Елдегі қаржылық жағдай қызметтің тиімділігін арттыру үшін заң ұйымдарында бірқатар іс-шараларды өткізу қажеттілігін анықтайды. Осындай процедуралардың бірі бизнесті қайта құру болуы мүмкін. Кәсіпорынды қайта құру процедурасы әртүрлі себептермен жүргізілуі мүмкін. Кейде бұл шұғыл қажеттілік және компанияны құтқарудың жалғыз жолы.
Заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру-заңды тұлғалардың құқықтық мирасқорлық қатынастарының туындауына әкеп соғатын, нәтижесінде бір немесе бірнеше жаңа заңды тұлғалар бір мезгілде құрылатын немесе бір немесе бірнеше бұрынғы заңды тұлғалар тоқтатылатын заңды тұлғаның тоқтатылуы.
Шын мәнінде, қайта құру кезінде қайта құрылған заңды тұлға мұрагер болады, яғни ескі компанияның барлық құқықтары мен міндеттерін қабылдайды. Қайта құру процесінде ұйымның ұйымдық-құқықтық нысаны өзгереді немесе жаңа компания құрылады.
Азаматтық кодекстің 45 бабында қайта құрудың бес нысаны жазылған:
- біріктіру
- қосылу
- бөлу
- таңдау
- түрлендіру
Заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру оның мүлкі меншік иесінің немесе меншік иесі уәкілеттік берген органның, құрылтайшылардың (қатысушылардың), сондай-ақ заңды тұлғаның құрылтай құжаттарымен уәкілеттік берілген органның шешімі бойынша не Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген жағдайларда сот органдарының шешімі бойынша жүргізіледі. Қазақстан Республикасының заңнамасында қайта ұйымдастырудың басқа да нысандары көзделуі мүмкін.
Заңды тұлғалар біріккен кезде олардың әрқайсысының құқықтары мен міндеттері тапсыру актісіне сәйкес жаңадан пайда болған заңды тұлғаға өтеді.
Заңды тұлға басқа заңды тұлғаға қосылған кезде берілген актіге сәйкес қосылған заңды тұлғаның құқықтары мен міндеттері соңғысына өтеді.
Заңды тұлға бөлінген кезде оның құқықтары мен міндеттері бөлу балансына сәйкес жаңадан пайда болған заңды тұлғаларға өтеді.
Заңды тұлға құрамынан бір немесе бірнеше заңды тұлға бөлінген кезде олардың әрқайсысына бөлу балансына сәйкес қайта ұйымдастырылған заңды тұлғаның құқықтары мен міндеттері ауысады.
Бір түрдегі заңды тұлғаны басқа түрдегі заңды тұлғаға айналдырған (ұйымдық-құқықтық нысаны өзгерген) кезде беру актісіне сәйкес қайта ұйымдастырылған заңды тұлғаның құқықтары мен міндеттері жаңадан пайда болған заңды тұлғаға ауысады.
Заңды тұлға мүлкінің меншік иесі немесе заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылдаған орган бұл туралы қайта ұйымдастырылатын заңды тұлғаның кредиторларын жазбаша хабардар етуге міндетті. Шағымдарды мәлімдеу мерзімі қайта ұйымдастырылатын заңды тұлғаның кредиторлары хабарламаларды алған сәттен бастап екі айдан кем болмауы тиіс.
Қайта құру ерікті немесе мәжбүрлі түрде жүзеге асырылуы мүмкін.
Мәжбүрлеп қайта ұйымдастыру заң актілерінде көзделген жағдайларда сот органдарының шешімі бойынша жүзеге асырылуы мүмкін.
Қайта ұйымдастыру жолымен құрылатын заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу үшін тіркеуші органға:
1) Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі белгілеген нысан бойынша өтініш;
2) заңды тұлға мүлкінің меншік иесінің немесе меншік иесі уәкілеттік берген органның, құрылтайшылардың (қатысушылардың) шешімі, заңды тұлғаның құрылтай құжаттарымен уәкілеттік берілген органның шешімі немесе Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда соттың шешімі;
3) бірігу, қосылу, қайта құру кезінде-беру актісі, бөліну, бөліну кезінде-заңды тұлға мүлкінің меншік иесі немесе заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылдаған орган бекіткен қайта ұйымдастырылған заңды тұлғаның міндеттемелері бойынша құқықтық мирасқорлық туралы ережелерді және беру актісін және бөлу балансын бекіту туралы заңды тұлғаның уәкілетті органының шешімін көрсете отырып, бөлу балансы;
4) заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру туралы кредиторлардың жазбаша хабарламасын растайтын құжат;
5) коммерциялық емес ұйым болып табылатын қайта ұйымдастырылған заңды тұлғаның қызметін тоқтатқаны үшін бюджетке тіркеу алымының төленгенін растайтын құжат;
6) коммерциялық ұйым болып табылатын қайта ұйымдастырылған заңды тұлғаның қызметін тоқтатқаны үшін" Азаматтарға арналған үкімет " Мемлекеттік корпорациясына төленгенін растайтын құжат.
Қайта ұйымдастырылған заңды тұлға қызметінің нысанын өзгерту заңды тұлға мемлекеттік тіркелген кезден бастап аяқталған процесс болып есептеледі.
Заңды тұлғаны қайта құру туралы шешім қандай себеппен қабылданғанына қарамастан, барлық ережелер мен заңнамалық талаптарды сақтай отырып, бұл процедураны дұрыс орындау өте маңызды.
Каленова А. К Абай облысы Әділет департаментінің тіркеу қызметі саласындағы әдіснамалық қамтамасыз ету және бақылау бөлімінің бас маманы