыкалық шығармаларды көпшілік алдында орындау
Музыкалық фон құру-көптеген кәсіпкерлердің ажырамас бөлігі. Музыка сауда-ойын-сауық орталықтарында, мейрамханаларда, барларда, қонақүйлерде, боулинг, бильярд, спорт залда және т. б. мекемелерде орындалады. Музыканы тыңдауға мүмкіндік беру кезінде мекеме иелері музыкалық шығармалар авторларының айрықша авторлық құқықтарын, сондай-ақ орындаушылар мен фонограмма жасаушылардың сабақтас құқықтарын бұзбауға тиіс. Авторлық құқық ғылым, әдебиет және өнер туындыларына қолданылады. Авторлық құқық объектілері Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 972-бабында және «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңының 7-бабында көрсетілген, атап айтқанда, драмалық және музыкалық-драмалық шығармалар, хореографиялық шығармалар мен пантомималар, мәтіні бар немесе мәтіні жоқ музыкалық шығармалар және т. б. авторлық құқық объектілеріне жатады. Туындының авторы немесе өзге құқық иесі туындыны кез келген нысанда және кез келген тәсілмен пайдалануға айрықша құқыққа ие. Бұл мақалада біз шығарманы көпшілік алдында орындау сияқты пайдалану тәсіліне назар аударамыз.
Музыкалық шығармаларды заңды түрде көпшілік алдында орындау тек авторлық құқық иелерінен немесе авторлар мен орындаушылардың құқықтарын ұжымдық негізде басқару жөніндегі оларды ұсынатын ұйымнан рұқсат алғаннан кейін ғана мүмкін болады. Туындыны көпшілік алдында орындауды жүзеге асыратын тұлға еркін бару үшін ашық жерде немесе отбасының әдеттегі шеңберіне жатпайтын адамдардың едәуір саны қатысатын жерде, яғни тиісті іс-шараны өткізу үшін бастамашылық пен жауапкершілікті өзіне алатын адам көпшілік алдында орындауды ұйымдастыратын заңды немесе жеке тұлға болып табылады. Дәл осы адам оған құқық иесімен немесе ұжымдық негізде құқықтарды басқару ұйымымен туындыны көпшілік алдында орындау құқығын беру туралы шарт жасасуы және тиісті сыйақы төлеуі керек. Осылайша, егер мекеме иелері көпшілікке арналған музыкалық шығармаларды (авторлық құқық объектілеріне қатысты) қосса, олар бұл туындыларды көпшілік алдында орындау тәсілімен пайдаланады және сәйкесінше құқық иелерінен тікелей алынған рұқсатқа (лицензияға) ие болуы керек. Алайда, бір күн ішінде ойын-сауық орындарында жүздеген музыкалық шығармалар орындалуы мүмкін, олардың әрқайсысында 3, 4, 5 немесе одан да көп құқық иелері болуы мүмкін. Олардың әрқайсысымен тікелей лицензиялық келісімшарт жасасу және әрқайсысына авторлық сыйақыны аудару іс жүзінде мүмкін емес. Заң барлығымен бірден келісу мүмкіндігін қарастырады. Ол үшін авторлар мен орындаушылардың мүліктік құқықтарын ұжымдық негізде басқаратын, аккредиттеу туралы куәлік алған не пайдаланушылармен шарттар жасасатын, олардан авторлық сыйақы сомаларын жинайтын, сыйақыны құқық иелеріне бөлетін және аударатын жасалған шарттарға байланысты белгілі бір авторлардың мүддесінде әрекет ететін ұйымдар жұмыс істейді.
Аккредиттеу туралы куәлік алған ұжымдық негізде мүліктік құқықтарды басқаратын ұйым құқықтарды басқару туралы шарттар жасасқан құқық иеленушілердің құқықтарын басқарумен қатар, мұндай шарттар жасалмаған құқық иеленушілер үшін сыйақы жинауды жүзеге асыруға құқылы. Мүліктік құқықтарды ұжымдық негізде басқаратын ұйымдарды аккредиттеу ерікті болып табылады және оның өтініші негізінде уәкілетті орган, Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік департаменті жүзеге асырады. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында: «Аманат» авторлық және сабақтас құқықтарды қорғау жөніндегі коммерциялық емес ұйым» ЖМ, «Қазақстандық авторлық қоғам» Республикалық қоғамдық бірлестігі, «Еуразиялық құқық иеленушілер одағы» өңірлік қоғамдық бірлестігі, «Абырой» авторлық қоғамы Республикалық Қоғамдық Бірлестігі болып табылады. Авторлардың мүліктік құқықтарын сақтау үшін пайдаланушы пайдаланылған туындылардың әрбір авторымен тікелей жазбаша авторлық шарттар немесе авторлардың құқықтарын басқару жөніндегі ұйыммен ұжымдық негізде лицензиялық шарт жасасуы және олардың негізінде осы шарттарда айқындалған мөлшерде және тәртіппен авторлық сыйақы төлеуі қажет.
Алайда, біздің елімізде авторлық құқық объектілерін пайдаланумен айналысатын жеке және заңды тұлғалар ерекше заңға бағынбайтыны белгілі. Бекітілген мемлекеттік ставкалар болса да, пайдаланушылар авторлық сыйақы төлеуден аулақ болу үшін әртүрлі жолдарды іздейді. Авторлардың туындыларын тиісті шарт жасаспай және авторлық сыйақы төлемей пайдалану авторлардың құқықтары мен авторлық заңнама талаптарын бұзу болып табылады. Авторлардың құқықтарын бұзғаны үшін азаматтық (ҚР АК 970-бабы, «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР Заңының 49-бабы)және қылмыстық (ҚР ҚК 198-бабы) жауапкершілік көзделген.
Мұндай құқық бұзушылықтарды болдырмау үшін кәсіпкерлерге авторлық құқық талаптарын сақтау қажет. Ол үшін авторлар мен орындаушылардың құқықтарын басқару жөніндегі ұйыммен ұжымдық негізде лицензиялық шарттар жасасу қажет, ол барлық мүдделі тұлғалар үшін қолайлы және тиімді болып табылады: пайдаланушы авторлардың туындыларын заңды түрде пайдаланады, авторлар өз туындыларын пайдаланғаны үшін әділ сыйақы алады және өз шедеврлерін жасайды, ал авторлардың құқықтарын басқару жөніндегі ұйым тиісті түрде авторлар мен құқық иелері алдындағы өзінің жарғылық міндеттері мен міндеттемелерін орындау. Мемлекет Қазақстан Республикасының Авторлық құқық саласындағы халықаралық конвенцияларға мүшелігінен туындайтын өзінің халықаралық міндеттемелерін табысты орындайды, авторлардың туындыларын заңсыз пайдалану деңгейін төмендетеді («қарақшылық») және халықаралық саудада жеңілдіктер алады. Сонымен қатар, лицензиялық шарт жасасу және оның негізінде авторлық сыйақы төлеу арқылы авторлардың құқықтарын сақтау – бұл отандық және әлемдік мәдениеттің дамуына қосқан үлесі.
Қарағанды облысы Әділет департаментінің
зияткерлік меншік
құқықтары бойынша бөімі